Cách đây vài ngày, tôi có nói với một vị bác sĩ người Bengal đáng kính: "Tôi không biết tiếng Đức, nhưng nếu một bản dịch thơ Đức làm tôi lay động, tôi sẽ đến Thư viện Anh quốc để tìm những cuốn sách bằng tiếng Anh, hầu hiểu biết đôi chút về cuộc đời thi nhân và lịch sử tư tưởng của ông ta. Thế nhưng, mặc dù những bản dịch văn xuôi từ tác phẩm của Rabindranath Tagore này đã làm máu trong tôi rạo rực như chưa từng có trong nhiều năm qua, tôi vẫn chẳng thể nào biết được gì về cuộc đời ông, cũng như về những chuyển biến tư tưởng đã tạo nên các tác phẩm ấy, nếu không có một lữ khách Ấn Độ nào đó chỉ bảo cho tôi." Vị bác sĩ ấy dường như thấy chuyện tôi bị lay động là điều tự nhiên, bởi ông nói: "Tôi đọc Rabindranath mỗi ngày; đọc chỉ một dòng thơ của ông thôi cũng đủ để quên đi mọi nỗi ưu phiền trên thế gian này." Tôi đáp: "Một người Anh sống tại London vào thời vua Richard đệ Nhị, nếu được cho xem những bản dịch từ Petrarch hay Dante, hẳn sẽ chẳng tìm thấy cuốn sách nào giải đáp các thắc mắc của mình, nhưng họ sẽ hỏi một thương gia người Florentine hay một tay buôn người Lombard như cách tôi đang hỏi ông đây. Theo những gì tôi biết, thứ thơ ca này thật dồi dào và giản dị, tựa như một cuộc phục hưng mới vừa khai sinh trên đất nước các ông, và tôi sẽ chẳng bao giờ biết đến nó nếu không qua lời kể của người khác." Ông đáp: "Chúng tôi còn có những thi sĩ khác, nhưng không ai sánh bằng ông ấy; chúng tôi gọi thời đại này là kỷ nguyên của Rabindranath. Đối với tôi, không thi sĩ nào ở châu Âu nổi tiếng bằng ông ấy trong lòng chúng tôi. Ông ấy tài hoa trong âm nhạc cũng như trong thi ca, và những bài hát của ông được ngân vang từ miền tây Ấn Độ đến tận Myanmar, bất cứ nơi nào tiếng Bengal được sử dụng. Ông ấy đã nổi tiếng từ năm mười chín tuổi khi viết cuốn tiểu thuyết đầu tay; và những vở kịch ông viết khi chỉ lớn hơn chút ít, đến nay vẫn còn được trình diễn tại Calcutta. Tôi ngưỡng mộ sự trọn vẹn trong cuộc đời ông đến mức nào! Khi còn rất trẻ, ông viết nhiều về vạn vật thiên nhiên, ông có thể ngồi cả ngày trong vườn; từ khoảng năm hai mươi lăm đến ba mươi lăm tuổi, khi trải qua một nỗi đau lớn, ông đã viết những bài thơ tình đẹp nhất trong ngôn ngữ của chúng tôi," rồi ông nói tiếp với niềm xúc động sâu xa, "những từ ngữ không bao giờ có thể diễn tả hết nợ ân tình tôi mang từ năm mười bảy tuổi đối với thơ tình của ông. Sau đó, nghệ thuật của ông trở nên sâu sắc hơn, thấm đẫm chất tôn giáo và triết học; tất cả nguồn cảm hứng của nhân loại đều hội tụ trong những bài thánh ca của ông. Ông là người đầu tiên trong các bậc thánh nhân của chúng tôi không khước từ cuộc sống, mà cất tiếng nói từ chính Sự Sống, và đó là lý do chúng tôi dành cho ông tình yêu mến của mình." Có lẽ tôi đã thuật lại không hoàn toàn chính xác những lời lẽ tinh tế của ông trong ký ức, nhưng tư tưởng của ông thì không hề thay đổi. "Cách đây ít lâu, ông ấy đã đọc kinh cầu nguyện tại một trong những nhà thờ của chúng tôi — chúng tôi theo đạo Brahma Samaj dùng từ 'nhà thờ' của các vị bằng tiếng Anh — đó là nơi lớn nhất tại Calcutta và không chỉ chật ních người, mà các con phố cũng gần như không thể đi lại nổi vì đám đông."

Những người Ấn Độ khác đã đến gặp tôi và lòng sùng kính của họ đối với con người này nghe thật lạ lẫm trong thế giới của chúng ta, nơi chúng ta thường che đậy những điều vĩ đại lẫn nhỏ bé dưới cùng một tấm màn hài hước nhạt nhẽo và sự xem thường nửa vời. Khi tổ tiên chúng ta xây dựng nên những thánh đường, liệu chúng ta có lòng sùng kính tương tự đối với những bậc vĩ nhân của mình? "Mỗi sáng lúc ba giờ—tôi biết rõ, vì tôi đã tận mắt chứng kiến"—một người nói với tôi, "ông ấy ngồi bất động trong sự chiêm nghiệm, và suốt hai tiếng đồng hồ không rời khỏi trạng thái xuất thần về bản thể của Chúa. Cha ông, vị Maha Rishi, đôi khi còn ngồi như thế suốt cả ngày hôm sau; có lần, trên một dòng sông, ông chìm vào sự chiêm nghiệm vì vẻ đẹp của phong cảnh, và những người chèo đò đã phải chờ đợi suốt tám tiếng đồng hồ trước khi có thể tiếp tục hành trình." Sau đó, ông kể cho tôi nghe về gia đình ông Tagore và cách mà qua nhiều thế hệ, những bậc vĩ nhân đã sinh ra từ những chiếc nôi ấy. "Ngày nay," ông nói, "có Gogonendranath và Abanindranath Tagore, những nghệ sĩ tài năng; và Dwijendranath, anh trai của Rabindranath, một triết gia vĩ đại. Những chú sóc từ trên cành cây sà xuống và leo lên đầu gối ông, còn chim chóc thì đậu trên bàn tay ông." Tôi nhận thấy trong tư duy của những con người này một cảm thức về vẻ đẹp và ý nghĩa hữu hình, như thể họ đang nắm giữ học thuyết của Nietzsche rằng chúng ta không được phép tin vào vẻ đẹp đạo đức hay trí tuệ nếu sớm muộn gì nó không in dấu lên những vật thể vật lý. Tôi nói: "Ở phương Đông, các ông biết cách giữ gìn một gia tộc hiển hách. Cách đây vài hôm, người quản lý bảo tàng đã chỉ cho tôi một người đàn ông nhỏ thó có làn da sẫm màu đang sắp xếp các bản in Trung Hoa và nói: 'Đó là nhà thẩm định gia truyền của Thiên hoàng, ông ấy là người thứ mười bốn trong gia tộc nắm giữ chức vụ này'." Ông đáp: "Khi Rabindranath còn là một cậu bé, ông ấy đã bao bọc quanh mình trong gia đình là văn chương và âm nhạc." Tôi nghĩ đến sự phong phú, đến sự giản dị trong các bài thơ, rồi nói: "Ở đất nước các ông, liệu có nhiều tác phẩm tuyên truyền hay phê bình không? Chúng tôi phải làm quá nhiều việc, đặc biệt là ở đất nước tôi, khiến tâm trí chúng tôi dần mất đi sự sáng tạo, vậy mà chúng tôi không thể làm khác được. Nếu cuộc sống của chúng tôi không phải là một cuộc chiến đấu không ngừng nghỉ, chúng tôi sẽ chẳng có thị hiếu, chẳng biết thế nào là cái hay, và chẳng tìm được người nghe hay người đọc. Bốn phần năm năng lượng của chúng tôi đã tiêu tốn vào cuộc tranh đấu chống lại cái thị hiếu tồi tệ, dù là trong tâm trí chúng ta hay trong tâm trí người khác." "Tôi hiểu," ông trả lời, "chúng tôi cũng có những bài viết mang tính tuyên truyền. Tại các ngôi làng, họ thường ngâm ngợi những bản trường ca thần thoại được chuyển thể từ tiếng Phạn vào thời Trung cổ, và họ thường lồng vào đó những đoạn khuyên răn mọi người phải làm tròn bổn phận của mình."