Tôi đã mang theo bản thảo của những bản dịch này suốt nhiều ngày, đọc nó trên những chuyến tàu hỏa, trên mui xe buýt hay trong các nhà hàng, và tôi thường phải khép sách lại kẻo có người lạ nhìn thấy tôi đang xúc động đến nhường nào. Những bài thơ này — mà theo những người Ấn Độ của tôi cho biết, bản gốc vốn đậm đà nét uyển chuyển trong nhịp điệu, những thanh âm sắc thái không thể dịch nổi, và sự sáng tạo phong phú về thể thơ — bày tỏ qua tư tưởng của chúng một thế giới mà tôi vẫn hằng mơ ước suốt cả cuộc đời. Là tác phẩm của một nền văn hóa tối thượng, chúng lại mang dáng dấp của đất đai mộc mạc như cỏ cây và lau sậy. Một truyền thống nơi thơ ca và tôn giáo hòa làm một đã trải qua bao thế kỷ, đúc kết từ những ẩn dụ và cảm xúc của cả người bác học lẫn kẻ bình dân, rồi lại đem trả về cho quần chúng tư tưởng của bậc hiền triết và nhà quý tộc. Nếu nền văn minh Bengal vẫn vẹn nguyên, nếu tâm hồn chung ấy — như người ta có thể cảm nhận — lan tỏa qua vạn vật, không bị chia xẻ thành tá mươi tâm hồn xa lạ chẳng màng gì đến nhau như ở xứ sở chúng ta, thì dẫu là những vần thơ tinh tế nhất, chỉ ít thế hệ nữa thôi, cũng sẽ đến được với kẻ hành khất bên đường. Khi nước Anh chỉ có một dòng chảy tư tưởng duy nhất, Chaucer đã viết tác phẩm Troilus and Cressida, và đinh ninh rằng ông viết để mọi người tự đọc hoặc cất lên đọc — bởi thời đại của chúng ta khi ấy đang đến rất nhanh — để rồi những người hát dạo cất tiếng ngâm ca tác phẩm của ông trong một thời gian. Rabindranath Tagore, giống như những bậc tiền bối của Chaucer, tự sáng tác giai điệu cho lời ca của mình, và người ta luôn hiểu rằng ông thật dồi dào, thật tự nhiên, thật táo bạo trong niềm đam mê, thật đầy ắp những bất ngờ, bởi ông đang làm một việc chưa từng bị coi là xa lạ, bất thường hay cần phải thanh minh. Những vần thơ này sẽ không nằm trong những cuốn sách in đẹp đẽ đặt trên bàn của các quý bà, những người lật giật từng trang giấy bằng đôi tay uể oải để thở dài cho một cuộc đời vô nghĩa mà họ đành chịu đó là tất cả những gì họ biết về đời sống, cũng chẳng phải để sinh viên đại học mang theo rồi cất xó khi công việc mộc mạc của cuộc đời bắt đầu, mà qua bao thế hệ, những lữ khách sẽ ngân nga chúng trên đường cái quan và những người chèo thuyền trên sông ngòi. Những đôi lứa yêu nhau, trong lúc ngóng chờ nhau, sẽ tìm thấy qua việc thì thầm những câu thơ ấy, tình yêu Chúa này như một vùng vịnh huyền diệu nơi nỗi niềm cay đắng của riêng họ có thể tắm mình và hồi sinh tuổi trẻ. Khoảng khắc nào trái tim của nhà thơ này cũng hướng về họ một cách trọn vẹn chẳng chút trịch thượng hay cao ngạo, bởi thi sĩ biết rằng họ sẽ thấu hiểu; và trái tim ấy đã đong đầy những giông bão cuộc đời họ. Người lữ hành trong bộ trang phục màu nâu sẫm để bụi đường không bám dính, cô gái tìm kiếm trên chiếc giường của mình những cánh hoa rơi từ vòng hoa của người tình vương giả, người đầy tớ hay nàng dâu đang chờ đợi người chủ quay về trong ngôi nhà trống vắng, tất cả đều là hình ảnh của một tâm hồn đang hướng về Thiên Chúa. Hoa cỏ và sông ngòi, tiếng tù và vang vọng, những cơn mưa tầm tã tháng Bảy ở Ấn Độ, hay những đổi thay của tâm hồn khi hội ngộ hay chia ly; và một người ngồi trên chiếc thuyền xuôi dòng sông gảy đàn tỳ bà, tựa như một trong những bóng hình mang đầy ý nghĩa huyền bí trong bức tranh Trung Hoa, chính là Thiên Chúa. Cả một dân tộc, cả một nền văn minh xa lạ khôn cùng đối với chúng ta, dường như đã hòa quyện vào trí tưởng tượng này; thế nhưng chúng ta xúc động không phải vì sự lạ lẫm ấy, mà bởi ta đã bắt gặp hình bóng chính mình, tựa như ta đang bước đi trong khu rừng liễu của Rossetti, hoặc dường như lần đầu tiên trong văn chương, ta lắng nghe tiếng lòng mình vang lên như trong một giấc mơ.

Kể từ thời Phục hưng, những trước tác của các vị thánh châu Âu — dù ẩn dụ và cấu trúc tư tưởng chung của họ có quen thuộc đến đâu — đã thôi không còn giữ được sự chú ý của chúng ta. Chúng ta biết rằng cuối cùng mình phải rời bỏ cõi đời, và trong những khoảnh khắc mệt mỏi hoặc thăng hoa, chúng ta cũng quen với việc nghĩ đến một sự từ bỏ tự nguyện; nhưng làm sao chúng ta, những kẻ đã đọc bao thơ ca, ngắm bao tranh vẽ, lắng nghe bao âm thanh, nơi tiếng kêu của thể xác và tiếng kêu của tâm hồn dường như là một, lại có thể từ bỏ cõi đời một cách khắc nghiệt và thô bạo cho được? Chúng ta có điểm gì chung với Thánh Bernard che kín đôi mắt để chúng không phải vướng bận trước vẻ đẹp của các hồ nước Thụy Sĩ, hay với lời văn đanh thép đầy bạo lực của sách Khải Huyền? Nếu có thể, chúng ta hẳn muốn tìm thấy, như trong cuốn sách này, những lời lẽ chan chứa sự ân cần. “Ta đã được ban phép rời đi. Hãy tiễn biệt ta, hỡi những người anh em của ta! Ta cúi chào tất cả và xin lên đường. Tại đây ta trao lại những chiếc chìa khóa cửa nhà mình — và từ bỏ mọi quyền gắn bó với ngôi nhà này. Ta chỉ xin những lời tử tế cuối cùng từ các bạn. Chúng ta đã là láng giềng bấy lâu, nhưng những gì ta nhận được còn nhiều hơn điều ta có thể trao đi. Giờ đây ngày mới đã rạng và ngọn đèn thắp sáng góc tối của ta đã tắt. Lời triệu tập đã vang lên và ta đã sẵn sàng cho chuyến hành trình của mình.” Và chính tâm trạng của chúng ta, ngay cả khi cách xa tư tưởng của A Kempis hay John of the Cross nhất, lại cất lên tiếng khóc rằng: “Và bởi vì ta yêu cuộc đời này, ta biết rằng ta cũng sẽ yêu cả cái chết.” Thế nhưng cuốn sách này không chỉ thấu tỏ mọi ngõ ngách trong những suy nghĩ về cuộc chia ly. Chúng ta từng không hay biết rằng mình yêu Chúa, thậm chí có lẽ chẳng dám chắc mình tin Ngô; thế nhưng khi nhìn lại cuộc đời mình, trong những chuyến khám phá những lối mòn trong rừng sâu, trong niềm hân hoan trước chốn đồi hoang vắng, trong niềm khát khao huyền bí mà ta từng hoài công hướng về người phụ nữ ta yêu, ta lại tìm thấy thứ cảm xúc đã tạo nên sự ngọt ngào ngấm ngầm ấy. “Bước vào trái tim ta không một lời mời gọi, tựa như một kẻ trong đám đông vô danh, hỡi vị vua của ta, ngài đã ấn dấu ấn của cõi vĩnh hằng lên biết bao khoảnh khắc phù du.” Đây không còn là sự thanh tịnh nơi xà lim hay của ngọn roi hành xác; mà tựa như một sự nâng bổng, vươn tới chiều sâu mãnh liệt hơn trong tâm hồn của người họa sĩ, kẻ đang khắc họa bụi trần và ánh nắng mai, và chúng ta lại tìm đến một tiếng nói tương đồng ở Thánh Francis và William Blake, những người từng mang dáng vẻ xa lạ biết bao trong dòng lịch sử đầy bạo lực của chúng ta.