Một tháng trước, tôi tình cờ có được một cuốn "Lịch sử văn học Hy Lạp cổ đại" do Trưởng Bản Hùng Dũng dịch tại một hiệu sách ở Nhật Bản, điều này đã khơi gợi trong tôi không ít cảm xúc. Đây là nguyên tác của Giáo sư Richard Jebb, tên gốc là "Nhập môn văn học Hy Lạp", nằm trong "Tùng thư nhập môn văn học" của nhà sách Macmillan. Dù bộ tùng thư này chỉ là những tập sách nhỏ mỏng manh nhưng lại vô cùng thú vị. Cả bốn cuốn tôi có đều rất hay, trong đó có hai cuốn cảm thấy đặc biệt hữu ích, chính là cuốn "Văn học Hy Lạp" này và cuốn "Văn học Anh" do mục sư Brooke trước tác.
Tôi mua cuốn "Nhập môn văn học Anh" từ trước thời Dân quốc, đại khái là năm 1910, tính từ năm xuất bản ban đầu là 1876 thì đã cách 34 năm, và tính đến nay thì lại đúng tròn 34 năm nữa. Tôi rất thích cuốn sách nhỏ này của Brooke, thầm nghĩ nếu có thể dịch ra, rồi thêm vào những chú thích nhỏ thích hợp ở những chỗ cần thiết, thì đây sẽ là một cuốn nhập môn cực kỳ hay, có đầu có mối và nắm được yếu lĩnh hơn là tự mình biên soạn xào nấu một cách bừa bãi. Đối với văn học Hy Lạp cũng có suy nghĩ tương tự như vậy, mặc dù cuốn "Nhập môn ngữ pháp tiếng Anh" của tiến sĩ Morris tôi cũng thích, nhưng cảm thấy vẫn ở mức độ thứ yếu mà thôi.
Thấm thoắt ba mươi mấy năm trôi qua, bản thân không thể tự tay làm, mà trông chờ vào người khác thì chắc chắn không đáng tin, thỉnh thoảng lấy ra lật giở xem lại, thì vẫn chỉ là hai cuốn sách nguyên bản bìa vải xanh ấy mà thôi. Thế nhưng cuốn sách của Brooke đã có bản dịch của Thạch Xuyên Thành ở Nhật Bản, mang tên "Văn học Anh nghĩa", xuất bản lần đầu năm 1925. Bản tôi có lại là bản tái bản có chỉnh sửa năm 1941, còn cuốn của Jebb thì xuất bản vào mùa đông năm ngoái. Nguyên tác sách được viết vào năm 1877, lúc ấy tác giả 36 tuổi, tính đến nay đã là 66 năm rồi.
Cảm tưởng của tôi, thứ nhất là cuốn "Nhập môn văn học Hy Lạp" này ở Nhật Bản đã có bản dịch, còn Trung Quốc e rằng trong chốc lát vẫn chưa có, đây là một điều rất đáng tiếc. Thứ hai, ngay phần đầu nguyên tác có nói rằng, cuốn sách được viết cho những người không biết tiếng Hy Lạp, ngoài bản dịch ra không thể đọc được sách Hy Lạp xem, thế nên lại cảm thấy ở Trung Quốc hiện tại cũng chưa phải là thứ gì thiết dụng lắm, hoặc giả chưa cấp bách bằng việc dịch thuật và giới thiệu. Thứ ba, nghĩ đến bản thân mình, thấy thực sự cũng còn thiếu nỗ lực, dẫu vốn dĩ cũng chẳng có bao nhiêu sức lực.
Vào khoảng mười bốn mười lăm năm trước, đúng dịp kỷ niệm 32 năm Đại học Bắc Kinh, phát hành kỷ niệm sách, tôi từng viết một bài văn ngắn tựa đề là "Chi lộ của Bắc Kinh", ý là ngoài học vấn thông thường ra, còn có mấy phương diện văn hóa cần được đặc biệt chú trọng nghiên cứu, đó là Hy Lạp, Ấn Độ, Ả Rập và Nhật Bản. Mọi người khi bàn đến văn minh phương Tây, bất kể là chê hay khen, đại khái đều chỉ dựa vào hiện trạng của một hai nước Âu Mỹ sau cuộc cách mạng công nghiệp để lập luận, rốt cuộc vẫn không tránh khỏi sự khái quát chung chung. Để hiểu rõ chân tướng sự việc, đối với Hy Lạp cổ đại vốn thường được gọi là nguồn gốc của văn minh, thì không thể không khảo sát một cách chi tiết; huống chi văn học và triết học của nó vốn có giá trị độc đáo riêng, theo thiển ý của tôi thì tư tưởng của nó lại càng có điểm rất gần gũi với Trung Quốc, rất đáng để mài miệt dùi mài mười năm mà nghiên cứu, tôi có thể bảo đảm điều đó.
Lúc đó những lời tôi nói có chút pha trò, nhưng ý tứ lại rất chân thành, cho đến nay cũng chưa hề thay đổi. Điều đáng tiếc là tình hình của giới học thuật Trung Quốc cũng không hề thay đổi. Nhưng điều này thì biết làm sao đây? Nhật Bản vào cuối thời Minh Trị cũng là nơi rất ít người bàn chuyện Hy Lạp, nhưng Giáo sư Köppen đã tuyên truyền cổ suý trong đại học suốt nhiều năm, trong hai mươi năm gần đây nhân tài lớp lớp xuất hiện, sách dịch ngày càng nhiều, đó là điều rất đáng ngưỡng mộ. Trung Quốc thì còn nói gì nữa! Ngay lúc này đây, học nghệ bất chấn há chẳng phải cũng là đương nhiên, lúc tăm tối thì cứ tăm tối vậy thôi. Nhưng nói đi cũng phải nói lại, hiện nay nếu vẫn còn dư dã để cho người ta viết văn, bàn về văn học, thì đề tài Hy Lạp dường như vẫn có điểm khả thủ, dẫu cho đến cùng thì vẫn không tránh khỏi việc thuộc về thanh đàm. Trong mắt kẻ hèn này lại cảm thấy khá có ý nghĩa, vốn không hoàn toàn là vì tiếc cái chổi rách nhà mình đâu.
Tôi từng viết một bài văn bàn về sự hiếu học của người Hy Lạp, trong đó có trích dẫn lời trong cuốn "Lịch sử văn học hậu kỳ Hy Lạp" của Wright, kể về chuyện của Euclid - tác giả cuốn "Cơ sở hình học". Đại ý nguyên văn rằng:
"Euclid, tên nguyên bản theo kiểu Hy Lạp là Eukleides, sống ở thành phố Alexandria vào khoảng năm 290 trước Công nguyên, thiết lập một học đường tại đó, một số nhân vật nổi tiếng thế hệ sau phần lớn là đệ tử của ông. Về cuộc đời và tính cách của ông, chúng ta hầu như không biết gì cả, mặc dù có hai giai thoại về ông được lưu truyền lại, thể hiện rất rõ tinh thần khoa học chân chính. Một câu chuyện kể rằng Ptolemy I hỏi ông xem có thể làm cho học vấn ấy trở nên dễ dàng hơn chút nữa không, ông đáp rằng: Tâu bệ hạ, đường đi đến hình học thì không có lối đi dành riêng cho vua chúa đâu. Lại có câu chuyện kể rằng, một đệ tử sau khi học xong một định đề liền hỏi ông rằng: Con học những cái này thì có ích lợi gì? Ông bèn gọi một tên gia nhân đến và bảo: Hãy lấy hai đồng xu đưa cho tên này, bởi vì hắn nhất định phải dùng những thứ mình đã học để kiếm tiền cho bằng được."
Sau đó danh tiếng của ông ngày càng lớn, người ta nhắc đến không còn gọi tên ông nữa, mà chỉ gọi là "Tác giả cuốn Cơ sở" là được."
Giáo sư Burrows trong bài "Sự hiếu học của người Hy Lạp" có viết rằng:
"Kể từ khi có lịch sử đến nay, nhận thức về sự việc này ở người Hy Lạp dường như cho thấy bản thân nó vốn dĩ là một vật tốt đẹp, không cần biết đến toàn bộ kết quả của nó. Họ có một thứ nhãn quan sắc bén, một sự tò mò vượt lên trên lợi ích, muốn biết những sự thật của tự nhiên, hành vi và công việc của con người, chuyện của người Hy Lạp và người ngoại bang, luật pháp và chế độ của các nước khác. Họ có tâm hồn của những lữ khách, luôn chú ý quan sát và ghi chép lại mọi phát minh và phát kiến của nhân loại."
Thái độ vì tri thức mà cầu tri thức như thế rất đáng được tôn trọng, là cội nguồn của học vấn thuần túy, gần như là thứ đặc trưng của Hy Lạp cổ đại, mà ở Trung Quốc lại chính là điều đang thiếu. Chúng ta đọc xong lại càng cảm thấy đây là một điều vô cùng có ý nghĩa.
Trong tập tiểu luận mang tên "Di sản của Hy Lạp", tác giả Livingston bàn về đặc sắc của văn học Hy Lạp, điều thứ ba là cầu chân, điều này có điểm tương đồng và làm sáng tỏ lẫn nhau với đoạn trên. Sau khi dẫn ra các ví dụ về sử thi và trữ tình thi, ông nói đến tác phẩm lịch sử của Thucydides, thuật lại một cảnh nội chiến ở Hy Lạp. Đó là sự việc xảy ra vào năm 424 trước Công nguyên, tức năm thứ hai đời Chu Vị Liệt Vương lúc bấy giờ ở Trung Quốc. Đại tướng Sparta là Brasidas chuẩn bị tấn công Amphipolis, đại tướng Athens là Thucydides đang ở Thasos, cách nhau một ngày rưỡi đường thủy, vội vã đi cứu viện. Brasidas liền vội vàng thương lượng hòa khoản với cư dân trong thành, hứa đặc biệt khoan hồng, thế là thành phố liền xin hàng.
Trong sử sách chép rằng:
"Buổi tối hôm đó, Thucydides cùng với hạm đội của ông tiến vào cảng Eion, nhưng đã muộn hơn thời điểm Brasidas chiếm được Amphipolis rồi. Nếu chậm hơn một đêm nữa, thì ông ta thậm chí đã thôn tính luôn cả Eion làm của riêng rồi."
Đoạn văn này thoạt nhìn có vẻ bình thường, nhưng chúng ta cần phải biết rằng, đại tướng Athens Thucydides chính là sử gia Thucydides ghi chép lại sự thật này. Và chính vì đã sử dụng một thái độ siêu nhiên trung lập để ghi chép lại một sự việc như thế ở đây, nên đã khiến cho ông buộc phải rời khỏi tổ quốc, lưu vong bên ngoài cho đến tận hai mươi năm ròng rã.
Livingston bình luận rằng:
"Thucydides một cách khách quan thuật lại những sự thật đơn giản, tựa như đang liên quan đến người nào khác vậy. Đối với bất hạnh lớn nhất trong cuộc đời mình, ông không có một lời chú thích nào, không có một lời không phục, biện hộ, giải thích, hay oán hận nào. Ông dùng ngôi thứ ba để viết về chính mình. Các vị tướng thời hiện đại viết về thất bại của bản thân không dùng lối viết này, nhưng đây chính là lối viết của người Hy Lạp. Thucydides đã quên đi chính mình và tình cảm của bản thân, ông chỉ nhìn thấy ngày bất hạnh đó, ông cùng với hạm đội của mình xuôi theo dòng sông, để rồi nhìn thấy cổng thành Amphipolis đã đóng chặt trước mặt mình. Việc ông không màng đến chuyện của bản thân như thế, không hề nói đây là bất hạnh, dẫu cho đây thực sự là bất hạnh, đối với ông và cố quốc của ông. Giả sử chúng ta không biết ông là người Athens, thì chúng ta chỉ dựa vào sử sách của ông thôi cũng rất khó phân biệt rằng, trong cuộc chiến này ông thiên vị Athens, hay là thiên vị Sparta, bởi vì ông đã hoàn toàn giấu nhẹm chính mình và tình cảm của bản thân đi như thế. Thế nhưng ông lại là một người ái quốc nhiệt thành, và ông đang ghi chép lại cuộc chiến này, chính trong lần này cố quốc của ông đã đánh mất quyền chủ toạ và bá đồ."
Sự khách quan nghiêm túc đến mức độ này, có chút vượt quá sức người bình thường, nhưng thực sự xứng đáng là khuôn mẫu lý tưởng cho học nhân đời sau, đúng như lời Thái sử công đã nói: Dù không thể đạt đến, nhưng trong lòng luôn hướng về.
Nhắc đến chuyện Hy Lạp, mọi người tuyệt đối sẽ không quên nhắc đến điểm ái mỹ của họ. Livingston cũng dẫn ra một bài trong cái gọi là Thần thánh ca Homer, mang tên "Tụng ca Địa mẫu", để so sánh với thơ của Tennyson. Ông nói, Tennyson tuy đẹp, nhưng Hy Lạp lại có một vẻ đẹp cao hơn thế. Đây không phải là vẻ đẹp của câu chữ, của ẩn dụ hay chạm trổ, mà đơn giản hơn, tự nhiên hơn, mang tính bản năng hơn, tựa như đây không phải là nhân gian mà là tự nhiên đang tự cất lời vậy.
Ví dụ rõ ràng hơn cả thơ ca chính là các câu chuyện thần thoại Hy Lạp. Đây chính là những thần thoại mang vẻ đẹp Hy Lạp đúng như nhà thơ Keats đã nói, đều xuất phát từ trí tưởng tượng dân gian, dần dần tạo thành, và tự mang trong mình vẻ đẹp riêng, điều mà thần thoại hệ thống Bắc Âu không thể sánh kịp. Livingston nói rằng, ngay cả trong những từ điển thần thoại khô khan nhạt nhẽo, như các câu chuyện về Atalanta, Narcissus, Pygmalion, Orpheus và Eurydice, Phaethon, Medusa, mỗi câu chuyện đều có ma lực riêng của mình.
Lời bình luận này quả thực không sai, thế nhưng việc truyền thuật những câu chuyện đã thành hình thì cũng chẳng có ý nghĩa lớn lao gì, chi bằng bớt chút công sức, nhìn vào vết tích chuyển biến của chúng, ý nghĩa sẽ càng rõ ràng hơn. Câu chuyện thần thoại Hy Lạp thì người biết không ít, thoạt nhìn cũng có vẻ bình thường, nhưng hình hài của chúng không phải ngay từ đầu đã như vậy, mà phải trải qua mấy lần chuyển biến, được thiên tài Hy Lạp nhào nặn cắt gọt, thì mới thành tựu.
Những thổ dân nguyên trú trước thời kỳ người Hy Lạp không có thần thoại. Theo các nhà cổ sử ghi lại, họ tế thần, hô hoán và cáo với thần, nhưng họ không ban cho thần danh hiệu, cũng không có tên gọi. Người La Mã trước khi mượn thần thoại từ Hy Lạp thì tình hình cũng tương tự như vậy. Họ có những thứ mơ hồ giống như quỷ thần vô nhân cách, họ không gọi chúng là các vị thần, mà chỉ gọi là các uy lực. Uy lực thì không có đặc tính của con người, chúng không có giới tính, ít nhất là giới tính của chúng không cố định, điều này chỉ cần tra cứu lại các bài văn cầu nguyện cổ đại là có thể hiểu rõ. Trong văn bản có viết là cầu nguyện các tinh linh, bất kể là nam hay nữ.
Dân tộc Hy Lạp chính là những "người tạo tượng", như lời bà Harrison đã dẫn trong phần mở đầu cuốn "Luận về thần thoại Hy Lạp". Họ cũng dùng những nguyên liệu tôn giáo khởi đầu giống như các dân tộc khác, đối với sự khủng hoảng của lực lượng vô hình, sự sùng bái bùa hộ mệnh, những dục vọng chưa được thỏa mãn v.v., từ những nguyên liệu thô sơ mơ hồ đó, họ lại tạo ra những thần nhân của riêng mình.
Chúng ta nhìn lại Ai Cập và Ấn Độ, cũng từng tạo ra những thần nhân của họ, nhưng điều này khác biết nhường nào so với Hy Lạp! Đầu chim mình bò của Ai Cập, ba đầu ngàn tay của Ấn Độ, ở Hy Lạp đều cực kỳ hiếm thấy. Kỳ thực Hy Lạp nào phải chưa từng có những thần nhân mang hình thú, cùng với những sự kỳ lạ khác, chỉ là chúng dần dần chuyển biến, không giống như các nước khác là vĩnh viễn không thay đổi, bởi vì bị hạn chế bởi tăng lữ và thánh kinh.
Bà Harrison nói rằng, dân tộc Hy Lạp không chịu sự chi phối của tăng lữ mà chịu sự chi phối của thi nhân. Chiếu theo nghĩa ban đầu của từ thi nhân này, đây chính là cái gọi là những người sáng tạo, tức là dân tộc của các nghệ sĩ. Họ không thể dung thứ cho sự khủng bố và những phần tử xấu ác trong tôn giáo, mà ngày càng thanh lọc chúng, tạo ra thần thoại mang vẻ đẹp đặc thù. Đây là một thành tựu của dân tộc họ, đồng thời cũng là một ân huệ ban cho đời sau.
Chương 3 của cuốn "Luận về thần thoại Hy Lạp" bàn về nữ thần Sam, trong đó nói rất chi tiết về sự chuyển biến của Gorgon và Erinyes, vô cùng rõ ràng, và cũng hữu ích nhất đối với chúng ta.
Gorgon vốn dĩ là một chiếc mặt nạ quỷ giống như Thái sơn thạch cảm đương, là một loại mặt nạ trong các nghi thức, được cố gắng làm cho thật xấu xí để dọa người và yêu ma. Đã có cái đầu, thì nhất định phải có một Gorgon ở đó, hoặc tốt hơn là ba, bốn cái, thế là có truyền thuyết về ba chị em, Medusa chính là người nhỏ tuổi nhất.
Khuôn mặt Gorgon thường lè lưỡi, trợn mắt, nheh nanh lộ xỉ, là hình tượng cụ thể của sự sợ hãi. Thế nhưng kể từ khi đây trở thành cái đầu của Medusa, các nghệ sĩ Hy Lạp đã dần dần biến cô thành một gương mặt người phụ nữ đầy vẻ sầu muộn đáng thương, mặc dù mái tóc vẫn là những con rắn sống, và những kẻ nhìn thấy gương mặt cô ta cũng sẽ bị hóa thành đá.
Erinyes giống như ý nghĩa của mặt chữ, là những kẻ phẫn nộ, tức là những con quỷ dữ nổi giận, là những linh hồn người bị sát hại đòi báo thù. Hình dạng đáng sợ của chúng có thể tưởng tượng được, đại khái là sự kết hợp của Gorgon và Harpy, xuất hiện trong các vở kịch bi thương báo thù, là một loại vật thể vô cùng thảm khốc.
Sau khi Orestes - kẻ giết mẹ để báo thù cho cha - được nữ thần Athena tha bớt tội chết và giảng hòa với Erinyes, chúng đã chuyển hóa thành các vị nữ thần từ thiện, hay còn gọi là các nữ thần trang nghiêm, hoàn toàn thay đổi tính cách. Ở vùng lân cận thành phố Argos có các bức phù điêu dâng cúng từ ba phía, chạm khắc hình tượng các nữ thần trang nghiêm. Họ không còn là những con quỷ oan khiên đáng ghét và đáng sợ trong vở kịch bi thương đó nữa, mà là hình tượng của ba vị chủ mẫu điềm tĩnh, tay trái cầm hoa quả, tức là ký hiệu của sự sinh sôi nảy nở, tay phải cầm rắn, nhưng giờ đây đã không còn là biểu tượng của sự sầu muộn và báo thù nữa, mà chỉ biểu thị cho lòng đất, nguồn cội của thực phẩm và tài phú dưới lòng đất mà thôi.
Bà Harrison tổng kết trong lời kết rằng, ở Gorgon và Địa mẫu, đặc biệt là ở Erinyes, chúng ta nhìn thấy quá trình tiến hành thanh lọc. Chúng ta tận mắt chứng kiến tinh thần Hy Lạp tránh xa sự khủng bố và phẫn nộ để hướng tới hòa bình và ái hữu, những người chiêm bái Hy Lạp đã bãi bỏ nghi thức xua đuổi để tiếp nhận sự tự do phụng sự.
Ruskin lại bình luận về người Hy Lạp rằng, trong lòng họ không có sự sợ hãi, chỉ có sự ưu sầu, kinh ngạc, thỉnh thoảng có nỗi bi thương và sự cô độc cực độ, nhưng tuyệt đối không có sự khủng bố. Cứ nhìn thế này thì sự ái mỹ của người Hy Lạp không phải là một chuyện đơn giản, điều này gắn liền với việc xua đuổi sự khủng bố, ảnh hưởng đến đời sau vô cùng lớn lao, rất đáng để chúng ta chú ý.
Nơi này ngôn từ chưa được tường tận, bản thân cảm thấy vô cùng bất mãn, chỉ là bày tỏ chút thành ý dâng nộp tấm lòng mọn của kẻ dã nhân mà thôi. Rau cần thì chỉ có một hai cọng, lại còn có vị đắng, lại càng làm tăng thêm sự hoàng sợ.
Lần này nhân dịp thấy bản dịch tiếng Nhật của cuốn "Lịch sử văn học Hy Lạp cổ đại" được xuất bản, có chút cảm tưởng nên tôi liền chắp vá viết lại. Đại ý chỉ cảm thấy việc nghiên cứu Hy Lạp cổ đại cực kỳ hữu ích đối với giới học nghệ Trung Quốc, hy vọng nó ngày một phát triển hơn. Việc dịch nguyên tác vốn dĩ rất tốt, nhưng việc biên dịch các sách tham khảo bình luận có lẽ lại càng đơn giản và thiết yếu hơn, chỉ cần lựa chọn cho thỏa đáng, Tây Âu không thiếu những trước tác hay để cho học sinh sinh viên tận dụng, cũng là việc làm ít công sức mà đạt hiệu quả gấp đôi.
Đại khái công việc loại này, ngôn ngữ học vốn dĩ là điều cần thiết, nhưng sự yêu thích và thấu hiểu đối với các vấn đề Hy Lạp cũng là một điều cốt yếu. Bằng không thì việc lựa chọn không dễ dàng, lại là việc bỏ sức mà không được lòng, rất khó để chịu đựng sự cô độc mà viết tiếp.
Năm Giáp Thân dân quốc, ngày cuối cùng của tháng 5.
(Viết vào tháng 7 năm 1944, tuyển từ "Khổ khẩu cam khẩu")