[78] Trong cuộc khảo sát chung hiện tại, tôi nhượng bộ các nhà kinh tế thông thường đến mức bỏ qua mọi sự nghèo khó vô tội. Đổi lại, tôi uốn nắn lý luận của mình cho phù hợp với tư duy thực tế của người Anh hiện đại, bằng cách mặc định rằng nghèo đói luôn là một tội ác; những ngoại lệ có thể có sẽ được chúng ta xem xét sau.

[79] [Tôi không có từ ngữ nào trong tiếng Anh, và cũng chẳng tìm được từ nào trong tiếng Hy Lạp hay tiếng Latinh, hay trong bất kỳ ngôn ngữ mạnh mẽ nào khác mà tôi biết, đủ khinh miệt để gán cho sự đần độn thú tính của học thuyết hiện đại rằng tiền lương phải được đo lường bằng sự cạnh tranh.]

[80] Tôi chưa bàn đến phẩm chất của những người đầy tớ, dẫu rằng đó mới là cốt lõi của vấn đề. Bạn muốn Paul Veronese vẽ trần nhà cho bạn, hay thợ sửa ống nước ở bên kia đường? Cả hai đều làm việc với cùng một mức tiền công; thậm chí Paul có phần rẻ hơn một chút, nếu bạn biết giữ cho ông ấy vui vẻ; chỉ là bạn phải nhận ra tài năng của ông ấy trước đã, điều mà chắc chắn cần đến con mắt tinh tường.

[81] [Khi sửa đổi, tôi không thay đổi dù chỉ một âm tiết trong ba đoạn văn này, 137, 138, 139; nhưng đã in nghiêng rất nhiều: bởi các nguyên tắc được nêu ra vừa mang tính sống còn, vừa ít được biết đến.]

[82] Bằng nghệ thuật của mình, anh ta có thể làm được điều đó; nhưng chỉ khi sản phẩm của nghệ thuật ấy, hoặc việc ngắm nhìn và lắng nghe nó, trở thành đối tượng tranh chấp, nhờ đó nghệ thuật gia mới có thể áp đặt mức thù lao lao động cao từ đám đông để đổi lấy lao động của chính mình.

[83] [Hãy chú ý điều này: quyền hợp pháp để giữ lại những gì bạn đã đổ mồ hôi làm ra, và sử dụng nó theo ý muốn, chính là hòn đá tảng của mọi nền kinh tế: hãy so sánh phần cuối của Chương II.]

[84] [Bây giờ tôi đánh giá thời gian lao động cần thiết có lẽ còn ít hơn một phần ba ngày thay vì nhiều hơn.]

[85] [Xem Lời tựa cuốn Unto this Last.]

[86] Cho đến nay tôi chưa chạm đến vấn đề lãi suất tiền tệ; nó quá phức tạp và phải được dành lại cho đúng vị trí của nó trong phần chính của tác phẩm. Định nghĩa về lãi suất (ngoài khoản đền bù cho rủi ro) là: "số mũ biểu thị sự thoải mái của lao động đã hoàn thành, tách rời khỏi năng lực của nó;" trong đó năng lực chính là phần được cho vay; và các nhà kinh tế học người Pháp từng khẳng định tính phi pháp hoàn toàn của lãi suất là đã sai lầm; tuy nhiên, họ hoàn toàn không sai một cách kỳ quặc hay hoang đường như những nhà kinh tế học Anh và Pháp đối lập với họ – những người có quan điểm đã được Tiến sĩ Whewell tập hợp lại ở trang 41 trong các bài giảng của ông; vị biên soạn dường như chưa bao giờ nảy ra trong đầu, cũng chẳng khác nào các tác giả mà ông trích dẫn, rằng việc con người tích trữ như loài kiến và loài chuột nhằm mục đích sử dụng chứ không phải cho vay nặng lãi – để dành cho những đêm mùa đông, với hy vọng chia sẻ nhiều hơn là cho vay những mẩu vụn ấy – là hoàn toàn có thể, thậm chí (theo tục ngữ Do Thái) là khôn ngoan. Đàn sóc xứ Savoy của tôi hẳn sẽ có những khoảng thời gian dễ chịu dưới những tán thông trĩu nặng tuyết, nếu chúng luôn từ chối tiết kiệm chỉ vì không ai chịu trả lãi cho chúng bằng hạt dẻ.

[Tôi giữ nguyên lời ghi chú này như trước: nhưng như tôi đã trình bày ở trên, giờ đây tôi hoàn toàn đứng về phía các nhà kinh tế học người Pháp đã nhắc đến, khi khẳng định tính hoàn toàn phi pháp của lãi suất.]

[87] Hãy so sánh cảm xúc của Chaucer đối với các loài chim (từ con chim ưng của Canace, cho đến con chim sơn ca đang ca hát rằng: "Domine, labia—" dâng lên Chúa tể Tình yêu), với những tình cảm thông thường của người Anh hiện đại về vấn đề này. Hoặc thậm chí là của Cowley:

Dàn hợp xướng của vị hoàng tử nào có thể vượt qua

Âm thanh đang ẩn mình dưới bóng râm kia,

Nơi chúng ta chẳng phải trả hay dâng hiến thứ gì,

Chúng cũng như bao thi sĩ khác, sống đời bình dị

Chẳng cần phần thưởng hay lời cảm tạ cho những nỗ lực ân cần!

Thật may nếu chúng không trở thành mồi ngon.

Vả lại, điều đó còn hơn cả tốt; nhất là từ khi hạt giống gieo bên vệ đường đã được bảo vệ nhờ khoản phân bổ đặc biệt từ một phần tiền thuế nhà thờ tại các giáo xứ nông thôn của chúng ta. Hãy xem bức thư phản hồi từ một "Mục sư nông thôn" đăng trên tờ The Times ngày 4 tháng 6 (hoặc ngày 5; bức thư đề ngày 3 tháng 6) năm 1862:

—"Tôi từng nghe tại một cuộc họp giáo xứ người ta cò kè bớt một thêm hai đối với khoản chi tiêu nhỏ nhoi để dọn dẹp nhà thờ; nhưng tôi chưa từng nghe thấy bất kỳ sự bất mãn nào được bày tỏ vì phần tiền thuế được dùng để đầu tư mua năm mươi hoặc một trăm tá đầu chim."

[Nếu chúng ta có thể truy nguyên tận gốc mọi nguyên nhân sâu xa nhất của chiến tranh hiện đại, tôi tin rằng nó không nằm ở lòng tham hay tham vọng của các quốc gia, mà nằm chính sự rỗi rãi của tầng lớp thượng lưu. Họ chẳng có việc gì làm ngoài việc dạy nông dân tàn sát lẫn nhau.]

[88] [Xem cuốn Cuộc đời Fénelon. "Nông dân lao động luôn là đối tượng được ông chăm sóc ân cần nhất; khi cung điện của ông ở Cambray, cùng với toàn bộ sách vở và trước tác, bị lửa thiêu rụi, ông vẫn chịu đựng bất hạnh với sự bình thản điềm tĩnh, và nói rằng thà cung điện của ông bị thiêu rụi còn hơn là mái tranh của một người nông dân nghèo." (Những con người hoàn toàn lương thiện này luôn đi quá xa, và đánh mất tầm ảnh hưởng của họ đối với đại chúng.) Ông qua đời khi đang thể hiện sự chừng mực mà ông vẫn luôn tuân thủ giữa sự hoang phí và lòng tham lam, không để lại nợ nần cũng chẳng để lại tiền bạc.]

[89]

και πενιαν ἡγουμενους ειναι μη το την ουσιαν

ελαττω ποιειν αλλα το τηι απληστιαν ρλειω. "Và nghĩ (một cách khôn ngoan) rằng sự nghèo khổ không nằm ở việc làm cho tài sản của mình ít đi, mà nằm ở việc làm cho lòng tham của mình nhiều lên." — Luật pháp, v. 8. Hãy đọc ngữ cảnh và đối chiếu. "Kẻ chi tiêu cho mọi điều cao cả, và chỉ thu về từ những gì công chính, sẽ khó mà trở nên giàu có tột bậc, hay nghèo khổ khốn cùng." — Luật pháp, v. 42.

[90] Sự cuồng nhiệt của thương mại hiện đại phát sinh chủ yếu từ khả năng kiếm được những vận may bất ngờ thông qua quy mô giao dịch lớn, cùng sự tình cờ của các phát kiến hoặc mưu lược. Tôi không hoài nghi gì rằng lợi ích cuối cùng của mọi quốc gia là kiềm chế hoạt động của những canh bạc thương mại này; và mọi khoản lãi hoặc lỗ bất ngờ lớn lao đều phải thuộc về quốc gia – chứ không phải cá nhân. Nhưng sự đầu cơ tuyệt đối, không gắn liền với nỗ lực thương mại, là một tai họa thuần túy trong một quốc gia, và là cội nguồn của vô vàn tệ nạn khác bên cạnh đó.

[91] [Tôi nhiệt liệt mong muốn củng cố tất cả những gì được hàm chứa trong đoạn văn này.]

[92] Việc người đọc giữ cho tâm trí mình bám sát vào các phương thức tiêu thụ và hủy hoại – coi đó là cội nguồn thực sự của sự nghèo đói quốc gia – là điều đặc biệt cần thiết. Con người ta hay gọi mọi cuộc trao đổi là "chi tiêu", nhưng chỉ có tiêu thụ mới đích thực là chi tiêu. Rất nhiều giao dịch mua sắm của các tầng lớp giàu có chỉ là những hình thức trao đổi tài sản chưa được sử dụng, hoàn toàn không có tác động gì đến sự thịnh vượng của quốc gia. Đối với nhà nước, chẳng có gì khác biệt nếu một chiếc vò trà bằng sứ được định giá một trăm bảng, liệu A giữ chiếc vò còn B giữ tiền, hay A giữ tiền còn B giữ chiếc vò. Nhưng nếu chiếc vò ấy đẹp, và A hoặc B làm vỡ nó, thì đó mới là tổn thất của quốc gia, chứ không có cách nào khác. Lại nữa, khi tổn thất đã thực sự xảy ra, không sự đùn đẩy trách nhiệm nào có thể xóa bỏ được bản chất thực tế của nó. Trong công chúng tồn tại một quan niệm vô cùng nực cười liên quan đến việc xóa bỏ nợ nần bằng cách chối bỏ nó. Khi một món nợ bị chối bỏ, bên cho vay chịu thiệt thay vì bên đi vay, thế thôi; khoản tổn thất vẫn hoàn toàn, chính xác và vĩnh viễn là như thế. Người Mỹ vay tiền để tiêu vào việc tự thổi tung nhà cửa của chính họ. Họ chối bỏ món nợ của mình, tính đến nay đã lên tới một phần ba [1863], với vàng ở mức cao hơn mệnh giá năm mươi phần trăm; và có lẽ họ sẽ chối bỏ nó hoàn toàn. Điều đó chỉ có nghĩa là những kẻ nắm giữ các tờ phiếu nợ sẽ phải chịu thiệt thay cho những kẻ phát hành. Lượng tổn thất là hoàn toàn tương đương và không thể vãn hồi; đó chính là lượng công sức lao động của con người bỏ ra để thực hiện vụ nổ, cộng với lượng hàng hóa đã bị thổi tung. Danh dự chỉ quyết định ai là kẻ phải trả khoản tiền bị mất, chứ không quyết định số tiền đó có phải trả hay không. Nó chắc chắn phải được trả, và trả đến từng xu cuối cùng.

[93] [(Quá khứ và Hiện tại. Chương IX của Phần thứ ba.) Nghĩ xem trong suốt hai mươi – nay đã là hai mươi sáu – năm qua, tiếng nói đơn độc này của Carlyle vẫn luôn là lời phát biểu trung thực và hữu ích duy nhất ở toàn cõi nước Anh, để rồi vang vọng suốt bao năm tháng ấy trong vô vọng! Xem Fors Clavigera, Thư X.]

[94] [Lúc này chúng ta không muốn sản xuất thêm nhiên liệu, mà phải ít đi nhiều; và hãy dùng những gì chúng ta có được vào việc nấu nướng và sưởi ấm cho chính mình, thay vì dùng để chạy lon ton từ nơi này sang nơi khác.]

[Trang 222]