“Ông đã xoay xở thế nào trong phần còn lại của chuyến đi sóng gió trên tàu Minerva?” tôi hỏi.
“Tôi rất sẵn lòng kể cho cô nghe,” Thuyền trưởng Littlepage đáp, tạm thời quên đi nỗi phiền muộn. “Giá có sẵn bản đồ ở đây thì tôi giải thích sẽ dễ hơn. Chúng tôi bị sóng gió đánh dạt qua lại tiến sâu lên phương bắc, hướng về vùng biển mà ta từng gọi là Những phát kiến của Parry, rồi mất phương hướng. Sương mù dày đặc, và cuối cùng tôi đã làm mất con tàu; nó đâm vào đá ngầm, và những người còn sống sót ít ỏi chúng tôi cố vào được bờ một hòn đảo hoang vu. Khi tàu mới va đâm, biển có phần êm hơn trước đó, hầu hết thủy thủ đoàn đã cãi lệnh, vội vã hạ thuyền dài chèo đi và từ đó không ai còn nghe tin tức gì về họ nữa. Chiếc thuyền của chúng tôi thì bị lật, nhưng người thợ mộc đã giữ cho tôi và anh ấy không bị chìm, rồi dạt vào bờ. Sau trận sốt vừa rồi tôi chẳng còn chút sức lực nào, đành nằm chờ chết; nhưng sang ngày thứ hai, anh ấy tìm thấy dấu chân người và chó, rồi đi dọc bờ biển đến một trạm truyền giáo xa xôi do giáo hội Moravia tài trợ. Chính họ cũng rất nghèo khổ và túng thiếu; đó là một nơi hoang vắng chẳng giúp ích được gì nhiều. Vùng đó chỉ còn lại vài người Eskimo. Chúng tôi ở lại đó một thời gian, và tại đây tôi đã biết đến những chuyện hết sức kỳ lạ.”
Lão thuyền trưởng ngẩng đầu lên, trao cho tôi một ánh nhìn như muốn hỏi. Tôi không khỏi chú ý rằng vẻ đờ đẫn trong mắt lão đã biến mất, thay vào đó là sự tinh anh, sắc sảo khiến đôi mắt lão trở nên thẫm lại và như xoáy sâu vào người đối diện.
“Người ta đang trông đợi một tàu tiếp tế, và vị mục sư, một tín đồ Cơ Đốc tốt lành, không nghi ngờ gì việc chúng tôi sẽ xin đi nhờ tàu đó được. Ông ấy hy vọng sẽ có lệnh giải thể trạm truyền giáo; nhưng mọi thứ đều bấp bấp phỏng, và chúng tôi phải cố xoay xở sống qua ngày. Chúng tôi đánh bắt cá và giúp đỡ mọi người bằng những việc khác; chẳng còn cách nào khác để trả ơn. Tôi được đưa về nhà mục sư chăm sóc cho đến khi đỡ hơn; nhưng nhà họ đông người, tôi cảm thấy mình vướng chân vướng tay nên viện cớ sang ở cùng một cựu thủy thủ người Scotland, người đã tự dựng một căn chái ấm áp và còn đủ chỗ cho một người nữa. Ông ta được mọi người kính trọng, từng đứng về phía vị mục sư trong vài vụ rắc rối với dân địa phương. Ông ta từng tham gia một trong những đoàn khám phá của Anh đã tìm ra một đầu của con đường dẫn đến Bắc Cực, nhưng chẳng bao giờ tìm thấy đầu bên kia. Chúng tôi sống chẳng khác nào chó trong chuồng, hoặc ít ra cô sẽ nghĩ thế nếu nhìn căn chòi từ bên ngoài; nhưng điều quan trọng nhất là phải giữ ấm; có những đống da chim chất đống để nằm, ông ta làm cho mình một cái giường tầng tử tế và dành một cái cho tôi. Nhàn rỗi chờ đợi ở đó thật ảm đạm kinh khủng; chúng tôi bắt đầu nghĩ tàu tiếp tế đã bị đắm, còn con tàu tội nghiệp của tôi thì đã tan tành, mảnh vỡ rải rác khắp bờ biển. Chúng tôi ra các mỏm đất cao ngóng đợi; tôi và người của tôi biết dân ở đây đang thiếu lương thực và phải bóp bụng cầm hơi. Giá mà Kinh Thánh viết rằng ‘Người ta không chỉ sống nhờ cá’ thì mới đúng sự thật; bánh mì không phải là thứ làm người ta kiệt quệ nhất! Thời gian đầu, lão Gaffett sống cùng tôi tưởng như bị câm, tôi chẳng biết đường nào mà lần về lão, và tôi dám cá lão cũng nghĩ thế về tôi; nhưng khi đã thân quen, tôi mới biết lão từng trải qua nhiều tai họa hơn tôi, và mang trong mình những tâm sự khiến lão khó mà sống thọ. Được trò chuyện với một người thấu hiểu giúp tâm trí lão nguôi khoai, nên chúng tôi thường ngồi chuyện trò cả ngày nếu trời mưa hay gió lớn không ra ngoài được. Lúc lên bờ tôi bị đập mạnh vào sau đầu, thỉnh thoảng lại đau nhức, mà sức khỏe tôi vốn đã giảm sút; từ đó về sau tôi không bao giờ khỏe lại như xưa nữa.”
Thuyền trưởng Littlepage chìm vào trầm tư.
“Thế rồi việc đọc sách trước đây đã phát huy tác dụng,” một lúc sau lão giải thích. “Tôi không có cuốn sách nào; vị mục sư nói ít tiếng Anh, và toàn bộ sách của ông ấy đều là tiếng nước ngoài; nhưng tôi thường nhẩm lại tất cả những gì mình còn nhớ. Các nhà thơ cổ xưa đâu biết họ có thể mang lại an ủi lớn đến nhường nào cho một con người. Tôi rất thuộc các tác phẩm của Milton, nhưng ở nơi đó, tôi cảm thấy Shakespeare mới thật là bậc quân vương; ông dùng thuật ngữ hàng hải rất chính xác, và những đoạn thơ tuyệt đẹp của ông giúp tâm trí lắng lại. Tôi nhẩm đi nhẩm lại chúng đến mức rơi nước mắt; ở nơi đó, với tôi không có gì đẹp đẽ ngoài những ngôi sao trên cao và những đoạn thơ ấy.
“Gaffett thì lúc nào cũng trăn trở ủ âu và tự nói một mình; lão sợ mình sẽ không bao giờ thoát khỏi đó, và điều đó gặm nhấm tâm trí lão. Lão nghĩ khi tôi về nhà, tôi có thể khơi gợi sự chú ý của các nhà khoa học về phát hiện của lão; nhưng họ đều bận rộn với những ý tưởng riêng của mình; có người thậm chí chẳng buồn trả lời những lá thư tôi gửi. Cô chú ý là tôi từng nói người đàn ông tàn tật Gaffett này đã tham gia một chuyến hải hành khám phá. Giờ tôi kể cho cô nghe rằng con tàu đó đã bị đắm trên đường trở về, chỉ có Gaffett và hai sĩ quan sống sót ngoài bờ biển Greenland, và sau này lão biết những người đó không bao giờ về lại được Anh quốc; chiếc tàu hai cột mà họ đi nhờ đã bị đâm chìm trong đêm. Vì vậy không một linh hồn nào còn sống nắm giữ những sự thật đó ngoài lão, và lão đã trao nó lại cho tôi. Có một vùng đất kỳ lạ nằm tận phương bắc xa xôi bên kia vùng băng giá, và những con người kỳ quái sống ở đó. Gaffett tin rằng đó là thế giới bên kia.”
“Ý ông là sao, Thuyền trưởng Littlepage?” tôi thốt lên. Ông lão đang cúi người về phía trước và thì thầm; lão còn ngoái nhìn qua vai trước khi thốt ra câu cuối cùng.
“Nghe lão Gaffett kể lại chuyện đó thật là kinh hoàng,” lão tiếp tục câu chuyện một cách bình tĩnh trở lại sau phút giây xúc động. “Ban đầu đó là câu chuyện về chó và xe trượt tuyết, về cái lạnh, gió và tuyết. Rồi họ bắt đầu thấy băng mục dần; họ từng bị băng tuyết bao vây, rồi lọt vào một dòng hải lưu chảy về hướng bắc, tận sâu vượt qua eo biển Fox Channel, và họ phải dùng đến thuyền cứu hộ khi con tàu bị băng ép nát; dòng hải lưu ấm áp này đã đưa họ ra khỏi vùng băng giá, tiến vào một vùng biển rộng lớn; và họ tiếp tục đi theo nó về chính bắc, đúng theo con đường họ đã định. Rồi họ chạm phải một bờ biển không có trên bản đồ, nhưng các vách đá dốc đứng đến mức không chiếc thuyền nào lên bờ được cho đến khi họ tìm thấy một vịnh nhỏ và giương buồm băng sang bờ bên kia, nơi địa hình thấp hơn; họ đã cạn lương thực và hết nước ngọt, nhưng lại nhìn thấy thứ gì đó trông như một thị trấn lớn. ‘Vì Chúa, Gaffett!’ tôi thốt lên lần đầu tiên lão kể cho tôi nghe. ‘Ông không có ý nói một thị trấn nằm sâu về phía bắc hơn hai độ so với bất kỳ con tàu nào từng tới đấy chứ?’ vì lão đã đánh dấu hải trình của họ trên một tấm bản đồ cũ mà lão tự nối thêm phần đỉnh; nhưng lão quả quyết như vậy, và lặp đi lặp lại nhiều lần để chắc chắn tôi nhớ chính xác nhằm chuyển lời đến những ai quan tâm. Lão nói không còn tuyết và băng nữa sau khi họ đi theo dòng hải lưu ấm đó vài ngày, dòng chảy hình như bắt nguồn ngay từ dưới lớp băng mà họ từng bị kẹt và phải đi bộ băng qua suốt nhiều tuần.”
“Nhưng còn thị trấn thì sao?” tôi hỏi. “Họ có đến được thị trấn đó không?”
“Họ đã đến,” lão thuyền trưởng nói, “và tìm thấy cư dân; đó là một viễn cảnh hãi hùng. Theo những gì Gaffett có thể diễn tả, nó giống như một nơi không có sự sống cũng chẳng có cái chết. Khi tiếp cận từ phía biển, họ có thể nhìn thấy nơi đó gần như mọi thị trấn khác, với nhà cửa san sát; nhưng rồi đột nhiên họ hoàn toàn mất dấu nó, và khi lại gần bờ, họ có thể nhìn thấy hình bóng của con người, nhưng không bao giờ đến gần được—tất cả chỉ là những bóng xám lướt đi theo gió, khi thì đi một mình, khi thì tụ tập thành nhóm như thể đang quan sát. Ban đầu đám thủy thủ rất sợ hãi, nhưng những cái bóng không bao giờ lại gần họ—như thể họ bị thổi dạt ngược trở lại; và cuối cùng tất cả đều lấy lại can đảm lên bờ, tìm thấy trứng chim và chim biển, giống như bất kỳ vùng đất phương bắc hoang sơ nào nơi sinh vật còn dạn dĩ và chưa từng có dấu chân người, lại có cả nước ngọt tốt. Gaffett kể lão và một người khác tiến lại gần một cái bóng mờ như sương đang chậm rãi bước đi với vẻ như đeo một chiếc bao tải trên lưng giữa những tảng đá, rồi họ đuổi theo; nhưng, Trời ơi! nó biến mất hút như một chiếc lá bị gió cuốn đi, hay như một mảng màng nhện. Họ có vẻ như đang trò chuyện với nhau, nhưng không có tiếng động nào cất lên, và ‘họ hành xử như thể không nhìn thấy chúng tôi, mà chỉ cảm nhận được chúng tôi đang tiến về phía họ,’ Gaffett kể lại một hôm khi cố mô tả chi tiết. Khi đã lên bờ, họ không còn nhìn thấy thị trấn đâu nữa. Một ngày nọ, thuyền trưởng và bác sĩ đi biệt tích đến tận đêm vượt qua vùng đất cao nơi thị trấn từng xuất hiện, và khi trở về vào ban đêm, họ mệt lử, mặt trắng bệch như tro tàn, rồi suốt cả ngày hôm sau họ cắm cúi ghi chép vào sổ tay, thì thầm với nhau đầy phấn khích, và tỏ ra gắt gỏng với đám thủy thủ mỗi khi có ai định đặt câu hỏi.
“Rồi đến một ngày,” Thuyền trưởng Littlepage nói, nghiêng người về phía tôi với ánh mắt kỳ lạ và thì thầm dồn dập. “Đám thủy thủ đồng loạt thề sẽ không ở lại thêm nữa; người gác ca sáng sớm đã phát báo động, tất cả liền leo lên thuyền và chèo ra xa khơi một đoạn. Những con người đó, hay bất kể họ là cái gì, ùa đến quanh họ như đàn dơi; đột nhiên họ kéo đến thành những đoàn quân nườm nượp không ngớt, cứ như muốn đuổi họ trở lại biển cả. Họ đứng dày đặc ở mép nước như những hàng rào chiến trận tàn khốc; không một ý nghĩ bỏ chạy, chẳng một chút thoái lùi. Khi thì giáp lá ngà, khi thì tung cánh bạt gió làm náo động cả không trung. Và khi chiếc thuyền đã ra khỏi phạm vi nguy hiểm, Gaffett nói họ nhìn lại thì thấy thị trấn lại xuất hiện, sừng sững đúng như lần đầu họ nhìn thấy khi tiến vào bờ. Dù ai có nói gì đi nữa, tất cả bọn họ đều tin rằng đó là một nơi chờ đợi giữa thế giới này và thế giới bên kia.”
Lão thuyền trưởng bật dậy vì xúc động, khua tay múa chân một cách kích động, nhưng giọng nói vẫn là tiếng thì thầm khàn khàn.
“Xin ông ngồi xuống,” tôi nói bằng giọng bình tĩnh nhất có thể, và lão thả người xuống ghế, sức lực dường như kiệt cùng.
“Gaffett nghĩ các sĩ quan đang vội vã trở về nhà để báo cáo và chuẩn bị cho một chuyến thám hiểm mới thì tất cả họ đều bỏ mạng. Vào thời điểm đó, thủy thủ đoàn nhận lệnh không được bàn tán về những gì họ đã nhìn thấy,” một lúc sau ông lão giải thích bằng giọng tự nhiên hơn.
“Không phải tất cả họ đều đang chết đói, và đó chỉ là ảo ảnh hay thứ gì tương tự sao?” tôi đánh liều hỏi. Nhưng lão chỉ nhìn tôi một cách thẫn thờ.
“Tâm trí Gaffett đã ám ảnh đến mức chẳng còn nghĩ được gì khác,” lão nói tiếp. “Một ngày nọ, bác sĩ trên tàu từng vô tình đưa ra nhận định với thuyền trưởng rằng đó là do điều kiện ánh sáng và dòng từ trường nào đó khiến họ nhìn thấy những bóng người kia. Dù sao thì vùng đất đó nghe cũng không đúng đắn chút nào; họ phải vật lộn với la bàn mới dùng được nó, và mọi thứ dường như đều chệch hướng. Tự bản thân Gaffett rút ra kết luận rằng họ chỉ là những hồn ma bình thường, nhưng điều kiện ở đó lại thuận lợi một cách kỳ lạ để nhìn thấy họ. Lão cứ luôn miệng nhắc đến Hội Địa lý, nhưng theo tôi thấy bây giờ thì lão chẳng bao giờ thực hiện các bước đi đúng đắn, mà chỉ ở lì tại trạm truyền giáo. Lão bị tàn tật nặng, và sợ người ta sẽ nhốt mình vào một bệnh viện chẳng khác nào nhà tù. Lão nói lão đang chờ tìm đúng người để kể, ai đó đang trên đường đi về phía bắc. Thỉnh thoảng có tàu dừng lại đó để giao thư từ hoặc thứ gì đó. Lão rất cố chấp với ý nghĩ của mình, và đã để hai hay ba đoàn thám hiểm thực thụ đi qua mà không tiếp cận chỉ vì lão không thích vẻ ngoài của họ; nhưng khi tôi ở đó, lão bắt đầu bồn chồn, sợ mình bị đưa đi hoặc chuyện gì tương tự. Lão đã viết ra toàn bộ chỉ dẫn rõ ràng mạch lạc để trao cho đúng người. Tôi muốn lão tin tưởng giao chúng cho tôi để tôi có thứ mang ra chứng minh, nhưng lão không chịu. Tôi đoán giờ chắc lão đã chết rồi. Tôi đã viết thư cho lão và làm tất cả những gì có thể. Rồi sẽ có ngày đây là một chiến công vĩ đại.”
Tôi gật đầu đồng ý một cách lơ đãng, lúc này tôi chú ý nhiều hơn đến ánh mắt sắc sảo, kiên định và vẻ sẵn sàng của một thủy thủ già vừa hiện lên trên gương mặt lão; nhưng ngay khoảnh khắc đó, một sự thay đổi đột ngột diễn ra, vẻ cũ kỹ, tội nghiệp và uyên bác thường ngày lại quay trở lại. Phía sau tôi treo một bản đồ Bắc Mỹ, và khi hơi xoay người, tôi thấy mắt lão đang dán chặt vào các vùng đất cực bắc cùng những đường nét ranh giới mới được vẽ cẩn thận với một ánh nhìn đầy ngơ ngác.
