MỘT NGÀY NỌ, khi tôi đi dạo dọc bờ biển vượt qua những cầu tàu cũ cùng bến tàu hơi nước mới dựng còn thơm mùi gỗ với những bậc thang cao vút, tôi thấy toàn bộ thuyền bè đều đã được kéo lên bãi. Buổi đầu chiều, mặt nước êm đềm phẳng lặng, mọi hoạt động đều lắng xuống. Chẳng ai làm gì, ngay cả những việc thư thả nhất như móc mồi vào câu kiều, vá lưới hay sửa lồng bẫy tôm hùm; đến chính những con thuyền dường như cũng đang thiu thiu ngủ trưa dưới ánh nắng mặt trời. Nhìn ra phía biển, tôi khó lòng phát hiện được một cánh buồm nào ở xa, trừ một chiếc thuyền bẫy tôm hùm dạn dĩ dường như đang bị những làn gió nhẹ vần vò như một món đồ chơi giữa vịnh. Nó trôi dạt và xoay chuyển vô định trên vùng nước rộng ngoài khơi đảo Burnt, khiến tôi nghi ngờ hoặc là không có ai ở bánh lái, hoặc là dây xích neo gỉ sét của nó đã bị đứt trong lúc toàn bộ thủy thủ đoàn đang ngủ say.
Tôi quan sát con thuyền trong một hai phút; đó là chiếc Miranda cũ kỹ thuộc sở hữu của nhà Caplin, tôi nhận ra nó nhờ miếng vá hình thù kỳ dị bằng vải bạt mới may vào đỉnh cánh buồm chính đã xỉn màu. Những đường di chuyển thất thường của nó tạo thành một chủ đề trò chuyện vô cùng thú vị, khiến lòng tôi hân hoan khi nghe thấy một giọng nói khàn khàn cất lên ngay sau lưng. Đúng lúc đó, trước khi tôi kịp lên tiếng phản hồi, tôi thấy một vật gì đó lớn và không rõ hình thù bị hất văng từ trên mạn thuyền Miranda xuống biển, làm nước bắn tung xóe lên mạn thuyền đen xì, và người đồng hành bên cạnh tôi bật ra một tiếng cười khẩy mãn nguyện. Cùng lúc này, cánh buồm của chiếc thuyền bẫy tôm hùm cũ lại đón lấy làn gió và bắt đầu rẽ nước đi ra ngoài vịnh. Quay người lại, tôi nhận ra ông lão Elijah Tilley vừa nhẹ nhàng bước ra từ căn nhà chứa cá tối om của mình, hệt như một chú thỏ bước ra khỏi hang.
“Thằng chà cọc ngủ gật khi đang lái thuyền; cu Monroe hất thẳng nó xuống nước; giờ thì tỉnh ngủ hẳn rồi đấy,” ông Tilley giải thích, rồi cả hai chúng tôi cùng bật cười.
Về phần mình, tôi rất mừng vì những biến cố và nguy hiểm của chiếc Miranda giữa luồng lách nhiều đá ngầm đã cho tôi cơ hội làm quen với ông lão đánh cá mà tôi chưa từng trò chuyện trước đây. Mới đầu, ông có vẻ là một trong những người hay né tránh và khó gần, những người luôn ngờ vực bạn đến mức khiến bạn cũng cảm thấy tự nghi ngờ chính mình. Ông Elijah Tilley dường như nhìn người lạ bằng sự thờ ơ đầy khinh khỉnh. Bạn có thể thấy ông đứng trên bãi đá dăm hoặc ở cửa nhà chứa cá, nhưng khi bạn đến gần thì ông đã biến mất. Ông thuộc nhóm nhỏ những lão ngư vạm vỡ, cao gầy mà tôi thường thích ngắm nhìn khi họ dắt một con thuyền chất đầy cá từ mép nước lên độ dốc đứng của bãi đá dăm, trông dắt thuyền mà tựa như đang dắt một chú ngựa. Ở bến tàu có bốn lão ngư to lớn như vậy, họ là những người còn sống sót của một thế hệ trước đó sung sức hơn. Giữa họ có một sự liên minh và thấu hiểu chặt chẽ đến mức dường như chẳng cần dùng đến lời nói. Họ dành nhiều thời gian để theo dõi thuyền của nhau ra khơi hay trở về; họ sẵn sàng xắn tay áo giúp chăm sóc các lồng bẫy tôm hùm của nhau khi trời giông bão; họ giúp làm sạch cá hoặc thái nhỏ cá trích làm mồi cho câu kiều như thể họ là những đối tác khăng khít; và khi một con thuyền đi đánh bắt xa bờ trở về, họ không bao giờ đứng quá xa, luôn vội vã đến giúp khiêng thuyền lên bờ, từng cặp từng cặp một, lội bì tọp bên mạn thuyền hoặc giữ chặt đầu thuyền như thể đang chế ngự một con ngựa biển bướng bỉnh. Thực tế, không con thuyền nào có thể chao đảo hay đi chệch hướng dưới sự điều khiển và hỗ trợ tức thì của họ. Thuyền của Abel và thuyền của Jonathan Bowden là những cá thể có tính cách rõ ràng, giàu kinh nghiệm và cũng trầm lặng hệt như chính chủ nhân của chúng. Sự tranh cãi hay bàn luận ý kiến là điều hoàn toàn xa lạ trong các cuộc trò chuyện của những người bạn già này; bạn thà trông chờ nghe chuyện phiếm từ một đàn voi còn hơn là thấy ông lão Bowden hay Elijah Tilley cùng hai người bạn già của họ lãng phí hơi sức vào bất kỳ hình thức buôn chuyện phiếm tầm xàm nào. Thỉnh thoảng họ mới đưa ra những câu tuyên bố ngắn gọn với nhau. Khi dần quen biết họ, bạn sẽ ngày càng kinh ngạc vì sao họ lại có thể nói chuyện được. Ngôn từ đối với họ dường như là một kỹ năng đài các và nhẹ nhàng, và việc họ bất ngờ sử dụng nghệ thuật ấy khiến họ mang một giá trị mới mẻ trong mắt người nghe. Bạn cảm thấy như thể một cây thông mốc giới đột ngột cất lời trò chuyện với bạn về thời tiết, hoặc một chú lạc đà già uy nghi đưa ra lời nhận xét khi bạn đứng kính cẩn bên cạnh nó dưới gánh xiếc.
Tôi thường trầm ngâm suy nghĩ rất nhiều về đời sống nội tâm và tư tưởng của những lão ngư trầm lặng này; tâm trí họ dường như chỉ hướng về thiên nhiên và các nguyên tố tự nhiên hơn là những bày đặt của con người như chính trị hay thần học. Bạn tôi, Thuyền trưởng Bowden, cháu ruột của người lớn tuổi nhất trong nhóm này, luôn dành cho họ sự kính trọng; nhưng ông không thuộc về hội bạn tri kỷ khép kín đó, mặc dù bản thân ông cũng chẳng còn trẻ trung hay nói nhiều.
“Họ đã đi cùng nhau từ thời còn là những cậu bé, cộng lại thì họ biết hầu như mọi thứ về biển cả,” ông từng nói với tôi một lần. “Trong ký ức của mọi người, họ luôn như thế từ xưa đến giờ.”
Những người đi biển cổ xưa này có nhà cửa và đất đai bên ngoài không khác mấy so với các ngôi nhà khác ở Dunnet Landing, và hai trong số họ là những người cha gia đình, nhưng chốn dung thân thực sự của họ lại là biển cả, là bãi đá trập trùng viền quanh bờ biển quen thuộc, và những nhà chứa cá nơi nước muối từ các thùng cá thu đã ngấm sâu vào từng thớ gỗ, biến chúng thành một màu nâu vĩnh cửu và hóa đá. Nước muối ấy cũng ăn sâu vào làn da phong sương cứng cỏi của các lão ngư, đến mức người ta tưởng tượng rằng khi Thần Chết đến bắt họ đi, ông ta không thể dùng những mũi tên hiện đại mảnh mai, mà phải dùng đến chiếc lao móc cá tiện dụng trong các bức tranh khắc gỗ từ thế kỷ mười bảy.
Elijah Tilley là một người luôn né tránh, vẻ mặt nản lòng, đầu óc nặng trĩu và lưng gù đến mức người ta không bao giờ nhìn thẳng được vào mặt ông, vì vậy ngay cả sau lời cảm thán thân thiện của ông về Monroe Pennell, thuyền trưởng chiếc thuyền bẫy tôm hùm, cùng cậu bé ngủ gật, tôi vẫn không dám bắt chuyện lại ngay. Ông Tilley đang cầm một con cá tuyết nhỏ ở một tay, rồi liền chuyển sang tay kia vì sợ nó có thể chạm vào váy tôi. Tôi biết sự hiện diện của mình đã được chấp nhận, và chúng tôi cùng nhau sánh bước một đoạn ngắn.
“Bác sắp có một bữa tối ngon lành đây,” tôi đánh liều gợi chuyện để tỏ thái độ thân thiện.
“Thì cũng định ăn con cá tuyết này với mấy củ khoai nướng ngon lành; phải ăn để mà sống chứ,” người đồng hành của tôi đáp lại với sự dễ chịu và tán thành ra mặt. Tôi nhận ra mình vừa bất ngờ rời khỏi bờ biển lạnh lùng khép kín để bước vào bến cảng nhỏ êm đềm của tình bằng hữu.
“Cô chưa bao giờ lên nhà tôi chơi nhỉ,” ông lão nói. “Bây giờ người ta không đến chơi như ngày xưa nữa; ôi dạt, giờ hỏi mời người ta cũng chẳng buồn đến. Bà nhà tôi ngày trước mát tay thu hút người trẻ đến nhà lắm.”
Tôi nhớ bà Todd từng kể rằng lão ngư này đã phải chịu một nỗi đau thương sâu sắc và không thể nguôi khoai trước sự ra đi của vợ mình.
“Cháu rất muốn ghé thăm ạ,” tôi nói. “Lát nữa bác có ở nhà không?”
Ông Tilley gật đầu trầm ngâm đồng ý, rồi tiếp tục bước đi với bờ vai khom xuống và dáng đi chao đảo. Trên vai chiếc áo gile cũ của ông có một miếng vá mới, tương ứng với cánh buồm chính vừa được thay của chiếc Miranda ngoài vịnh, và tôi tự hỏi liệu có phải chính đôi bàn tay vụng về vì thói quen đánh bắt xa bờ của ông đã tự tay may miếng vá đó vào hay không.
“Hôm nay đánh bắt có tốt không bác?” tôi dừng lại một chút và hỏi. “Lúc thuyền cập bến cháu lại không có mặt ở bờ biển.”
“Không; ai về cũng khá nhẹ thuyền,” ông Tilley trả lời. “Bên Addicks với Bowden làm ăn khá nhất; Abel với tôi thì được ít lắm. Chúng tôi ra khơi sớm, nhưng không sớm bằng mọi khi; nhìn bầu trời là biết một buổi sáng thất thu rồi. Tôi bắt được chín con cá tuyết nhỏ và bảy con cá khác; mấy người kia bắt được nhiều cá khác hơn là cá tuyết. Chà, tôi cũng chẳng trông chờ cá ngày nào cũng cắn câu; mình phải biết chiều theo ý chúng một chút, để chúng tự do theo ý mình. Mấy con cá nhám đáng ghét cứ làm chúng hoảng sợ.” Ông Tilley thốt ra câu cuối cùng với sự đồng cảm sâu sắc, như thể ông tự coi mình là một người bạn chân thành của tất cả lũ cá tuyết và cá tuyết đen sống ở các ngư trường, rồi chúng tôi chia tay nhau.
Muộn hơn vào buổi chiều, tôi lại đi dọc theo bãi biển cho đến khi tới chân khu đất của ông Tilley. Tôi tìm thấy lối đi gập gềnh của ông vượt qua những viên đá cội và đá hộc để lên đến mép cánh đồng, nơi có một thanh gỗ lớn từ mảnh xác tàu cũ, trông như khúc xương của một con thuyền, cắm đầy đinh gỗ. Từ đây, một con đường nhỏ hẹp do vết chân của một người đi lại nhiều lần dẫn lên qua cánh đồng xanh nhỏ nhắn—toàn bộ cơ ngơi của ông Tilley, ngoại trừ một đồng cỏ nhô lên nghiêng nghiêng phía triền dốc đứng đằng sau ngôi nhà và con đường. Tôi có thể nghe thấy tiếng chuông bò lanh lảnh đâu đó giữa những cây vanh đung, nơi đồng cỏ đang bị xâm chiếm và biến thành rừng từ mọi phía; chẳng bao lâu nữa nơi đó có lẽ sẽ được gọi là khu rừng nhỏ, nhưng cánh đồng thì vẫn hoàn toàn nguyên vẹn. Tôi không thấy một bụi cây hay bụi gai nào trong phạm vi tường rào của nó, và hầu như không có một viên đá dăm nào rơi rãi. Điều này là ngạc nhiên nhất ở một vùng đất đầy những dải đá cứng và đá rải rác mà tất cả những bức tường gạch do sức người dựng lên cũng khó lòng dọn sạch khỏi mặt đất. Trên cánh đồng hẹp, tôi nhận ra một vài cọc gỗ chắc chắn, có vẻ được cắm ngẫu nhiên trên cỏ và giữa những luống khoai tây, nhưng lại được sơn màu vàng và trắng rất cẩn thận cho xuyệt tông với ngôi nhà—một căn nhà nhỏ nhắn, gọn gàng, góc cạnh sắc nét, trông hiện đại một cách kỳ lạ so với chủ nhân của nó. Tôi thà tin rằng vị thương gia trẻ tuổi bán trứng sỉ ở bến tàu là chủ nhân của nó hơn là ông Tilley, bởi lẽ ngôi nhà của một người thực chất chỉ là một thân thể lớn hơn của họ, thể hiện bản chất và tính cách của họ theo một cách nào đó.
Tôi đi lên cánh đồng, men theo con đường nhỏ bằng phẳng dẫn đến cửa hông. Còn việc sử dụng cửa chính thì lại là một nghi lễ trang trọng; cỏ dài mọc sát bậc đá cao, và một bụi cây tuyết lê rủ xuống, trĩu nặng dưới sức nặng của một dây hoa bìm bìm đã khéo léo quấn một vòng quanh tay nắm cửa. Elijah Tilley ra cửa hông đón tôi; ông đang đan một chiếc tất bằng wool màu xanh mà không cần nhìn, ăn mặc ấm áp phù hợp với mùa trong chiếc áo sơ mi flannel xanh dày với khuy gốm trắng, chiếc áo gile đã phai màu và quần dệt thô được vá chằng vá đụp ở đầu gối. Đây không phải là quần áo đi biển của ông. Bàn tay ông nắm lấy tay tôi mang lại một cảm giác thật dễ chịu, ấm áp và sạch sẽ, như thể nó chưa từng chạm vào thứ gì khác ngoài sợi len êm ái, thay vì nước biển lạnh giá và những con cá trơn trượt.
“Mấy cái cọc sơn dưới cánh đồng dùng để làm gì vậy bác?” tôi vội vàng hỏi, và ông bước ra một hai bước dọc theo lối đi để nhìn; ông ngắm nghía những chiếc cọc như thể lần đầu tiên có người chú ý đến chúng.
“Người ta cười tôi khi tôi mới mua chỗ này rồi chuyển đến đây sống,” ông giải thích. “Họ bảo mảnh đất này chẳng có giá trị gì cả; chẳng trồng trọt được gì, toàn đá là đá. Tôi biết đây là đất tốt, nên tôi đã dốc sức làm—những lúc rảnh rỗi không có việc gì làm—cho đến khi dọn sạch hết mấy viên đá rời đó. Cô chưa từng thấy mảnh đất nào đẹp hơn thế này bây giờ đúng không? Chà, còn mấy cái mốc sơn đó, đấy là phao đánh dấu của tôi đấy. Tôi va phải vài tảng đá lớn ngầm bên dưới không lộ ra, nhưng nếu đi cày thì dễ bị vướng vào, nên tôi đo đạc rồi cắm phao đánh dấu như cô thấy đấy. Giờ thì chúng chẳng làm phiền tôi nữa, giống như thể chúng không có ở đó vậy.”
“Bác đúng là không hổ danh người đi biển,” tôi cười nói.
“Nghề này hỗ trợ nghề kia mà,” Elijah nói với nụ cười hiền hậu. “Mời cô vô nhà ngồi. Vào nghỉ chân chút đi,” ông xun xoe giục và dẫn đường vào căn bếp ấm cúng của mình. Ánh nắng mặt trời tràn qua hai cửa sổ phía xa, và một con mèo đang cuộn tròn ngủ hsay trên chiếc bàn đặt giữa hai cửa sổ. Trên sàn nhà có tấm thảm dầu nhẹ màu mới vẽ họa tiết gạch hoa, và một ấm trà gốm, hơi to so với một gia đình chỉ có một người, đứng trên chiếc bếp lò sáng bóng. Tôi mạo hiểm nhận xét rằng chắc hẳn phải có một người nội trợ rất giỏi ở đây.
“Là tôi đấy,” lão ngư thản nhiên thừa nhận. “Ở đây chẳng có ai ngoài tôi cả. Tôi cố giữ cho mọi thứ tươm tất, giống như lúc bà nhà tôi còn sống. Cô ngồi xuống ghế này đi, ngồi đây cô có thể nhìn ra ngoài thấy mặt nước. Chẳng ai nghĩ tôi có thể tự xoay xở một mình cả, nhưng tôi nhất quyết không chịu để nhà cửa bị xáo trộn hay thay đổi; không bao giờ, chẳng vì lòng ai hết. Tôi là người duy nhất biết bà ấy thích đặt mọi thứ như thế nào, tội nghiệp bà ấy, nên tôi bảo tôi sẽ tự xoay xở, và tôi đã xoay xở được. Tôi thà tự mình chịu đựng gian khổ một mình.” Và ông thở dài một tiếng nặng nề, như thể thở dài là niềm an ủi quen thuộc của ông.
Cả hai chúng tôi đều im lặng trong một phút; ông lão nhìn ra ngoài cửa sổ, như thể ông đã quên mất sự có mặt của tôi.
“Bác chắc là nhớ bác gái lắm?” cuối cùng tôi lên tiếng.
“Tôi nhớ bà ấy lắm,” ông trả lời và lại thở dài. “Mọi người cứ lặp đi lặp lại rằng thời gian sẽ gội rửa nỗi đau, nhưng tôi chẳng thấy vậy. Không, ngày nào tôi cũng nhớ bà ấy như thế.”
“Bác gái mất được bao lâu rồi ạ?” tôi hỏi.
“Tới mồng một tháng Mười này là tròn tám năm. Mới đó mà tưởng như chưa lâu đến thế. Tôi có một cô em gái thỉnh thoảng lại đến ở cùng tôi một thời gian ngắn, vào mùa xuân và mùa thu, hoặc những lúc tôi nhắn gọi. Tôi may vá không giỏi bằng đan lát, còn cô ấy thì nhanh nhạy trong việc dọn dẹp mọi thứ tươm tất. Cô ấy là người đã có gia đình; con cái cô ấy sống ở nhà, nên tôi không thể làm phiền thời gian của cô ấy nhiều được. Nhưng mỗi lần nhắn gọi, tôi lại có cớ tốt để giúp đỡ cô ấy một chút; hoàn cảnh cô ấy cũng chẳng khá giả gì. Bà nhà tôi ngày trước thích cô ấy lắm, hai chị em hay cùng nhau bàn tính việc nhà. Nhưng sống một mình thì thoải mái hơn hẳn. Tôi ngồi đây suy nghĩ lại mọi chuyện, và suy nghĩ rất nhiều những khi thời tiết xấu không ra ngoài được. Có những ngày tôi cảm thấy như bà nhà tôi có thể bước ngay trở lại căn bếp này. Tôi cứ quan sát mấy cánh cửa như thể bà ấy sắp bước vào qua một trong số đó. Vâng, cô ạ, tôi cứ nhìn ra xa rồi lại tuột mất mũi đan; đúng là tôi cảm thấy như thế đấy. Tôi không làm sao nguôi khoai được nỗi mất mát này. Vâng, cô ạ, đúng là tôi cảm thấy như thế đấy.”
Tôi không nói gì, và ông cũng không ngước mắt lên.
“Thỉnh thoảng tôi lại có cảm giác ấy đến mức phải gác lại mọi thứ để bước ra ngoài trời. Bà ấy là một người phụ nữ xinh đẹp và dịu dàng suốt cuộc đời,” ông lão ngậm ngùi nói thêm. “Kìa là chiếc ghế bồng bềnh nhỏ của bà ấy, tôi ngồi nhìn nó và nghĩ thật kỳ lạ khi một người như bà ấy lại ra đi, còn chiếc ghế vẫn ở đây, ngay vị trí cũ của nó.”
“Ước gì cháu được biết bác gái; bà Todd có kể cho cháu nghe về bác gái một lần,” tôi nói.
“Cô hẳn sẽ thích đến thăm bà ấy; ai cũng thích cả,” ông Elijah tội nghiệp nói. “Bà ấy sẽ rất vui khi được nghe mọi chuyện và gặp một người mới quan tâm đến mình như vậy. Bà ấy có một món quà thiên bẩm là khiến mọi người cảm thấy dễ chịu. Tôi đoán Almiry Todd đã kể với cô rằng bà ấy là một người phụ nữ xinh đẹp, đặc biệt là khi còn trẻ; những năm sau này bà ấy vẫn giữ được vẻ đẹp và trở nên rất ưa nhìn. Ôi, cũng chẳng quan trọng lắm đâu, tôi cũng sắp xong xuôi rồi. Không; tôi sẽ không làm phiền lũ cá lâu nữa đâu.”
Ông lão góa vợ ngồi gục đầu bên bãi đan, như thể ông đang vội vã rút ngắn chính sợi dây thời gian. Mấy phút trôi qua thật chậm chạp. Ông dừng công việc và đan chặt hai tay vào nhau. Tôi thấy ông đã quên mất khách khứa, và tôi cùng ông gìn giữ khoảng thời gian quan sát buổi chiều này. Cuối cùng ông ngước lên như thể sự cô đơn triệt để của ông chỉ mới trải qua trong một khoảnh khắc.
“Vâng, cô ạ, tôi là người đã trải qua nhiều đau thương,” ông nói và lại bắt đầu đan.
Bằng chứng hữu hình về sự chăm sóc nhà cửa cẩn thận của ông, cùng căn phòng sáng xủa, sạch sẽ từng tôn vinh người vợ của ông và giờ đây tôn vinh ký ức về bà, khiến tôi vô cùng xúc động; ông không còn tâm trí cho bất kỳ ai khác hay bất kỳ nơi nào khác. Chính tôi cũng bắt đầu hình dung ra bà trong ngôi nhà của mình—một người phụ nữ nhỏ nhắn, mảnh mai, phai nhạt nét xuân, người luôn tựa vào sức mạnh thô ráp cùng trái tim nhân hậu của ông, người luôn ngóng chờ con thuyền của ông qua chính cửa sổ này, và luôn mở cửa đón chào ông mỗi khi ông trở về nhà.
“Tôi từng cười bà ấy, tội nghiệp bà ấy,” Elijah nói như thể đọc được suy nghĩ của tôi. “Tôi từng coi nhẹ những ý nghĩ sợ hãi của bà ấy. Bà ấy thường sợ hãi khi tôi ra khơi lúc thời tiết xấu hoặc gặp khó khăn khi vào bờ. Bà ấy thường bảo thời gian đối với bà ấy dài đằng đẵng, nhưng giờ thì tôi đã hiểu hết rồi. Hồi trẻ tôi thường vô tâm lắm, những ngày cá cắn câu tốt. Mấy ngày đó tôi hay ở lại muộn, và tôi đoán bà ấy sẽ ngóng chờ, ngóng chờ rồi tuyệt vọng vì chờ đợi. Ôi chao! Bà ấy chuẩn bị bữa tối ngon đến thế nào, rồi đứng ngay đó ngóng chờ từ cửa phòng, trùm thứ gì đó lên đầu nếu trời lạnh, chờ nghe mọi chuyện khi tôi đi lên cánh đồng. Chúa ơi, làm sao tôi lại nhớ tất cả những điều nhỏ nhặt ấy!”
“Đây là nơi bà ấy gọi là phòng khách; đi đường này,” một lúc sau ông nói, gác việc đan lát lên bàn, dẫn đường qua lối vào phía trước và mở khóa một cánh cửa, rồi mở toang ra với vẻ tự hào. Phòng khách đối với tôi có vẻ là một nơi buồn bã và trống trải hơn nhiều so với căn bếp; những nét quy ước của nó thiếu đi sự hoàn hảo đơn sơ của căn phòng khiêm tốn hơn và thất bại ở khía cạnh tham vọng nghèo nàn; chỉ khi người ta nhớ lại sự tiết kiệm kiên trì và sự tôn trọng cao độ đối với xã hội nói chung để sắm sửa như vậy thì phòng khách nhỏ mới trở nên thú vị. Tôi có thể hình dung ra ngày đại lễ của những chuyến mua sắm nhất định, những cửa hàng làm hoa mắt ở thị trấn lớn tiếp theo, người phụ nữ đầy khát khao và lo ân, người đàn ông rám nắng vì biển cả vụng về trong bộ quần áo đẹp nhất của mình, rất háo hức muốn làm hài lòng vợ, nhưng chỉ cảm thấy thoải mái khi họ đã an toàn trở lại trên chiếc thuyền buồm, đi xuống vịnh với món hàng quý giá của mình, số tiền tiết kiệm đã tiêu hết và chẳng còn gì để nghĩ ngoài bánh lái và cánh buồm. Tôi nhìn tấm thảm chưa hề bị mòn, những bình hoa thủy tinh trên gờ lò sưởi với những bó cỏ đầm lầy tẩy trắng ngăn nắp và cây hoa đầm lầy bám bụi, và tôi có thể đọc được lịch sử phòng khách của bà Tilley ngay từ khi nó mới bắt đầu.
“Cô tự mình thấy đấy, bà ấy có thể làm ra những tấm thảm đẹp như thế nào; giờ tôi sẽ cho cô xem bộ đồ trà đẹp nhất của bà ấy mà bà ấy rất coi trọng,” chủ nhà nói, mở cửa một chiếc tủ âm tường nông. “Toàn bộ gốm sứ thật trên hai kệ đó đấy,” ông tự hào khoe. “Chính tay tôi mua tất cả, hồi mới cưới, ở cảng Bordeaux. Chưa từng có một mảnh nào bị vỡ cho đến khi... Chà, hồi bà ấy còn sống tôi vẫn hay bảo chưa từng có mảnh nào bị vỡ, nhưng về sau tôi thấy bà ấy trông có vẻ phiền lòng, và tôi nghĩ là do tôi hay khoe khoang. Khi người ta hỏi có nên dùng bộ trà này khi mọi người đến ăn tối trong đám tang bà ấy không, tôi biết bà ấy sẽ muốn mọi thứ phải đàng hoàng, nên tôi bảo ‘tất nhiên rồi’. Mấy người phụ nữ chạy đến gọi tôi trong lúc họ đang lấy bộ đồ gốm xuống, và cho tôi xem có một chiếc tách đã bị vỡ và các mảnh vỡ được bọc trong giấy rồi đẩy sâu vào tận góc kệ này. Họ không muốn tôi nghĩ là do họ làm vỡ. Tội nghiệp bà ấy! Tôi đã phải bước ngay ra khỏi nhà khi nhìn thấy điều đó. Tôi hiểu ngay chuyện gì đã xảy ra trong một phút. Chúng tôi đã quá quen với việc nói rằng mọi thứ vẫn còn nguyên vẹn hệt như lúc tôi mang về nhà, nên khi bà ấy vô tình làm vỡ chiếc tách đó, không hiểu sao bà ấy lại không thể thốt ra lời để đến kể với tôi. Bà ấy không thể nghĩ rằng điều đó sẽ làm tôi tức giận, đó là sự tự trọng bị tổn thương của chính bà ấy. Tôi đoán đó là bí mật duy nhất từng tồn tại giữa chúng tôi.”
Những chiếc tách kiểu Pháp với những cành hoa màu hồng và xanh lam tươi tắn, những chiếc ly uống nước đẹp nhất, một chiếc bát hoa cũ và hộp đựng trà, cùng một hai chiếc khay sơn mài trang trí các kệ tủ. Những thứ này, cùng với một vài bức ảnh kiểu cũ chất thành một đống nhỏ hình vuông, sở hữu riêng chiếc tủ, và tôi cảm nhận được sự niềm nở lớn khi ngắm nhìn chúng. Ngày nay người ta được dẫn đi thăm nhiều ngôi nhà mà sự quan tâm có thể phức tạp hơn, nhưng không thể rõ ràng hơn.
“Đó là những thứ tốt nhất của bà ấy, tội nghiệp bà ấy,” Elijah nói khi ông khóa cửa lại lần nữa. “Bà ấy bảo tôi vào mùa hè cuối cùng trước khi bà ấy ra đi rằng bà ấy không thể nghĩ ra thứ gì mình muốn nữa, mọi thứ trong nhà đều có đủ, và tất cả các phòng của bà ấy đều được trang trí đẹp đẽ. Tôi sắp đi sang Cảng và hỏi xem có cần mua gì không. Tôi hay bảo bà ấy cứ nói những gì bà ấy muốn, tốn kém hay không không quan trọng—bà ấy là một người phụ nữ rất biết điều, và đó là nơi bà ấy thực hiện tất cả trừ những chuyến mua sắm đặc biệt. Tôi cảm thấy hơi lạnh người khi bà ấy nói chuyện với sự hài lòng như vậy.”
“Bác không đi đánh cá sau Giáng sinh à?” tôi hỏi khi chúng tôi trở lại căn bếp sáng xủa.
“Không; tôi chuyển sang đan lát đều đặn sau khi tháng Giêng bắt đầu,” lão ngư nói. “Chẳng đáng đâu, cá lặn xuống vùng nước sâu hơn và mình không thể chịu đựng được sự rét mướt như thế chỉ vì những gì mình bắt được. Tôi để lại một vài cái bẫy ở các cạch đá kín gió và làm một chút tôm hùm vào những ngày nắng đẹp. Mấy thanh niên trẻ thì dũng cảm xông xáo, một vài người trong số họ; nhưng đối với tôi, tôi tích trữ sợi đan mùa đông rồi ngồi đây nơi ấm áp, đan lát và tận hưởng sự thoải mái. Mẹ tôi đã dạy tôi đan một lần khi tôi còn là một cậu bé; bản thân bà là một người đan rất đẹp. Tôi bị đau gối phải nằm một chỗ, và bà bảo việc đó sẽ tiêu tốn thời gian của tôi và giúp đỡ bà; gia đình chúng tôi đông con lắm. Họ sẽ mua tất cả những gì mọi người làm ra ở dưới cửa hàng của Addicks. Người ta bảo tất Dunnet của chúng tôi đang trở nên nổi tiếng lên tận Boston—chất lượng wool tốt và đan đều tay hay sao đó. Tôi luôn được coi là một người đan lưới khá mát tay, nhưng lưới kéo giờ rẻ mạ so với ngày xưa khi tất cả đều làm bằng tay. Tôi chuyển sang làm lưới vào khoảng gần mùa xuân, rồi tôi dặm lại các dây câu kiều và dây thừng rồi chuẩn bị đồ nghề đánh cá cho đàng hoàng. Lồng bẫy tôm hùm thì cần được chú ý, nhưng tôi làm chúng vào thời tiết mùa xuân khi trời ấm áp trong chuồng ngoài kia. Không; tôi không phải là một trong những người thích ngồi một chỗ mà không làm gì.”
“Cô thấy đấy mấy tấm thảm, tội nghiệp bà ấy đã làm ra chúng; bà ấy không thích đan lát lắm,” ông Elijah già tiếp tục sau khi đã đếm xong các mũi đan. “Thảm của chúng tôi bắt đầu có dấu hiệu mòn rồi, nhưng tôi không thể làm chủ được mấy trò khéo tay của phụ nữ. Em gái tôi, cô ấy vá lại chúng. Lần cuối cô ấy ở đây cô ấy bảo cô ấy đoán chúng sẽ dùng tốt cho đến hết đời tôi.”
“Những cái cũ luôn là những cái đẹp nhất,” tôi nói.
“Cô không phải đang nói đến mấy cái thảm tết đấy chứ?” ông Tilley trả lời. “Cô thấy đấy thảm của chúng tôi phần lớn là tết, và vẻ đẹp của chúng chỉ có ở lúc ban đầu. Tội nghiệp bà ấy vẫn hay bảo chúng làm cho sàn nhà êm ái hơn. Tôi cứ đi lê chân quanh nhà hệt như trên thuyền vậy, và tôi luôn làm vấp các góc của loại thảm móc. Bà ấy và tôi lúc nào cũng trêu đùa nhau hệt như một cậu bé và một cô bé. Người ngoài nhìn vào sẽ không bao giờ biết được đâu. Bà ấy có lịch sự với tất cả mọi người, nhưng đối với tôi thì không ai thú vị bằng bà ấy. Bà ấy sẽ nhại lại giọng nói tự nhiên của bất kỳ ai vào những buổi tối mùa đông khi chúng tôi ngồi đây một mình, đến mức cô sẽ nghĩ chính là họ đang nói. Kìa, kìa!”
Tôi thấy ông lại làm tuột một mũi đan, và đang làm rối sợi len xanh quanh những ngón tay vụng về của mình. Ông gỡ nó ra và quăng nó ra xa tầm tay như thể đó là một dây câu cá tuyết; ông nhăn mặt mất kiên nhẫn, nhưng tôi thấy một giọt nước mắt đang long lanh trên má ông.
Tôi nói rằng mình phải đi thôi, trời đã muộn rồi, và hỏi liệu tôi có thể đến chơi nữa không, và liệu một ngày nào đó ông có đưa tôi ra các ngư trường không.
“Vâng, cô cứ đến bất cứ lúc nào cô muốn,” chủ nhà của tôi nói, “chẳng được vui như hồi bà nhà tôi còn ở đây đâu. Ôi, tôi đâu muốn mất bà ấy và bà ấy cũng đâu muốn ra đi, nhưng điều đó phải xảy ra. Những việc như thế không phải do chúng ta quyết định; chẳng có ừ hay không gì cả.”
“Cô thấy Almiry Todd là một trong những người phụ nữ tốt nhất chứ?” ông Tilley nói khi chúng tôi chia tay. Ông đang đứng ở ngưỡng cửa còn tôi đã bắt đầu đi xuống cánh đồng xanh hẹp. “Không, không có người phụ nữ nào tốt bụng hơn ở Bang Maine này đâu. Tôi biết cô ấy từ thời còn là một cô gái. Cô ấy có một người mẹ tuyệt vời nhất. Cô nhắn với cô ấy là đầu giờ sáng mai tôi có thể mang lên cho cô ấy hai hoặc ba con cá thu ngon lành nhé,” ông nói. “Đừng để quên đấy. Tội nghiệp bà ấy, bà ấy luôn coi trọng Almiry, và bà ấy từng nhắc tôi là chẳng có ai đánh cá cho cô ấy; nhưng tôi không nhớ được như tôi nên nhớ. Tôi thấy bản thân cô thỉnh thoảng thả dây câu cũng rất tháo vát đấy.”
Chúng tôi cùng nhau bật cười như những người bạn tốt nhất, và tôi lại nói về các ngư trường, đồng thời thú nhận rằng mình không thích gió nam và sóng ngầm.
“Tôi cũng vậy,” lão ngư nói. “Chẳng ai thích chúng cả, dù họ có nói gì đi nữa. Tội nghiệp bà ấy chỉ cần nhìn thấy con thuyền thôi là đã khó chịu rồi. Almiry có một người mẹ tuyệt vời nhất, tôi đoán cô biết đấy; Bà Blackett ngoài Đảo Green; và chúng tôi luôn lên kế hoạch ra khơi khi mùa hè đến; nhưng kìa, tôi chẳng thể chọn được ngày thời tiết nào có vẻ hoàn toàn phù hợp với bà ấy. Tôi cũng không bao giờ cố tình làm bà ấy lo lắng, chẳng có ích gì cả; bà ấy quá dịu dàng nên chúng tôi không thể có phiền phức hay rắc rối gì. Chưa bao giờ là ‘anh yêu, em yêu’ trước mặt mọi người, rồi lại ‘đồ quỷ quái’ sau lưng!”
Khi tôi nhìn lại từ phía cuối cánh đồng, tôi vẫn thấy ông đứng đó, một bóng hình cô đơn ở ngưỡng cửa. “Tội nghiệp bà ấy,” tôi tự lặp lại nửa miệng; “Tôi tự hỏi bà ấy đang ở đâu và bà ấy biết gì về thế giới nhỏ bé mà bà ấy đã bỏ lại. Tôi tự hỏi bà ấy đã làm gì trong tám năm qua!”
Tôi chuyển lời nhắn về cá thu cho bà Todd.
“Đã sang thăm ‘Lijah đấy à?” bà hỏi với sự quan tâm. “Tôi đoán cô đã có một buổi chuyện trò khá tẻ nhạt; ông ấy không phải tuýp người thích nói chuyện; sống quá nhiều với cá dường như khiến họ mất đi khả năng ăn nói.” Nhưng khi tôi kể với bà rằng ông Tilley đã trò chuyện với tôi ngày hôm đó, bà mau mải ngắt lời tôi.
“Thế thì toàn là về vợ ông ấy thôi, và ông ấy chẳng thể nói điều gì quá tốt đẹp đâu. Bà ấy khiêm tốn với người lạ, nhưng không một ai trong số những người bạn cũ của bà ấy có thể bù đắp được sự mất mát của bà ấy. Về phần tôi, tôi không muốn đến đó nữa. Có những người khi mất đi thì cô nhớ, có những người cô lại không nhớ, nhưng hầu như không có ngày nào là tôi không nghĩ đến Sarah Tilley thân yêu. Bà ấy luôn ở ngay đó; vâng, cô biết chính xác nơi tìm thấy bà ấy hệt như một bông hoa đơn sơ. ‘Lijah thì rất đáng kính; tôi thực sự coi trọng ‘Lijah, nhưng ông ấy là một người đàn ông lầm lũi.”
