Tôi và người bạn đồng hành mải mê với câu chuyện đến mức chẳng nghe thấy ai mở cổng, nhưng đúng lúc ấy, át cả tiếng mưa rơi, một tiếng gõ cửa dồn dập vang lên. Tất cả chúng tôi đang ngồi bên bếp lửa đều giật mình. Bà Todd vội vã đứng dậy ra mở cửa, bỏ lại chiếc ghế bành bập bồng chao đảo dữ dội. Bà Fosdick và tôi nghe thấy một giọng nói lo âu ngoài cửa báo tin về một đứa trẻ đang bị ốm, rồi giọng nói dịu dàng, ấm áp như người mẹ của bà Todd mời vị khách vào nhà; sau đó chúng tôi lặng lẽ chờ đợi. Bên ngoài chỉ còn tiếng nước mưa từ mái hiên nhỏ giọt nặng hạt cùng tiếng sóng biển rì rào vọng lại từ xa. Tâm trí tôi lại bay về với người phụ nữ cô độc trên hòn đảo hẻo lánh ngoài xa; chị hẳn phải cảm thấy sự chia cắt với thế giới loài người sâu sắc biết bao, phải chịu đựng biết bao sợ hãi và buồn đau, ngay cả trong một trận bão mùa hè như thế này!
“Nếu nửa tiếng nữa mà con bé không đỡ thì phải đi mời bác sĩ ngay đấy nhé,” bà Todd dặn dò người xóm giềng đang lo âu khi họ chia tay; tôi cảm thấy một niềm ấm áp dễ chịu trước sự hỗ trợ tình nghĩa của một xóm nhỏ dù thật thưa thớt, nhưng với Joanna đáng thương sống ẩn dật, chẳng có người hàng xóm nào bên cạnh trong những đêm đông.
“Chị ấy trông thế nào?” Bà Fosdick hỏi dồn, không một lời dạo đầu, ngay khi bà chủ nhà đồ sộ bước trở lại căn phòng nhỏ, mang theo làn hơi sương mù mạt do đứng lâu ngoài cửa ướt, và luồng gió lạnh theo bước chân bà làm khói cùng lửa từ chiếc bếp sưởi Franklin bùng lên. “Joanna tội nghiệp trông như thế nào?”
“Cổ vẫn như xưa, có điều tôi thấy dáng người nhỏ thó đi,” bà Todd trả lời sau một hồi ngẫm nghĩ; có lẽ đó chỉ là thoáng suy nghĩ sau cùng của bà dành cho người bệnh vừa rồi. “Phải, cổ vẫn thế, trông thanh nhã lắm, Joanna ấy. Từ ngày cổ rời quê nhà tôi mới lấy chồng, vậy mà cổ đối xử với tôi như người trong nhà. Tôi cứ ngỡ cổ sẽ trông dịu kỳ lắm, kiểu tóc bạc trắng chỉ sau một đêm hay đại loại thế, nhưng cổ mặc một chiếc áo đầm vải kẻ sọc rất đẹp mà tôi từng thấy cổ mặc nhiều lần trước khi đi; hẳn cổ đã giữ gìn nó cẩn thận để dành riêng cho những buổi chiều. Cổ lúc nào cũng có nết ăn nết ở dịu dàng, lịch thiệp. Tôi nhớ cổ đợi cho chúng tôi tiến lại gần rồi mới hôn tôi thật trìu mến, hỏi thăm anh Nathan trước khi bắt tay vị mục sư, sau đó mới mời cả hai chúng tôi vào nhà. Đó vẫn là căn nhà nhỏ cha cổ tự dựng từ hồi còn độc thân, vỏn vẹn một phòng sinh hoạt chung và một buồng ngủ bé tẹo bên cạnh nơi cổ ngủ, nhưng nếp nhà gọn gàng sạch sẽ như cabin tàu. Trong nhà có mấy chiếc ghế cũ, một chỗ ngồi làm bằng cái thùng gỗ dài có lẽ từng dùng để đựng đồ nghề đi biển và khóa lại trong những ngày ông cụ đi đánh cá, cùng một chiếc bếp sưởi khá tốt để ai cũng có thể nấu nướng và sưởi ấm trong mùa lạnh. Hồi còn con gái, tôi từng từ nhà sang ở chơi với Joanna gần một tuần, và những ngày trẻ trung hạnh phúc ấy lại hiện về trước mắt tôi. Cha cổ cả ngày bận rộn đánh cá hoặc mò ngao; ông là một trong những người dễ mến nhất trên đời, nhưng mẹ Joanna lại có nét cộc lốc, nghiêm nghị và chẳng bao giờ biết đến niềm vui. Ngay khoảnh khắc đầu tiên nhìn vào mặt Joanna hôm đó, tôi đã thấy cổ giống bà Todd đến thế nào. Đúng là nét mặt người mẹ không lẫn vào đâu được.”
“Ôi chao!” Bà Fosdick thốt lên.
“Joanna có làm một việc rất khéo. Trên đảo có một khoảng đầm lầy nhỏ mọc đầy loại cỏ lác tốt, cổ đã hái về rồi bện thành những tấm thảm sàn rất đẹp cùng một tấm đệm dầy cho chiếc giường chiếc hộp dài. Cổ tỏ ra rất có óc sáng tạo; cô biết đấy, trên bãi biển dạt vào bao nhiêu gỗ củi và ván sàn, cổ đã tận dụng rất tốt những thứ tìm được. Trong nhà không có đồng hồ, nhưng cổ xếp vài chiếc đĩa trên kệ, rồi cắm hoa vào những vỏ ốc gắn trên tường, thành ra căn nhà trông cũng có nét ấm cúng gia đình, dù cô đơn và nghèo hèn. Tôi không cầm được nước mắt vì thấy buồn quá. Tôi tự bảo mình phải nhờ mẹ sang thăm Joanna mới được; tình yêu thương trong lòng mẹ sẽ sưởi ấm cổ, và mẹ có thể đưa ra lời khuyên bảo.”
“Ôi không, Joanna cứng cỏi và nghiêm nghị lắm,” bà Fosdick nói.
“Tất cả chúng tôi ngồi xuống rất đúng lễ nghĩa, nhưng Joanna cứ thỉnh thoảng lại lén nhìn tôi như thể cổ mừng vì tôi đến. Cổ ít nói lắm; thực sự lịch sự và dịu dàng, nhưng lại có vẻ gì đó xa cách, ngăn cấm. Vị mục sư thấy thật khó khăn,” bà Todd thú nhận; “ông ấy lúng túng, rồi đến khi ông dùng uy quyền của mình để hỏi liệu cổ có tìm thấy niềm vui trong tôn giáo với hoàn cảnh hiện tại hay không, và cổ trả lời rằng xin phép không trả lời, tôi tưởng như mình phát điên lên được. Cổ có thể đáp lại dễ dàng hơn cho ông ấy; dù sao ông cũng là mục sư và đã không ngại khó khăn sang tận đây, mặc dù cách ông hỏi có phần lạnh lùng và thiếu sự thấu hiểu. Tôi nghĩ giá như ông nhìn thấy cuốn Kinh Thánh nhỏ cũ kỹ nằm trên kệ ngay bên cạnh, và tôi ước ông đủ tinh tế để chỉ cần đặt tay lên đó rồi đọc một điều gì đó dịu dàng, bao dung như một người cha thay vì trách móc cổ, rồi ban lời chúc phúc cho Joanna tội nghiệp với hy vọng cổ tìm được sự an ủi. Ông có cầu nguyện, nhưng toàn là chuyện nghe thấy tiếng Chúa trong trận gió lốc; và trong lúc ông nói, tôi thầm nghĩ bất kỳ ai đã trải qua cả mùa đông dài lạnh giá một mình trên hòn đảo Shell-heap này đều hiểu rõ những điều đó hơn ông nhiều. Tôi bực mình đến mức mở to mắt ra nhìn chằm chằm vào ông. “Cổ chẳng để ý, vẫn giữ thái độ kính trọng lịch sự với ông, và khi cuộc trò chuyện tạm ngừng, cổ hỏi liệu ông có quan tâm đến những di tích Ấn Độ cổ không, rồi lấy xuống vài cái đục đá và búa đá kỳ lạ từ trên kệ đưa cho ông xem cứ như thể ông là một đứa trẻ. Ông nhận xét rằng mình muốn ra ngoài xem gò vỏ cấy; thế là cổ đi ngay ra cửa và chỉ đường cho ông. Lúc đó tôi mới thấy cổ đã tự làm một loại giày sandal bằng cỏ lác mịn để đi vào chân; cổ bước đi nhẹ nhàng và êm ái trên đôi giày ấy.” Bà Fosdick tựa lưng vào chiếc ghế bành bập bồng và thở dài một tiếng ngán ngẩm.
“Mới đầu tôi không nhúc nhích, nhưng tôi đã ráng chịu đựng hết mức có thể rồi,” bà Todd nói, giọng hơi run run. “Khi Joanna từ cửa bước vào, và tôi nhìn thấy tấm lưng ngốc nghếch của người đàn ông đó đang khuất dần sau những bụi hồng dại, tôi liền chạy tới ôm chầm lấy cổ. Hồi đó tôi chưa to béo như bây giờ, còn cổ thì lớn tuổi hơn tôi, nhưng tôi ôm chặt lấy cổ như thể ôm một đứa trẻ. ‘Ôi Joanna thương yêu,’ tôi nói, ‘cổ không chịu lên bờ sống chung với tôi ở Landin’, hoặc sang Đảo Xanh sống với mẹ khi mùa đông đến sao? Chẳng ai quấy rền cổ đâu, còn mẹ thì thấy cô đơn lắm. Tôi không đành lòng bỏ cổ lại đây’—và tôi bật khóc nức nở. Dù còn trẻ nhưng tôi cũng đã từng trải qua những biến cố của riêng mình, và cổ biết điều đó. Ôi, tôi đã khẩn cầu cổ; phải, tôi đã tha thiết khẩn cầu Joanna.”
“Thế rồi cô ấy nói sao?” Bà Fosdick hỏi, lòng đầy xúc động.
“Cổ vẫn giữ nét mặt ấy, buồn bã và xa xăm suốt cả buổi,” bà Todd ngậm ngùi kể. “Cổ nắm lấy tay tôi, rồi hai chị em ngồi sát bên nhau; giống như cổ quay ngược lại và biến tôi thành một đứa trẻ vậy. ‘Tôi không còn quyền được sống chung với mọi người nữa, Almira à,’ cổ nói. ‘Cô đừng bao giờ bảo tôi như thế nữa: tôi đã làm điều duy nhất mình có thể làm, và tôi đã đưa ra lựa chọn. Tôi cảm thấy thật ấm lòng trước tấm chân tình của cô, nhưng tôi không xứng đáng nhận nó. Tôi đã phạm phải tội lỗi không thể tha thứ; cô không hiểu đâu,’ cổ khiêm nhường nói. ‘Tôi đã quá tức giận và đau khổ, và những suy nghĩ của tôi đối với Chúa ác nghiệt đến mức tôi không thể trông mong bao giờ được tha thứ. Tôi đã hiểu thế nào là sự nhẫn nại, nhưng tôi đã mất đi hy vọng. Cô hãy nói với những ai hỏi thăm về tình hình của tôi,’ cổ dặn, ‘và bảo họ rằng tôi muốn được sống một mình.’ Tôi không thể cất lời; phải, chẳng có gì để tôi có thể nói nữa, cổ như đứng trên tất cả những điều phàm tục. Hồi đó tôi trẻ hơn bây giờ nhiều, tôi lấy chiếc ghim cài bằng san hô nhỏ của anh Nathan trong túi ra rồi đặt vào tay cổ; khi cổ nhìn thấy nó và tôi kể nó từ đâu ra, gương mặt cổ thực sự bừng sáng trong một phút, rạng rỡ và dễ thương làm sao. ‘Nathan và tôi lúc nào cũng là bạn tốt; tôi mừng vì anh ấy không nghĩ xấu về tôi,’ cổ nói. ‘Tôi muốn cô giữ nó, Almira à, và hãy đeo nó vì tình yêu thương của cả hai chúng tôi,’ rồi cổ đưa trả lại cho tôi. ‘Cô gửi lời chào của tôi đến Nathan nhé,—anh ấy là một người đàn ông tốt lành,’ cổ nói; ‘và bảo với mẹ cô rằng, nếu tôi có ốm đau thì bà đừng mong tôi khỏi bệnh, mà tôi muốn bà sẽ là người duy nhất đến thăm.’ Sau đó cổ như thể đã nói hết những gì muốn nói, như thể đã đoạn tuyệt với thế giới loài người, và chúng tôi ngồi lại bên nhau thêm vài phút nữa. Không gian thật dịu ngọt và yên bình, ngoại trừ tiếng chim hót ríu rít và tiếng sóng biển rì rào vỗ vào bãi cát; nhưng cuối cùng cổ đứng dậy, tôi cũng đứng dậy theo, cổ hôn tôi và nắm tay tôi một lúc như để nói lời tạm biệt; rồi cổ quay lưng bước thẳng ra khỏi cửa và biến mất.
“Vị mục sư quay lại rất nhanh, tôi bảo ông rằng mình đã sẵn sàng và chúng tôi đi xuống thuyền. Ông ấy đã nhặt được vài hòn đá tròn cùng mấy thứ linh tinh và gói trong chiếc khăn tay; ông ngồi xuống giữa thuyền mà không hỏi han gì thêm, để mặc tôi cầm bánh lái và điều khiển thuyền. Ông không nói năng gì suốt một lúc lâu, cho đến khi chúng tôi bắt đầu mở lời nói về thời tiết cùng những chuyện phát sinh khi đi dọc Đảo Đen, nơi có hai ba gia đình thuộc giáo khu sinh sống. Chủ Nhật tuần sau ông vẫn giảng đạo như thường lệ, một bài giảng cao siêu về sự sáng thế, và tôi không thể không nghĩ rằng ông sẽ chẳng bao giờ hiểu sâu hơn được nữa; ông dường như chẳng biết cách chữa lành tâm hồn, nhưng lại rất giỏi dùng từ ngữ.”
Bà Fosdick lại thở dài. “Nghe chị kể về Joanna làm tôi nhớ lại thời ấy cứ như mới ngày hôm qua,” bà nói. “Phải rồi, cô ấy là một trong những kẻ tội nghiệp cứ nhắc mãi về đại tội; bây giờ ta chẳng mấy khi nghe ai nói về tội lỗi không thể tha thứ nữa, nhưng thời đó thì phải nói là không hề hiếm.”
“Tôi nghĩ nếu là thời nay thì một người như thế hẳn đã bị đám người rỗi chuyện làm phiền đến chết mất,” bà Todd tiếp tục sau một hồi im lặng dài. “Nhưng hồi đó chẳng ai xâm phạm đến cổ; tất cả mọi người quanh vùng vịnh đều tôn trọng cổ và cảm xúc của cổ; rồi thời gian trôi qua, sau khi chị chuyển đi khỏi đây, người này người kia dần kiếm cớ mang chút đồ lên bờ cho cổ nếu họ tiện đường đi qua đó. Tôi biết mẹ tôi ngày trước thỉnh thoảng vẫn sang thăm cổ, và thỉnh thoảng lại sai William mang sang chút đồ tươi ngon từ trang trại. Có một mũi đất ở phía khuất gió, nơi người ta có thể áp thuyền sát bờ và chuyển đồ an toàn lên bãi cỏ ngoài tầm nước vỗ. Còn một hai người già khác mà cổ chịu gặp, và thỉnh thoảng cổ lại gọi một chiếc thuyền đi ngang qua để xin thứ gì đó; rồi mẹ tôi đã thuyết phục cổ hứa rằng sẽ ra hiệu cho người dân Đảo Đen nếu cổ cần giúp đỡ. Bản thân tôi thì chưa từng gặp lại để nói chuyện với cổ lần nào nữa sau ngày hôm ấy.”
“Tôi nghĩ thời buổi này mà xảy ra chuyện như vậy thì cô ấy đã đi miền Tây đến nhà người bác hoặc lên Massachusetts đổi gió một thời gian, rồi trở về lành lặn như mới rồi. Thế giới giờ đây rộng lớn và tự do hơn ngày xưa nhiều,” bà Fosdick phân tích.
“Không đâu,” người bạn của bà nói. “Tâm trí của một người như thế giống như thị lực kém vậy: nếu mắt cô không nhìn rõ thì có thể chữa trị, nhưng chẳng có loại kính nào chữa được tâm trí cả. Không, Joanna vẫn cứ là Joanna, và cổ nằm lại đó trên hòn đảo nơi cổ đã sống và gánh chịu hình phạt sám hối tội nghiệp của mình. Hôm sắp mất, cổ có nói với mẹ tôi rằng trước đây cổ vẫn luôn muốn được đưa vào bờ khi nhắm mắt xuôi tay; nhưng cổ đã suy nghĩ kỹ và mong muốn được an táng ngay trên đảo, nếu mọi người thấy như thế là đúng đắn. Vậy là lễ tang diễn ra ngoài đó, vào một chiều Thứ Bảy tháng Chín. Hôm đó là một ngày đẹp trời, hầu như chẳng có chiếc thuyền nào trên bờ biển trong vòng hai mươi dặm mà không hướng về Shell-heap, chở khốn đốn bao nhiêu người và ai nấy đều hết sức thành kính, như thể cổ vẫn luôn sống trên bờ và giữ trọn tình bạn bè. Một số người đi vì tò mò, tôi không nghi ngờ điều đó,—đám tang nào mà chẳng có những người như thế; nhưng hầu hết đều có tình cảm chân thành và đi với mục đích bày tỏ điều đó. Cổ đã thuần hóa hầu hết chim sẻ dại đến mức chúng dạn dĩ hết mức có thể sau ngần ấy năm cổ sống cùng chúng ngoài đó, và một con chim đã bay thẳng vào, đậu ngay trên linh cữu và cất tiếng hót trong lúc ông Dimmick đang phát biểu. Ông ấy bị làm cho bối rối, trông biểu cảm cứ như không biết nên dừng lại hay tiếp tục. Có thể tôi có định kiến, nhưng tôi không phải là người duy nhất nghĩ rằng chú chim nhỏ tội nghiệp ấy làm tốt hơn cả ông ta.”
“Thế còn người đàn ông đã đối xử tệ bạc với cô ấy thì sao, chị có nghe tin gì không?” Bà Fosdick hỏi. “Tôi biết hắn ta từng sống ở Massachusetts một thời gian. Có người cùng quê kể với tôi rằng hắn làm kinh doanh trên đó và sống rất khá, nhưng đó là chuyện của nhiều năm trước rồi.”
“Tôi cũng chỉ nghe được đến thế thôi; hắn nhập ngũ vào một trong những trung đoàn đầu tiên khi chiến tranh nổ ra. Không, tôi không nghe thêm tin tức gì về hắn nữa,” bà Todd trả lời. “Joanna là một kiểu người khác, và có lẽ hắn đã khôn ngoan khi lấy người khác làm vợ, giá như hắn cư xử đàng hoàng và trượng phu hơn. Hắn là loại người gian giảo, dẻo miệng, luôn vắt cạn lợi ích từ người khác và chỉ cho đi khi muốn mua chuộc, dễ kết bạn mà mất bạn cũng chẳng hề hay biết. Cổ đã tốn bao công sức dắt díu để hắn sống đúng theo những chuẩn mực đạo đức của cổ, nhưng cổ hẳn đã có quá nhiều trải nghiệm phong phú để không bao giờ rơi vào cảnh u sầu. Có những người sinh ra để làm những Joanna trên đời này, và đó là số phận tội nghiệp của cổ.”
