Trừ một vài vị khách qua đường tha phương—dù là dân đảo hay người từ nội địa ghé sang—được bà Todd đãi một bữa cơm đạm bạc, suốt mùa hè năm ấy chúng tôi gần như hoàn toàn sống tách biệt với thế giới bên ngoài. Nhưng rồi đến cuối tháng Bảy, khi xuất hiện những dấu hiệu cho thấy khoảng không gian yên bình ấy sắp bị "xâm chiếm"—cụ thể là khi một người phụ nữ tên Fosdick hiện ra như một con thuyền lạ phía xa xăm ngoài hải hà—tôi đã không khỏi lo âu. Bấy lâu nay, tôi sống trong ngôi nhà nhỏ nhắn cổ kính này với tất cả sự thoải mái và tự nhiên, như thể nó là một vỏ bọc thứ hai che chở cho hai tâm hồn đơn sơ của bà Todd và tôi. Thế rồi, một vị khách tựa loài ốc mượn hồn đi ngang qua đã chấm trúng căn phòng trống nhỏ bé ấy làm chốn dừng chân của riêng mình. Có lẽ thi thoảng, một kẻ đắm tàu trên hòn đảo hoang vắng cũng khiếp sợ cái cảm giác được giải cứu. Lần đầu tiên nghe nhắc đến bà Fosdick, tôi đã manh nha sự phản đối mang đầy tính ích kỷ; nhưng suy cho cùng, tôi vẫn chỉ là người thuê lại ngôi trường làng cho kỳ nghỉ—nơi tôi luôn có thể tìm thấy sự tĩnh lặng cho riêng mình. Hơn nữa, làm sao tôi có thể không cảm thông với bà Todd, khi mà dù ban đầu có chút cằn nhằn nhẹ, bà thực chất lại rất hân hoan trước viễn cảnh được đón tiếp một người bạn cũ.
Suốt gần một tháng trời, thi thoảng chúng tôi lại nghe phong phanh tin tức về bà Fosdick. Bà ấy có vẻ như đang thực hiện một chuyến kinh lý uy nghi từ nhà này sang nhà khác ở vùng nội địa, hệt như phong thái của Nữ hoàng Elizabeth ngày trước. Hết Chủ nhật này đến Chủ nhật khác trôi qua trong nỗi thất vọng của bà Todd, bởi bà vẫn mong gặp vị khách của mình ở nhà thờ để chốt ngày khởi đầu cho chuyến ghé thăm trọng đại; thế nhưng bà Fosdick vẫn chưa chịu ấn định thời gian cụ thể. Một lời hứa hẹn mông quảnh kiểu "hôm nào đó trong tuần này" là chưa đủ rõ ràng dưới góc nhìn của một người quán xuyệc nhà cửa tự do như bà Todd. Rốt cuộc, bà đành gạt phăng mọi kế hoạch hái rau thuốc, nếm trải đủ các bậc cảm xúc từ mong chờ, bực bội cho đến tuyệt vọng. Cuối cùng, bà đành tin rằng chắc bà Fosdick đã quên mất lời hứa và trở về nhà—nơi được bảo là đâu đó phía vùng Thomaston. Nhưng rồi vào một buổi chiều, khi bàn ăn tối vừa được dọn dẹp sạch sẽ và tươm tất, bà Todd quấn chiếc tạp dề lớn lên đầu bước ra vườn hóng mát, thì điều không ngờ tới đã xảy ra. Tiếng bánh xe cào trên đường vang lên, và bà reo lên đầy kinh ngạc với tôi—lúc ấy đang ngồi bên cửa sổ—rằng bà Fosdick đang tiến thẳng vào con phố.
“Bà ấy có thể chẳng biết ý biết tứ gì đâu, nhưng lại là một người trò chuyện cực kỳ thú vị đấy,” bà Todd vội vã nói, thối lui vài bước từ phía cổng. “Phải rồi, chẳng biết nghĩ cho người khác chút nào đâu, nhưng may quá vẫn còn thừa lại ít tôm hùm từ bữa trà chiều của cô; ừ, thật là may mắn khi còn con tôm hùm. Susan Fosdick đáng ra nên giữ lịch sự mà đến trước đây một tiếng mới phải.”
“Có lẽ bà ấy ăn tối rồi cũng nên,” tôi mạn phép gợi ý, vừa chia sẻ niềm lo lắng của người chủ nhà, vừa e thẹn nhận ra cái bụng đói cồn cào của chính mình sau một chuyến thám hiểm dài lên phía vịnh. Ở Dunnet Landing này hiếm khi xảy ra chuyện đột xuất, thành ra biến cố nhỏ này lại trở nên vô cùng hệ trọng.
“Chưa đâu, bà ấy đi một mạch từ nhà Nahum Brayton sang đây đấy. Tôi đoán bên trang trại họ bận rộn nên không điều được ngựa đúng giờ thôi. Cô chịu khó lẻn ra đun lại ấm nước trà giúp tôi nhé, cho thêm nắm dăm gỗ vào; bếp vẫn còn đượm hồng lắm. Tôi sẽ dẫn bà ấy lên phòng để cất đồ đạc, bà ấy sẽ bận giải thích rồi tháo mũ bonnet ra nên cô sẽ có thừa thời gian. Bà ấy là người mà tôi không muốn để thấy mình trong thế thụ động chút nào.”
Bà Fosdick đã đứng ngay ngoài cổng, và bà Todd lúc này quay lại với bộ dạng đầy kinh ngạc và niềm hân hoan vồn vã để đón chào bạn thân.
“Ơ kìa, Susan Fosdick!” Tôi nghe thấy tiếng bà sảng khoái cất lên, vang rộn như thể đang gọi vọng qua một cánh đồng, “Tôi tưởng đã bị bà bỏ rơi rồi cơ đấy! Cứ sợ bà đổi ý rồi dành suất ghé thăm tôi cho người khác mất rồi. Mà chắc bà dùng bữa tối rồi nhỉ?”
“Trời ơi, chưa đâu, Almiry Todd ơi!” Bà Fosdick vui vẻ đáp lời trong khi nách mang tay xách đủ loại túi tắm, ngoái lại vẫy tay chào tạm biệt chú bé lái xe. “Tôi chưa nuốt nổi một miếng nào vào bụng đâu, cô mến thương ạ. Suốt cả quãng đường tôi chỉ tơ tưởng đến một tách trà ngon nhất của bà thôi—cái loại Oolong bà cất trong cái rương nhỏ ấy. Tôi chẳng màng mấy cái thứ rau thuốc bổ béo của bà đâu nhé.”
“Trà đấy tôi chỉ để dành tiếp các vị mục sư thôi đấy nhé!” Bà Todd hóm hỉnh đáp lại. “Vào nhà ngay đi thôi, Susan Fosdick. Tôi thề là bà vẫn chẳng khác gì cái đồng xu cũ năm nào!”
Khi hai người họ cùng nhau bước lên lối đi, cười đùa ríu rít như những cô gái trẻ, tôi vội vã rút lui vào bếp với đầy mối bận tâm: làm sao để nhóm lại bếp lửa và bảo đảm con tôm hùm—cứu tinh duy nhất cho bữa tối muộn này—nằm ngoài tầm với của con mèo. Thật may mắn là trong chạn vẫn còn một lượng lớn quả mâm xôi dại cùng bánh mì và bơ. Tôi lấy lại sự bình tĩnh và hồi hộp chờ đợi đến lượt mình được tham gia vào cuộc viếng thăm lừng lẫy này. Ngay từ khoảnh khắc vị khách thẳng thắn đòi uống trà Oolong, bầu không khí buổi tối đã tràn ngập một cảm giác hội hè tưng bừng.
Và rồi khoảnh khắc trọng đại cũng tới. Tôi được trang trọng giới thiệu ngay dưới chân cầu thang, sau đó hai người bạn già dắt nhau xuống bếp. Nơi đó, chẳng mấy chốc tôi đã nghe thấy tiếng bát đĩa va vào nhau giòn giã và tiếng thìa khuấy trà lách cách đầy hiếu khách. Tôi ngồi trên chiếc ghế bập bấp lưng cao cạnh cửa sổ ở phòng ngoài, lòng trào dâng một cảm giác tủi thân vô lý vì bị bỏ rơi, hệt như đứa trẻ đứng ngoài cánh cổng trong câu chuyện cổ tích của Hans Christian Andersen. Thoạt nhìn, bà Fosdick không có vẻ gì là một người có khiếu giao tiếp thiên bẩm. Bà là một bà lão nhỏ nhắn với gương mặt nghiêm nghị, mỗi lần gật đầu lại nhanh nhạy như một chú chim nhỏ. Tôi từng nghe nhiều người nhận xét bà là "người có duyên đi thăm thú nhất trên đời"—như thể đi thăm hỏi là một thiên chức cao quý nhất; ai ai cũng muốn mời được bà, nhưng hiếm ai làm được. Và tôi nhận thấy bà Todd đang ngầm tự hào thế nào khi được ưu ái đón tiếp nhân vật kiệt xuất "biết đối đối xử thế" này. Quả thực, bà Fosdick đã mang đến cho cả chủ nhà lẫn tôi một cảm giác ấm áp, thích thú và đầy mong đợi, như thể bà sở hữu một khả năng lan tỏa sự kết nối xã hội đến mọi tâm trí xung quanh.
Hai người bạn già không trở ra trong ít nhất một giờ đồng hồ. Tôi có thể nghe thấy tiếng nói chuyện rôm rả của họ, khi trầm khi bổng, xoay quanh đủ thứ chuyện từ việc xã hội cho đến những tâm sự thầm kín. Cuối cùng, bà Todd cũng tốt bụng nhớ đến tôi và quay trở lại. Bà gõ cửa một cách trang trọng trước khi bước vào, với vị khách nhỏ nhắn nối gót theo sau. Bà đưa tay ra sau nắm lấy tay bà Fosdick như thể bà ấy là một cô gái trẻ còn e ấp, rồi nhẹ nhàng kéo bà ấy tiến về phía trước.
“Đấy, tôi cũng chẳng biết hai người có hợp nhau hay không nữa; chẳng ai nói trước được liệu hai người có hợp cạ không, nhưng tôi đoán kiểu gì hai người cũng hòa thuận thôi, vì cả hai đều là những người từng trải mà,” bà chủ nhà niềm nở của chúng tôi nói. “Cô có thể kể cho bà Fosdick nghe hôm nọ chúng ta ra Đảo Xanh thăm mọi người thế nào. Bà ấy vốn thân thiết với mẹ tôi từ xưa đến nay rồi. Giờ tôi xin phép lẻn ra ngoài dọn dẹp đồ ăn tối rồi ủ bột làm bánh mì nhé. Khi nào rảnh rỗi, một trong hai người hoặc cả hai cứ ra ngoài này trò chuyện với tôi.” Nói rồi, bà Todd với thân hình đồ sộ và nét mặt hòa nhã biến mất, để lại hai chúng tôi với nhau.
Được trang bị không chỉ một chủ đề để trò chuyện mà còn có cả một nơi trú ẩn an toàn dưới bếp trong trường hợp không hợp cạ, bà Fosdick và tôi ngồi xuống, sẵn sàng mở lòng với nhau. Chẳng mấy chốc tôi đã phát hiện ra rằng, cũng giống như nhiều phụ nữ cao tuổi khác vùng ven biển này, bà từng dành một phần đời mình sống trên biển, và bà đong đầy sự tò mò lẫn hiểu biết sâu sắc của một người lữ hành từng trải. Đến lúc chúng tôi cảm thấy thích hợp để ra hội ngộ cùng bà chủ nhà, hai chúng tôi đã trở thành những người bạn chân thành của nhau.
Người ta có thể nói về sự dâng trào của một chuyến ghé thăm cũng hệt như thủy triều vậy, và đúng như bà Todd đã thì thầm với tôi, thật khó mà không thấy ấm lòng trước cái cách mà cuộc viếng thăm này đang diễn ra; một luồng sinh khí mới cùng sự tươi mát như vừa khơi thông những dòng chảy xã hội và đánh thức những vịnh biển ký ức vốn ít khi được chạm tới. Bà Fosdick từng là mẹ của một gia đình đông con gồm cả con trai lẫn con gái—hầu hết đều là thủy thủ hoặc vợ thủy thủ—và phần lớn họ đều đã qua đời trước bà. Chẳng mấy chốc, tôi đã ít nhiều tường tận về những thăng trầm trong cuộc đời của từng người họ; những câu chuyện mang tính riêng tư sâu sắc ấy không hề bị giấu giếm khỏi tai tôi, như thể tôi chỉ là một vỏ ốc trang trí nằm trên gờ lò sưởi vậy. Bà Fosdick không thiếu đi nét quý phái và thanh lịch; trang phục của bà rất thời trang, nhưng đó là một thứ thời trang tỉnh lẻ từ nhiều năm trước được giữ gìn cẩn thận một cách kỳ lạ. Trong một môi trường rộng lớn hơn, người ta có thể gọi bà là một phụ nữ hiện đại sành đời với những hiểu biết mới mẻ bất ngờ, nhưng trí tuệ của bà Todd lại mang dáng dấp của chính sự thật nguyên bản. Bà Todd như thuộc về bất kỳ thời đại nào, tựa một bài thơ điền viên của Theocritus; thế nhưng trong khi bà luôn hiểu thấu bà Fosdick, thì người lữ khách thú vị ấy lại không phải lúc nào cũng hiểu hết được bà Todd.
Ngay trong buổi tối đầu tiên đó, những người bạn của tôi đã đắm mình vào bến bờ ký ức bao la và những tin tức cá nhân. Bà Fosdick vừa mới ở lại cùng gia đình sở hữu trang trại nơi bà cất tiếng khóc chào đời; bà đã đi thăm lại từng gò đất tràn ngập ánh nắng và từng góc ruộng rợp bóng râm. Thế nhưng khi bà thở dài rằng có lẽ đây là lần cuối cùng bà được thăm lại nơi ấy, tôi nhận ra trong giọng nói của bà có sự chờ đợi một lời phản bác—điều mà bà Todd đã lập tức đưa ra không chút chần chừ.
“Almiry này,” bà Fosdick đượm buồn nói, “bà muốn nói gì thì nói, nhưng chín anh chị em chúng tôi cùng lớn lên ở chốn cũ ấy, giờ chẳng còn ai sống ngoài tôi cả.”
“Chị Dailey của bà đã mất đâu? Kìa, Louisa đã mất đâu chứ!” Bà Todd thốt lên đầy kinh ngạc. “Sao tôi chưa từng nghe nói về chuyện đó bao giờ nhỉ!”
“Ừm, chị ấy qua đời hồi tháng Mười năm ngoái ở Lynn rồi. Chị ấy định cư ở bang Vermont xa xôi, nhưng lúc đó đang sang thăm cô con gái út. Louisa là người duy nhất trong gia đình mà tôi không thể đến dự đám tang, nhưng đó chỉ là sự cố thôi. Tất cả những người còn lại chúng tôi đều an gia lập nghiệp quanh vùng này. Tôi cứ nghĩ mấy người ở Lynn thật là nhếch nhác khi không đưa chị ấy về lại quê nhà; nhưng đến khi nghe chuyện, tôi mới biết gần đây họ đã dựng một tấm bia mộ rất sang trọng, mà chị Dailey của tôi thì lúc nào cũng thích phô trương. Chị ấy vừa mới ra ngắm tấm bia mộ đó vào tuần trước khi đổ bệnh, và chị ấy thích nó đến mức họ chắc chắn đó chính là nguyện vọng của chị ấy.”
“Vậy là bà ấy thực sự đi rồi, và đám tang cử hành tận Lynn sao!” Bà Todd lặp lại, như thể để khắc ghi sự thật đau buồn ấy vào tâm trí. “Bà ấy còn kém chúng ta mấy tuổi cơ đấy. Tôi vẫn nhớ như in ngày đầu tiên bà ấy đến trường; đó là năm đầu tiên mẹ gửi tôi vào đất liền ở cùng nhà dì Topham để đi học. Một sáng thứ Hai, bà dắt bé Louisa đến trường trong chiếc váy màu hồng với những lọn tóc xoăn dài. Nó ngồi giữa bà và tôi, rồi một lúc sau thì òa khóc, thế là cô giáo phải bảo chúng tôi đưa nó về nhà vào giờ ra chơi.”
“Nó bị ngợp khi thấy nhiều trẻ con xung quanh quá đấy mà; lúc đó ở nhà chỉ có nó, tôi và anh John thôi; mấy anh lớn thì đi biển với bố, còn mấy đứa sau thì chưa sinh,” bà Fosdick giải thích. “Mùa thu năm sau đó, tất cả chúng tôi cùng nhau ra biển. Mẹ tôi thì tới phút cuối vẫn chưa quyết định được. Con tàu thì đang chờ lệnh xuất bến, nhưng đứa bé dạo đó lại ra đời vừa đúng lúc, rồi lại gặp một đợt thời tiết xấu kéo dài, nên mẹ tôi kịp hồi phục trước khi tàu ra khơi, vậy là tất cả chúng tôi cùng đi. Tôi vẫn nhớ toàn bộ quần áo của tôi bị bỏ lại trên bờ trong một cái giỏ ở phòng phía đông, nơi mẹ đã dọn chúng ra khỏi tủ kéo để sẵn sàng mang lên tàu. Trên tàu mẹ chẳng có đồ riêng nào muốn cắt ra để sửa cho tôi cả, nên khi áo váy tôi bị rách hỏng, mẹ cứ thế nhét tôi vào bộ đồ dự phòng của John, gồm cả áo khoác lẫn quần dài. Lúc đó tôi mới tám tuổi, còn nó gần bảy tuổi nhưng lại phổng phao so với tuổi. Ngay khi cập cảng, mẹ lập tức lên bờ sắm sửa cho tôi một bộ thật đẹp, nhưng chuyến đó chúng tôi đi Đông Ấn và suốt một thời gian dài chẳng thèm ghé vào đâu cả. Thành ra tôi lại có một quãng thời gian tự do tự tại. Mẹ may cái váy mới dài thượt vì tôi đang tuổi lớn, sau đó tôi cứ lê lết trên boong tàu đầy nản lòng, mỗi phút đều cảm nhận được gấu váy chạm vào gót chân, như thể tuổi trẻ đã trôi qua vĩnh viễn rồi vậy. Tôi vẫn thích mặc quần hơn; mặc quần tôi toàn trèo lên dây rợ trên tàu làm mẹ sợ phát khiếp, đến mức bà phải thề thốt sẽ không bao giờ tha tôi ra biển nữa.”
Nhìn nụ cười lịch sự nhưng có phần lơ đãng trên gương mặt bà Todd, tôi đoán đây chẳng phải là một câu chuyện mới mẻ gì.
“Bé Louisa đúng là một đứa trẻ xinh đẹp; ừ, tôi luôn cho rằng Louisa rất xinh xắn,” bà Todd lên tiếng. “Hồi đó nó là một cô bé đáng yêu lắm. Nó giống mẹ bà; còn mấy người còn lại thì lại giống bên nhà bố bà.”
“Đúng là thế thật,” bà Fosdick gật gù đồng tình, chiếc ghế bập bấp vẫn đu đưa đều đặn. “Đấy, thật là dễ chịu khi được trò chuyện với một người quen cũ—người thấu hiểu những gì mình biết. Dạo này tôi gặp nhiều người trẻ quá, cảm giác như họ chẳng có quá khứ mà cũng chẳng có tương lai. Trò chuyện thì phải bám rễ vào quá khứ, bằng không thì câu nào nói ra cũng phải giải thích, mệt mỏi cả người.”
Bà Todd bật cười một tiếng đầy hóm hỉnh. “Vâng, bạn cũ lúc nào cũng là tuyệt nhất, trừ khi bà bắt gặp được một người bạn mới đủ tốt để bồi đắp thành một người bạn cũ,” bà nói, rồi hai chúng tôi trao nhau một ánh nhìn trìu mến mà bà Fosdick—với tư cách là người mới đến ngôi nhà này—chắc chắn chẳng thể nào hiểu được.
