Đoàn xe chúng tôi lao nhanh trên đường phố Brô-đư. Xung quanh không một bóng người. Nhưng dân chúng còn thức. Cửa sổ mọi nhà đều vén rèm. Ngời ta lo lắng nhìn những cuộn khói dày đặc phía sây bay. Dĩ nhiên bà con phán đoán: tình hình này không phải là ngẫu nhiên.

Trên đoạn đường 60 ki-lô-mét còn lại đến Tác-nô-pôn, máy bay phát-xít còn ném bom chúng tôi hai lần nữa. Rất may là không xảy ra thiệt hại gì nghiêm trọng.

Chúng tôi tới nơi trước thời gian quy định: hơn 6 giờ sáng. Mọi người đang chờ đợi. Chiếc xe đi đầu vừa đến khu quân sự thì cổng bật mở và sĩ quan trực ban im lặng giơ tay chỉ hướng đi cho tôi.

Trước kia, một đơn vị không lớn lắm đã đóng quân tại đây. Khi quyết định triển khai sở chỉ huy cơ bản của quân khu ở Tác-nô-pôn, chúng tôi đã dùng khu này để xúc tiến công việc. Chủ nhân cũ đã dọn đi nơi khác, nhà cửa được gấp rút trang bị lại, nhưng tất nhiên, mới chỉ là bước đầu.

Tôi đếm thấy có khoảng mươi lăm ngôi nhà nhỏ, chủ yếu là một tầng. Anh em dựng lều rải rác xung quanh. Chỗ nào cũng thấy hầm trú ẩn mới đào.

Nghe thấy tiếng xe, tướng Puốc-ca-ép chạy ra. Khuôn mặt đồng chí lộ rõ vẻ sốt ruột và bực bội như muốn quát: “Các cậu biến đi đâu thế?!”. Nhưng Puốc-ca-ép chững lại: chắc đồng chí nhớ ra rằng chính mình đã ấn định thời gian có mặt. Đồng chí khoát tay cắt ngang báo cáo trình diện của tôi.

– Xuống xe nhanh lên rồi vào việc ngay! Đồng chí dùng mọi mệnh lệnh liên lạc ngay với các quân đoàn trưởng thê đội hai và cho họ thực hiện kế hoạch tác chiến phòng thủ biên giới quốc gia “KOVKO-41”. Đồng chí phải bảo đảm truyền lệnh đó tới đơn vị. Khi có điện trả lời, báo cáo cho tôi biết.

Puốc-ca-ép vừa rời bước thì tư lệnh cũng xuất hiện ngay ở ngưỡng cửa, vẻ khó chịu. Đồng chí rất bực vì chúng tôi đến muộn. Kiếc-pô-nô-xơ ít khi tỏ ra mất tự chủ. Bởi nếu để mất thăng bằng thì công việc sẽ rất nặng nề.

Nén nỗi xúc phạm, tôi cố trình bày rằng chúng tôi đến sớm hơn hạn định tuy xe gặp nhiều trục trặc kỹ thuật. Kiếc-pô-nô-xơ vừa đi vừa nói vẻ thận trọng hơn:

– Một giờ nữa, trên bàn tôi phải có bản đồ về tình hình biên giới!

Chúng tôi bắt tay ngay vào việc, các bản đồ và tài liệu được sắp ra. Các phái viên theo dõi các tập đoàn quân ngồi bên máy điện thoại.

Đối với bất kỳ sở chỉ huy nào, điều chủ yếu là vấn đề thông tin liên lạc. Chủ nhiệm thông tin liên lạc quân khu tướng Đô-bư-kin và anh em cấp dưới trong thời gian triển khai sở chỉ huy đã làm được rất nhiều việc. Tôi nhớ đồng chí tự hào báo cáo với tư lệnh quân khu rằng từ sở chỉ huy mới, có thể nói chuyện trực tiếp với các cơ quan tham mưu tập đoàn quân cũng như với Mát-xcơ-va bằng điện thoại, điện tín, vô tuyến điện. Liên lạc bằng nhiều kênh nên rất bảo đảm. Nhưng hóa ra, đó mới chỉ là trong hoàn cảnh của thời bình. Vấn đề là ở chỗ mối liên lạc đó dựa vào đường dây cố định của Bộ dân ủy bưu điện. Mà đường dây này thì, dĩ nhiên, ai cũng biết, nên ngay từ những giờ đầu chiến tranh, địch đã dùng cả không quân và các đội biệt kích để đánh phá. Ta không có đủ lực lượng để kịp thời sửa chữa những chỗ hư hỏng, bởi khi tuyên bố lệnh động viên ở các tỉnh miền Tây U-cra-i-na thì phần lớn các phân đội thông tin liên lạc của tập đoàn quân và phương diện quân mới được thành lập; cuộc tiến công bất ngờ của địch đã phá vỡ kế hoạch đó.

Và giờ đây, khi các trận đánh bắt đầu và khi đặc khu Ki-ép trước kia đã trở thành Phương diện quân Tây – Nam, thì bộ tư lệnh của nó luôn luôn bị tách khỏi các đơn vị. Đường dây liên lạc giữa sở chỉ huy phương diện quân với trung ương hoạt động tạm được. Còn liên lạc với các cơ quan tham mưu tập đoàn quân thì cực kỳ khó.

Những phái viên theo dõi các tập đoàn quân 12 và 26 gặp may hơn: họ liên lạc được ngay. Cơ quan tham mưu tập đoàn quân 12 báo cáo: mạn biên giới giáp Hung-ga-ri lúc này chưa có chiến sự. Còn cơ quan tham mưu tập đoàn quân 26 chỉ có thể cho biết là rạng sáng địch tiến công toàn bộ các đồn biên phòng của ta. Các đơn vị phòng thủ đã có lệnh báo dộng và điều khỏi nơi đóng quân ra biên giới. Bộ đội của các phân đội biên phòng và các khu vực cố thủ đang chiến đấu quên mình.

Nhưng mãi chúng tôi vẫn chưa có tin của các tập đoàn quân 5 và 6. Nhiều dấu hiệu cho biết địch đột kích chủ yếu ở dải tác chiến của họ. Đường dây điện thoại và tín hiệu luôn luôn bị đứt. Nhân viên điện đài rất cố gắng, song chỉ thu được ít kết quả.

Tất nhiên là trong điều kiện như thế, cả chủ nhiệm trinh sát và tôi đều không thể trình tư lệnh những tin tức làm đồng chí có thể hài lòng.

Đại tá Bôn-đa-rép chỉ báo cáo là ở dải tập đoàn quân 5, trên sườn cực Bắc của phương diện quân chúng tôi, mới tảng sáng, quân phát-xít đã bắt đầu vượt sông Tây Búc ở địa phận Li-u-bôm-lơ, Vla-đi-mia – Vô-lưn-xki. Không quân và pháo binh địch tập kích hỏa lực mạnh nhất vào các khu vực U-xti-lúc và Vla-đi-mia – Vô-lưn-xki; những đơn vị phía trước của địch đã tập kích bất ngờ chiếm được nhà ga biên giới Vlô-đa-va. Trong dải của tập đoàn quân 6, địch chiếm được thị trấn biên giới Pác-kha-tsơ và các điểm dân cư khác, trong đó có khu Li-u-bư-tsa – Cru-lép-xca, Ô-lê-si-xe, Xta-rô-ê Xe-lô. Chúng tôi còn biết có mấy cuộc đổ bộ đường không nhỏ của bọn phát-xít ở vùng gần biên giới.

Trinh sát viên của ta đến lúc này cũng vẫn chưa nắm được những tin tức cụ thể về số lượng thành phần các đơn vị địch đột nhập vào địa phận Liên Xô, về hướng đột kích chủ yếu của chúng. Do đó, không thể rút ra những kết luận đầy đủ về ý đồ của địch.

Tôi chỉ có thể báo cáo được rằng trong dải tập đoàn quân 5, ngoài những đơn vị đóng trong các khu vực cố thủ và các đồn biên phòng, lúc này mới có những đơn vị thuộc sư đoàn bộ binh 87 tham gia chiến đấu ở khu vực Vla-đi-mia – Vô-lưn-xki. Những lực lượng khác của tập đoàn quân đang trên đường hành quân và, có lẽ, họ sẽ gặp những đơn vị phát-xít xâm nhập Liên Xô, sâu trong khu vực biên giới. Trong giải của tập đoàn quân 6, một trung đoàn thuộc sư đoàn bộ binh 159 và các trung đoàn thuộc sư đoàn kỵ binh 3 đã được điều tới thị trấn Pác-kha-tsơ bị địch chiếm. Những đơn vị này có nhiệm vụ sẽ đột kích quyết liệt đánh bật địch ra khỏi biên giới. Khi kết luận, tôi nói thêm rằng việc liên lạc với các tập đoàn quân luôn luôn bị gián đoạn. Các bộ tư lệnh tập đoàn quân liên lạc với các binh đoàn và binh đội cũng khó khăn như vậy.

Nghe xong những tin tức nghèo nàn về tình hình ở biên giới, Kiếc-pô-nô-xơ sôi lên:

– Nếu từ nay về sau, liên lạc vẫn tồi như vậy thì chúng ta chỉ huy các đơn vị thế nào được?!

Tướng Puốc-ca-ép có mặt lúc nói chuyện, cố làm yên lòng tư lệnh:

– Chúng tôi đang áp dụng mọi biện pháp để khôi phục liên lạc, đồng thời đã cử các cán bộ phòng tác chiến và trinh sát đáp máy bay tới các tập đoàn quân; hai - ba giờ nữa sẽ rõ tình hình.

– Các đại tá, các đồng chí đi đi, - tư lệnh không dấu nổi sự bực bội với tôi và Bôn-đa-rép, - các đồng chí hãy sử dụng mọi phương tiện để lấy cho được những tin tức có căn cứ và cụ thể hơn ở các đơn vị.

Tình hình được làm sáng tỏ rất chậm. Chúng tôi phải thu thập tin tức về tình hình các tập đoàn quân 5 và 6. Khoảng gần 9 giờ sáng, chúng tôi được biết: tại dải phòng thủ của các tập đoàn quân này, bọn phát-xít còn chiếm được một số điểm dân cư, bẻ gẫy sức chống cự của các chiến sĩ biên phòng, các đơn vị trong những khu vực cố thủ và các đội tiền tiêu của bộ đội phòng thủ đã kịp cơ động đến biên giới.

Hồi 10 giờ 30 phút, tư lệnh tập đoàn quân 5 gửi báo cáo đầu tiên bằng vô tuyến điện: “Xô-can và Tác-ta-cúp đang chìm trong khói lửa. Sư đoàn bộ binh 124 không thể tiến ra biên giới và đã tiến hành phòng ngự ở phía Bắc khu vực cố thủ Xtơ-rơ-ni-lốp”.

Dựa vào những tin tức hiếm hoi, rời rạc, đôi khi còn trái ngược nhau của các cơ quan tham mưu cấp dưới báo cáo lên, nên vẫn như trước kia, khó có thể kết luận dứt khoát về vụm quân địch đã xâm phạm lãnh thổ nước U-cra-i-na xô-viết, cùng ý đồ tác chiến của bộ chỉ huy phát-xít. Chúng tôi đành phải căn cứ vào những giả định và phỏng đoán.

Ít lâu sau, khi phân tích những diễn biến trong ngày đầu chiến tranh, chúng tôi mới có thể hình dung được khái quát tình hình các sự kiện. Tối thứ bảy và đêm rạng ngày chủ nhật, suốt dọc biên giới phía ben kia đều có sự nhộn nhịp đáng nghi. Chiến sĩ biên phòng và quân báo đá báo cáo về những tiếng động cơ xe tăng và máy kéo. Còn lúc nửa đêm, trong dải của tập đoàn quân 5 ở Tây Vla-đi-mia – Vô-lưn-xki, một thượng sĩ Đức vượt biên giới chạy sang bên ta nói rằng bọn Đức đã sẵn sàng và sẽ bắt đầu tiến công hồi 4 giờ sáng. Đồn trưởng biên phòng báo cáo lên cấp trên. Tin quan trọng đến mức tướng V. A. Khô-men-cô, tư lệnh bộ đội biên phòng U-ra-i-na, báo cáo ngay về Mát-xcơ-va cho cấp trên của mình và bộ tham mưu quân khu.

Mọi người đều nghĩ ngay: “Liệu đây có phải là sự khiêu khích không?”. Tất cả chờ dợi quyết định của Mát-xcơ-va.

Vào hồi 0 giờ 25 phút ngày 22 tháng Sáu, trung tâm thông tin liên lạc của quân khu ở Tác-nô-pôn bắt đầu nhận điện của Mát-xcơ-va. Điện gửi tư lệnh bộ đội cả các quân khu miền Tây. Bộ trưởng Bộ dân ủy quốc phòng và Bộ Tổng tham mưu trưởng thông báo rằng “trong khoảng thời gian 22-23 tháng 6-1941, có thể xảy ra cuộc tiến công bất ngờ của quân Đức”, và yêu cầu không được mắc vào bất kỳ sự khiêu khích nào, đặt bộ đội trong tư thế sẵn sàng chiến đấu để đối phó với cuộc công kích bất ngờ của bọn Đức và đồng minh của chúng. Bức điện còn chỉ ra những biện pháp cụ thể cần thực hiện:

“a) trong đêm 21 rạng ngày 22-6-1941 phải bí mật chiếm lĩnh các hỏa điểm ở khu vực cố thủ biên giới quốc gia;

b) trước lúc trời sáng ngày 22-6-1941 phân tán toàn bộ không quân, kể cả không quân phối thuộc, ra các sân bay dã chiến, ngụy trang chu đáo;

c) đưa tất cả các đơn vị vào tư thế sẵn sàng chiến đấu, bộ đội bố trí phân tán và ngụy trang;

d) đưa bộ đội phòng không vào tư thế sẵn sàng chiến đấu mà không cần huy động quân số dự phòng; chuẩn bị mọi biện pháp để ngụy trang ánh sáng các thành phố và các mục tiêu;

đ) không có mệnh lệnh đặc biệt, không được tiến hành bất kỳ một biện pháp nào khác”.

Mãi đến 2 giờ 30 phút sáng, chúng tôi mới nhận xong cái lệnh hướng dẫn rất quan trọng, nhưng tiếc thay, quá dài này. Cho đến lúc bọn Đức bắt đầu tiến công, chúng tôi chỉ còn chưa đầy một tiếng rưỡi đồng hồ.

Bạn đọc có thể nói, Bộ Tổng tham mưu chỉ phát một tín hiệu ngắn đã quy định, và khi nhận được tín hiệu đó, bộ tư lệnh quân khu có thể ra lệnh cho các đơn vị thật ngắn gọn: “KOVKO-41” bắt đầu có hiệu lực thì đơn giản và tiết kiệm được thời gian biết bao. Làm như thế chỉ mất không quá 15-20 phút.

Có lẽ, Mát-xcơ-va không dám quyết định điều này. Vì tín hiệu kế hoạch phòng thủ biên giới bắt đầu có hiệu lực không chỉ có nghĩa là báo động toàn thể quân đội, đưa cộng sản đơn vị đến địa điểm đã định, mà còn tuyên bố động viên trên toàn lãnh thổ quân khu.

Trong khi chúng tôi còn đang nghiên cứu bức điện và chuẩn bị ra lệnh cho các tập đoàn quân thì Hít-le đã tập kích mãnh liệt bằng không quân và pháo binh vào bộ đội ta.

Những đòn đột kích này nhằm đánh vào phần lớn các đơn vị đang còn ở nơi đóng quân thường trú nên gây cho chúng ta những tổn thất đầu tiên khá lớn.

Nhận lệnh phải đánh bật quân địch về phía bên kia biên giới quốc gia, các sư đoàn thuộc thê đội một của bộ đội bảo vệ đã lao nhanh về phía Tây dưới làn bom đạn ác liệt của địch. Trận tập kích đầu tiên của không quân Đức tuy bất ngờ đối với bộ đội, nhưng tuyệt đối không gây nên hoảng loạn. Trong tình hình khó khăn, khi mà mọi thứ có thể bốc cháy đã chìm ngập trong khói lửa, khi các doanh trại, nhà ở, kho tàng sụp đổ ngay trước mắt, liên lạc bị cắt đứt, những người cán bộ, chỉ huy đã phát huy cố gắng đến mức cao nhất để giữ vững sự chỉ đạo bộ đội. Các đồng chí kiên quyết chấp hành những mệnh lệnh chiến đấu viết sẵn được niêm phong trong phong bì để ở chỗ họ, mới được mở ra.

Những đơn vị đầu tiên đón đánh địch là những binh đội phía trước của các sư đoàn bộ binh 45, 62, 87 và 124 thuộc Tập đoàn quân 5, các sư đoàn bộ binh 41, 97, 159 và sư đoàn kỵ binh 3 thuộc tập đoàn quân 6, cùng các sư đoàn bộ binh 72, 99 thuộc tập đoàn quân 26.

Muốn chiếm lĩnh được các cứ điểm ở biên giới, những binh đội này cần ít nhất 8-10 giờ (2-3 giờ để báo động và tập trung, 5-6 giờ để hành quân và tổ chức phòng ngự). Còn muốn đưa toàn bộ lực lượng của tập đoàn quân phòng thủ biên giới quốc gia vào trạng thái hoàn toàn sẵn sàng chiến đấu và triển khai theo kế hoạch thì cần hai ngày đêm!

Những phân đội không đông của bộ đội biên phòng và các khu vực cố thủ thực ra đã phải gánh chịu toàn bộ sức mạnh của những đòn đột kích đầu tiên của quân Hít-le.

Tình thế còn phức tạp ở chỗ ngay từ những phút đầu xâm lược, không quân Đức đã làm chủ bầu trời. Lực lượng không quân thuộc quân khu chúng tôi bị mất 180 máy bay. Các đơn vị Liên Xô trên đường tiến ra biên giới không ngừng bị máy bay địch ném bom và bắn phá. Chỉ có những tố nhỏ máy bay tiêm kích của ta vượt qua được hàng rào dày đặc máy bay phát-xít, tới chi viện cho bộ đội của mình.

Khi tham mưu trưởng phương diện quân báo cáo tình hình diễn biến lúc 10 giờ sáng, Kiếc-pô-nô-xơ cho gọi ngay tướng Pơ-tu-khin, tư lệnh không quân tới và yêu cầu đồng chí tập trung mọi nỗ lực chính của không quân để yểm hộ cho những đơn vị đang tiến ra biên giới, giáng những đòn đột kích tập trung vào các cụm xe tăng – cơ giới của địch và các sân bay gần nhất của chúng. 

Pơ-tu-khin đi khỏi, tướng Puốc-ca-ép đặt lên bàn tư lệnh phương diện quân lệnh hướng dẫn của bộ trưởng Bộ dân ủy quốc phòng vừa mới nhận được. Quay sang phía Va-su-ghin, Kiếc-pô-nô-xơ đọc chậm rãi và rành rọt:

“Ngày 22 tháng Sáu năm 1941, hồi 4 giờ sáng, không quân Đức đã vô cớ tập kích và bắn phá các sân bay và thành phố của chúng ta ở dọc biên giới. Đồng thời, ở nhiều nơi, quân Đức đã bắn pháo và vượt sang biên giới ta.

Do phía Đức đã tiến công Liên Xô một cách trắng trợn chưa từng thấy, tôi ra lệnh:

1. Các đơn vị hãy dốc toàn lực lượng và phương tiện ra đánh trả và tiêu diệt chúng ở những vùng chúng xâm phạm biên giới Liên Xô. Khi chưa có lệnh đặc biệt, các đơn vị mặt đất không được vượt biên giới.

2. Máy bay trinh sát và máy bay chiến đấu xác định điểm điểm tập trung của không quân và các cụm quân trên mặt đất của địch. Máy bay ném bom mở những cuộc đột kích mạnh, tiêu diệt máy bay địch tại các sân bay và oanh kích các cụm quân chủ yếu trên mặt đất của chúng. Không quân đột kích sâu vào trong lãnh thổ Đức từ 100 đến 150 ki-lô-mét. Oanh kích Cơ-ních-xbe và Mê-men. Khi chưa có chỉ thị đặc biệt, không được tập kích vào lãnh thổ Phần Lan và Ru-ma-ni”.

Những yêu cầu ghi trong lệnh hướng dẫn rất rõ ràng, được nhanh chóng gửi xuống các đơn vị, không phải giải thích gì thêm.

Đến 15 giờ, chúng tôi phải gửi báo cáo đầu tiên về Mát-xcơ-va. Tôi bắt tay vào việc. Có lẽ, đây là báo cáo khó khăn nhất trong suốt quá trình làm công tác tham mưu của tôi. Tình hình vẫn mở mịt như trước; tình thế thực sự của các tập đoàn quân ra sao, đòn đột kích chủ yếu của địch ở đâu, ý định của chúng thế nào – tất cả đều chỉ là phỏng đoán. Do đó, bản báo chiến đấu đầu tiên của chúng tôi gửi về Mát-xcơ-va hầu như chỉ là chung chung, không rõ ràng. Tôi và các đồng chí trợ lý tý tuy không có tội những vẫn cảm thấy mình có lỗi.

Chúng tôi nhanh chóng suy nghĩ và tìm ra những phương pháp linh hoạt và có hiệu quả hơn để thu thập và xử lý những báo cáo của các cơ quan tham mưu cấp dưới gửi lên. Đường dây điện thoại và điện tín thường bị đứt, điện đài làm việc lại không ổn định nên trước hết chỉ còn trông và các sĩ quan liên lạc được phái xuống trực tiếp ở các đơn vị bằng ô-tô, mô-tô và máy bay.

Qua phân tích những tài liệu gửi về trong đêm rạng ngày 23 tháng Sáu, chúng tôi mới hình dung được rõ hơn về mũi đột kích chủ yếu của địch là từ các vùng U-xti-luc và Xô-can trong dải của tập đoàn quân 5 và chỗ tiếp giáp với tập đoàn quân 6 trên các hướng đi Lút-xcơ và Đúp-nô. Đồng thời, các đơn vị phát-xít còn tiến công ở dải thuộc các tập đoàn quân 6 và 26. Những trận chiến đấu ác liệt diễn ra ở các vùng Ra-va, Ru-xcai-a và Pê-rê-mư-xlơ.

Sau này, chúng tôi được biết bộ chỉ huy Hít-le đã triển khai 37 sư đoàn (25 sư đoàn bộ binh, 5 sư đoàn xe tăng, 4 sư đoàn cơ giới, 3 sư đoàn cảnh vệ) để đánh vào các tập đoàn quân 5, 6 và 26 của Phương diện quân Tây – Nam, tại địa phận Vla-đi-mia – Vô-lưn-xki, Pê-rê-mư-slơ. Lực lượng chủ yếu của tập đoàn không quân 4 với 300 máy bay chi viện cho cuộc tiến công của chúng.

Chỉ riêng đối với tập đoàn quân 5, trong ngày đầu tiến công, thống chế Run-stết, tư lệnh cụm tập đoàn quân “Nam” đã đưa vào chiến đấu mười sư đoàn bộ binh cùng bốn sư đoàn xe tăng, và để chuẩn bị phát huy chiến quả, ý đã giữ ở đây ít nhất hai sư đoàn bộ binh, bốn sư đoàn cơ giới và một sư đoàn xe tăng. Hơn hai mươi sư đoàn thuộc tập đoàn quân dã chiến 6 của tướng Rây-khơ-nao và cụm xe tăng 1 của tướng Clai-xtơ đánh vào năm sư đoàn Liên Xô đang đóng ở biên giới!

Tướng Sti-un-na-ghen, tư lệnh tập đoàn quân dã chiến 11, sau khi triển khai các sư đoàn trên chính diện từ Tô-ma-súp đến Pê-rê-mư-slơ, đã đột kích chủ yếu qua Ra-va – Run-xcai-a đến Lơ-vốp và tiếp tục trên hướng chạy đến Tác-nô-pôn. Chúng mở nhiều mũi đột kích kiềm chế các lực lượng của ta đang phòng ngự Pê-rê-mư-slơ và các tuyến phía Nam thành phố.

Cánh quân phát-xít xâm phạm lãnh thổ U-cra-i-na trong dải của phương diện quân chúng tôi thực sự là như thế. Nhưng, tất nhiên, trong ngày đầu chiến tranh, chúng tôi chưa biết được tất cả những điều đó.

Vậy là chiến sự đã bắt đầu ở U-cra-i-na, trong những điều kiện cực kỳ bất lợi cho chúng ta. Tại Bê-lô-ru-xia và Pri-ban-tích, tình hình diễn ra cũng không kém phần nặng nề. Bộ chỉ huy Hít-le muốn lợi dụng nhanh chóng tất cả những ưu thế của cuộc tiến công bất ngờ.