Sắp tới ngày hội Cách mạng tháng Mười vĩ đại. Bước vào kỷ niệm lần thứ hai mươi tư ngày thành lập Đất nước xô-viết, nhân dân ta phải chịu dựng những thử thách quyết liệt nhất. Tại hướng chủ yếu, hướng Mát-xcơ-va, những đạo quân phát-xít chỉ cách thủ đô Liên Xô 80 – 100 ki-lô-mét, còn ở phía Nam, địch ở ngay cửa ngõ Cáp-ca-dơ.

Có lẽ, đó là thời kỳ khó khăn nhất đối với chúng ta. Chiến cục năm 1941 đã lên tới cực điểm. Bộ đội ngày càng cần nhiều vũ khí, đạn dược, mà sản xuất thì lại bị thu hẹp vì nhiều vùng công nghiệp lớn đã bị địch chiếm. Những xí nghiệp sơ tán sang phía Đông mới được triển khai ở nơi mới. Công nghiệp không có khả năng bù đắp tổn thất của bộ đội về máy bay và xe tăng. Đạn dược thiếu nghiêm trọng. Bộ đội phải dè xẻn từng viên đạn. Việc trang bị cho bộ đội đòi hỏi thật gay gắt.

Đó là tình hình chung khi Hội đồng quân sự phương diện quân phải giải quyết vấn đề: sẽ làm gì sau khi bám trụ ở tuyến mới? Hình như không thể nói tới khả năng chuyển sang những hành động chiến đấu tích cực. Mọi diễn biến đều đưa ta đến ý nghi là sẽ không thể tránh khỏi phòng ngự bị động. Tuy vậy, tình hình nguy hiểm ở hai bên sườn phương diện quân buộc chúng ta phải tìm giải pháp khác. Bên phải chúng tôi, một bộ phận lực lượng của Phương diện quân Bri-an-xcơ đang nằm trong vòng vây của địch. Bên trái chúng tôi, tình hình cũng không kém phần căng thẳng: Rô-xtốp có nguy cơ bị tập đoàn quân xe tăng của Clai-xtơ đột nhập.

Ở bộ tham mưu phương diện quân, chúng tôi suy nghĩ rất nhiều về những triển vọng hoạt động của bộ đội. Càng phân tích sâu sắc tình hình, tôi càng tin chắc rằng phòng ngự bị động trong hình thái này cẳng khác gì đi vào chỗ chết. Dứt khoát phải tiến công. Tôi suy đi tính lại những khả năng của chúng tôi. Khó đấy, nhưng vẫn có thể, mặc dù phần nào có mạo hiểm, là tập trung một cánh quân tương đối mạnh. Tôi trình bày những tín toán của mình với tham mưu trưởng. Bô-đin bao giờ cũng ủng hộ những hành động tích cực, lập tức nhiệt tình tán thành ý kiến của tôi.

– Chúng ta cần tiến công, - đồng chí nói, - không chỉ để xóa bỏ mối đe dọa ở hai bên sườn. Tiến công sẽ nâng được khí thế bộ đội hiện đang bị mệt mỏi về tinh thần do rút lui kéo dài. Chúng ta cần một chiến thắng, tuy nhỏ, nhưng gây ấn tượng mạnh, để cổ vũ anh em. Nhưng tiến công ở đâu và bằng những lực lượng nào? Đó là vấn đề mà chúng ta cần suy nghĩ chín chắn. Có một đều rõ ràng: chúng ta phải nỗ lực hết sức để giáng dù chỉ một đòn đột kích tương đối quan trọng vào lúc này.

Chúng tôi tiếp tục nghiên cứu tình hình tác chiến trên bản đồ. Nhằm chi viện ở phía Bắc cho bộ đội Phương diện quân Bri-an-xcơ đang bị địch ép mạnh, chúng tôi có thể đột kích ở phía Tây – Bắc Ca-xtoóc-nôi-e. Nhưng tình hình ở phía Nam lại thuận lợi cho chúng tôi hơn và cũng cấp bách hơn. Ở đây, bộ đội Phương diện quân Nam uy hiếp sườn trái kéo dài của tập đoàn quân xe tăng của Clai-xtơ. Nếu ở chỗ này, chúng tôi cắt đôi được chính diện của địch, rồi vòng ra sau lưng tập đoàn xe tăng xung kích của chúng, thì chúng tôi không những chỉ có ưu thế lớn về tinh thần và chính trị, mà còn thủ tiêu được mối đe dọa Rô-xtốp, và do đó, cả mối đe dọa với Bắc Cáp-ca-dơ.

Khi tôi trình bày những ý kiến trên, Bô-đin đồng ý:

– Đúng, có lẽ không thể khác được: cần mở mũi đột kích ở gần Rô-xtốp. Song, không được để mất thời gian, ngay bây giờ, chúng ta phải kiên trì tìm những lực lượng và phương tiện cần thiết để đột kích địch cả từ vùng Ca-xtoóc-nôi-e để chi viện cho bộ đội Phương diện quân Bri-an-xcơ.

Chúng tôi tính toán lực lượng và phương tiện có thể sử dụng để tham gia chiến dịch tiến công ở miền Nam, thể hiện ý định của mình trên bản đồ. Tham mưu trưởng giao cho tôi báo cáo với tổng tư lệnh:

– Cậu đã nghĩ được thì hãy làm đi.

Nguyên soái X. C. Ti-mô-sen-cô nghe tôi báo cáo và chăm chú nhìn bản đồ của chúng tôi với những mũi tên đỏ tô đậm nhằm vào sườn và sau lưng quân của Clai-xtơ. Tiếp đó, đồng chí trầm ngâm nói:

– Muốn thực hiện được việc đó phải xây dựng một cánh quân xung kích khá mạnh ở phía Tây – Bắc Rô-xtốp. Phương diện quân Nam hiện nay không có lực lượng như vậy. Thế thì Phương diện quân Tây – Nam phải chia cho Tsê-rê-vi-tsen-cô một phần lực lượng nào đó. Nếu ngày mai Đại bản doanh lại lấy mất Phương diện quân Nam của ta thì sao? Khi đó thì mọi lực lượng và phương tiện đã được điều đến đấy sẽ không còn ở trong tay chúng ta.

Mọi người im lặng. Chúng tôi rất thiếu bộ đội, nên lý lẽ trên rất xác đáng. Sau khi nghiên cứu bản đồ hồi lâu, Nguyên soái kết luận:

– Tuy vậy, vì lợi ích chung, chúng ta phải đành lòng. Bây giờ hãy tính xem ta có thể điều cho Phương diện quân Nam những gì mà vẫn không ảnh hưởng lớn đến ta. Lực lượng này cộng với những sư đoàn dự bị mà Tsê-rê-vi-tsen-cô rút về khu vực Bê-lai-a Ca-lít-va để bổ sung sẽ giúp ta xây dựng được lực lượng nòng cốt cho cánh quân xung kích của cuộc tiến công sắp tới.

– Nếu thống nhất được tất cả những lực lượng đó dưới sự chỉ huy chung thì sẽ rất tốt, - Bô-đin nói.

– Đúng, - Ti-mô-sen-cô đồng ý. – Ta sẽ thành lập cơ quan chỉ đạo tác chiến của tập đoàn quân mới. Nhân thể, ta có một đồng chí cấp tướng dày kinh nghiệm, đã trải qua nhiều trận, hiện đang ở trong lực lượng dự bị. Tôi muốn nói đến thiếu tướng Lô-pa-tin. Chính hôm nay, đồng chí ấy đề nghị nhanh chóng được giao công tác. Các đồng chí hãy suy nghĩ kỹ tất cả những vấn đề này, chuẩn bị các số liệu tính toán và chỉ lệnh cần thiết. Sẽ phải làm ngay: ngay hôm nay, chúng ta sẽ thảo luận tất cả những vấn đề đó tại Hội đồng quân sự.

Buổi tối, Hội đồng quân sự họp. Hội đồng nhất trí ủng hộ tư tưởng tiến công. Chỉ còn chờ Mát-xcơ-va đồng ý.

Nếu tôi nhớ đúng thì cuộc nói chuyện đầu tiên về vấn đề này diễn ra ngày 31 tháng Mười. Nghe tổng tư lệnh nói xong, Tổng tham mưu trưởng nêu ý kiến: bây giờ mà tiến công lớn như vậy thì có mạo hiểm quá không. Phương diện quân Tây – Nam có chịu dựng nổi việc chuyển một phần lực lượng của mình cho phương diện quân bạn không. Ti-mô-sen-cô bác bỏ ngắn gọn: “Trong chiến tranh không thể không mạo hiểm”.

Nguyên soái Sa-pô-sni-cốp yêu cầu có biện giải cho đề nghị đó trong bức điện sẽ gửi tới Tổng tư lệnh tối cao. Ngay hôm ấy, chúng tôi chuẩn bị nội dung bức điện:

“Sau khi tiến tới khu vực Khác-cốp, Xta-li-nô, Ta-gan-rốc, địch đã ngừng tiến công và chuyển sang dùng bộ binh từ từ đẩy lui bộ đội ta khỏi Đôn-bát. Tập đoàn quân xe tăng của chúng vẫn ở lại trên hướng Rô-xtốp. Phương diện quân Nam, với số quân và trang bị của nó, không có khả năng chắc chắn chặn đường quân địch, và không thể cùng tập đoàn quân 56 bảo đảm giữ vững Rô-xtốp trên sông Đôn. Trong khi đó, việc tiến quân của địch sẽ gây nguy hiểm cho toàn bộ miền Nam nói chung, đe dọa cắt Cáp-ca-dơ ra khỏi vùng sông Đôn và Pô-vôn-gie. Do các Phương diện quân Nam và Tây – Nam có nguy cơ bị đột nhập vào sau lưng, nên họ phải rút lui và bỏ các vùng trung và hạ lưu sông Đôn, thậm chí cả sông Khô-pi-ô-rơ. Đồng thời việc này sẽ mở đường cho địch tới vùng Cu-ban và tiến về hướng Xta-lin-grát.

Nhận thấy tập đoàn quân của Clai-xtơ là mối đe dọa chủ yếu, nên cần phải mạnh dạn lấy quân của Phương diện quân Tây – Nam tăng cường cho Phương diện quân Nam. Đồng thời, chúng tôi định bắt tay xây dựng cơ quan chỉ đạo tác chiến của tập đoàn quân 37 gồm có bốn sư đoàn bộ binh do bộ tư lệnh Phương diện quân Nam rút về để bổ sung và chấn chỉnh. Đề nghị gửi cho chúng tôi: 30 nghìn súng trường, 500 trung liên, 250 đại liên, 200 pháo chống tăng, 150 pháo dã chiến và 200 xe tăng”.

Ký điện xong, X. C. Ti-mô-sen-cô ra lệnh truyền ngay về Mát-xcơ-va.

Không chỉ chúng tôi nghĩ tới những hành động tích cực. Khoảng bảy giờ tối, tướng Tsê-rê-vi-tsen-cô qua điện báo đề nghị cho phép đột kích nhanh gọn bằng lực lượng ba sư đoàn bộ binh, hai lữ đoàn xe tăng và một chi đội của Trường kỵ binh Nô-vô-tséc-cát-xcơ thuộc tập đoàn quân 9. Tư lệnh phương diện quân đề nghị cho tập đoàn quân 56 yểm hộ cuộc tiến công này. Nguyên soái lắc đầu:

– Không nên tiêu phí lực lượng để châm chọc địch. Cần chuẩn bị giáng một đòn đột kích sao cho chúng nhớ đời.

Nguyên soái Ti-mô-sen-cô liên lạc với Tsê-rê-vi-tsen-cô.

– Chúng tôi định, - tổng tư lệnh nói, - thành lập cơ quan chỉ đạo tác chiến của tập đoàn quân và chuyển thuộc cho đồng chí cùng với một sư đoàn bộ binh, một lữ đoàn xe tăng, hai trung đoàn pháo chống tăng và hai đoàn tàu hỏa bọc thép của Phương diện quân Tây – Nam. Chúng tôi đề nghị cử tướng Lô-pa-tin làm tư lệnh tập đoàn quân, chính ủy sư đoàn Pô-pốp làm ủy viên Hội đồng quân sự, đại tá Va-ren-ni-cốp làm tham mưu trưởng… Chúng tôi dự định xây dựng cơ quan chỉ đạo tác chiến của tập đoàn quân ở Vô-rô-si-lốp-grát. Ý kiến đồng chí thế nào?

Chưa nắm được ý định của tổng tư lệnh là sẽ tổ chức một cuộc tiến công lớn, và chính vì thế, đồng chí đang gấp rút xây dựng một tập đoàn quân mới, Tsê-rê-vi-tsen-cô nhắc lại ý định đột kích nhanh gọn của mình và nói:

– Cụ thể là chúng tôi dự định sẽ tiến hành một chiến dịch như vậy ở khu vực Quy-bư-sê-vô nhằm diệt tan sư đoàn xe tăng cùng một sư đoàn bộ binh cơ giới của địch và tiến tới sông Mi-u-xơ. Chúng tôi sẽ tìm được những phương tiện cần thiết cho chiến dịch này, nhưng việc đó làm cho chỗ tiếp giáp giữa chúng tôi và đơn vị bạn bị yếu đi. Đề nghị đồng chí Rê-mê-dốp sẽ hành động tích cực để bảo đảm cho chiến dịch của chúng tôi.

Tsê-rê-vi-tsen-cô vẫn chỉ nghĩ đến những trận đột kích nhỏ, cục bộ, chứ chưa nghĩ đến cuộc tiến công lớn. Nguyên soái góp ý không nên vội vã, mà cần suy nghĩ mọi việc chín chắn hơn.

Từ ngày 1 tháng Mười một, trên hướng Rô-xtốp bắt đầu yên lặng. Tại sao như vậy? Bọn Hít-le đang chuẩn bị một cuộc vọt tiến mới, hay đã kiệt sức đến mức không thể tiến công nữa? Trinh sát phải trả lời được câu hỏi này. Và mọi khâu trinh sát đều hoạt động tích cực. Chúng tôi được biết địch đang tập trung trên hướng Rô-xtốp một lực lượng xe tăng và bộ binh cơ giới hùng hậu. Có nghĩa là chúng đang chuẩn bị đột kích. Nhưng Clai-xtơ sẽ đưa xe tăng và bộ binh của hắn đi đâu – thẳng tới Rô-xtốp đột kích trực tiếp vào Rô-xtốp thì chúng cũng sẽ bị lâm nguy, vì các đơn vị bên sườn trái của Phương diện quân Nam sẽ uy hiếp sườn và sau lưng chúng. Chắc hẳn, bọn phát-xít sẽ cố gắng đánh vu hồi thành phố.

Ý định tiến công trên hướng Rô-xtốp của bộ đội chúng tôi đã được thai nghén chính trong tình hình đó. Sau khi phân tích mọi phương án, Nguyên soái Ti-mô-sen-cô kết luận: tốt nhất là đưa tập đoàn quân mới đang được xây dựng tới sườn trái Phương diện quân Nam, ở chỗ tiếp giáp giữa tập đoàn quân 9 và 18. Nếu bộ chỉ huy phát-xít định đột kích vào sườn trái của Phương diện quân Nam, thì ở đấy có một tập đoàn quân sung sức của ta sẽ gây cho địch không ít khó khăn, còn nếu địch tiến thẳng tới Rô-xtốp thì tập đoàn quân mới sẽ cùng với các đơn vị bạn đột kích vào sườn và sau lưng cánh quân của Clai-xtơ.

Ba ngày đầu tháng Mười một, chúng tôi rất bận tổ chức phòng ngự ở tuyến một, điều động quân đoàn kỵ binh của Bê-lốp về gần Mát-xcơ-va, tổ chức rút các binh đoàn và binh đội đã định của Phương diện quân Tây – Nam cho Phương diện quân Nam. Đại bản doanh không hiểu vì lý do gì đó, chậm trả lời đề nghị của Nguyên soái Ti-mô-sen-cô. Và đồng chí không chờ quyết định cuối cùng của Mát-xcơ-va, chủ động tới gặp bộ tư lệnh Phương diện quân Nam để thảo luận những vấn đề cơ bản của chiến dịch sắp tới.

Đêm rạng ngày 4 tháng Mười một, tổng tư lệnh yêu cầu tướng Pha-la-lê-ép, tư lệnh không quân, bảo đảm đưa đồng chí tới bộ tham mưu Phương diện quân Nam ở Ca-men-xcơ. Chuyến bay được ấn định vào 8 giờ sáng.

Suốt đêm, chúng tôi ở bộ tham mưu chuẩn bị các bảnh tính toán và tài liệu liên quan tới chiến dịch sắp tới. Tướng Bô-đin lo ngại nhiều nhất về một điều: bộ tư lệnh phương diện quân và tập đoàn quân, trên thực tế phải giải quyết mọi nhiệm vụ, sẽ lĩnh hội tư tưởng tiến công lớn như thế nào? Đồng chí nhận xét rất đúng rằng kết quả của chiến dịch phụ thuộc phần lớn vào điều này.

– I-va Khơ-ri-xtô-phô-rô-vích ạ, - đồng chí nói với tôi, - ta phải có những thay đổi cơ bản về nhận thức mới được. Chúng ta vẫn quen với ý nghĩ là địch nắm vững quyển chủ động, nên lúc nảy phải tiêu hao địch bằng phòng ngự tích cực, vì ta chưa đủ lực lượng để thực hiện việc lớn hơn. Lực lượng ta quả còn ít, nhất là thiếu trang bị và đạn dược. Nhưng vấn đề không chỉ ở chỗ đó. Không được quên cả nhân tố tâm lý nữa. Chúng ta cứ rút lui mãi và đã quen nghĩ là địch mạnh hơn, nên không hề nghĩ đến tiến công lớn. Những cuộc phản đột kích nhỏ và phản kích thì được, còn tiến công lớn – thì hơi sớm. Cái ánh hào quang bất khả chiến bại mà bộ máy tuyên truyền phát-xít tô vẽ cho quân đội của chúng, cũng dần dần tác động tới ta. Đã đến lúc chúng ta phải dẹp tan câu chuyện hoang dường đó. – Bô-đin ngẫm nghĩ một lát rồi cười mỉm. – Nếu như trước kia địch đối phó với ta là con sư tử, thì hiện nay ta phải hình dung chúng như con chuột nhắt.

Xin thú thực là tôi cùng Bô-đin đã tìm mọi cách hạ thấp khả năng chiến đấu của tập đoàn quân Clai-xtơ trước mắt bộ tư lệnh Phương diện quân Nam cũng như các tư lệnh tập đoàn quân. Trong trường hợp này, chúng tôi cố tình hành động trái với quy tắc bất di bất dịch: không được đánh giá thấp khả năng của đối phương. Nhưng tôi và Bô-đin xuất phát từ quan niệm: trong những ngày này, điều quan trọng là phải vượt được trở ngại về tâm lý trong ý thức của cán bộ chỉ huy ta, do hậu quả của việc rút lui kéo dài vừa qua, và cũng không có gì phải giấu giếm, do quan niệm thuộc kiến thức lớn là không tránh khỏi phải rút lui khi đối phương có ưu thế lớn về những phương tiện kỹ thuật.

Rõ ràng là những người am hiểu nghệ thuật quân sự sẽ không tán thành thực nghiệm của chúng tôi. Nhưng trong chiến tranh, mọi việc đều có thể xảy ra. Và chuyện kể của tôi cũng là thêm một bằng chứng về điều đó. Mưu chước của chúng tôi dẫu sao cũng đã có vai trò tích cực trong thời gian chuẩn bị phản công ở gần Rô-xtốp.

Sáng ra, chúng tôi đã có mặt ở Ca-men-xcơ - Sa-khơ-tin-xcơ. Các ủy viên Hội đồng quân sự và nhiều tướng lĩnh khác của Phương diện quân Nam tập trung trong một căn phòng rộng. Qua việc đánh giá tình hình và bộc lộ rõ tâm trạng thực sự của tướng lĩnh. Nếu vững tin vào sức mình và sẵn sáng thực hiện bất kỳ nhiệm vụ nào thì đồng chí ấy sẽ cố gắng nhấn mạnh những mặt yếu của địch, chứ không phải là ưu thế của chúng. Chính vì vậy, trước hết tổng tư lệnh nghe báo cáo tình hình.

Đại tá A. Ph. Va-xi-li-ép, trưởng phòng trinh sát phương diện quân, báo cáo đầu tiên. Đồng chí liệt kê tỉ mỉ và nhận định các binh đoàn Đức đang đối đầu với bộ đội Phương diện quân Nam. Đối phó với các tập đoàn quân 12 và 18 là các sư đoàn bộ binh 76, 94 và 97 của Đức thuộc cụm quân của tướng Svét-le, các sư đoàn bộ binh 9, 3 và 52 của I-ta-li-a, sư đoàn bộ binh 198 và quân đoàn bộ binh sơn chiến 49 của Đức. Các đơn vị thuộc tập đoàn quân xe tăng 1 của tướng Clai-xtơ đang chuẩn bị tiếp tục tiến công ở chỗ tiếp giáp giữa các tập đoàn quân 9 và 18, ở phía trước chính diện tập đoàn quân 9 và tập đoàn quân độc lập 56. Đồng chí trưởng phòng trinh sát nhấn mạnh là hầu hết các sư đoàn địch đều mới được bổ sung sinh lực, còn các binh đoàn xe tăng được tiếp thêm xe. Lực lượng chủ yếu của Clai-xtơ (các sư đoàn 58 “Vi-kinh”, “A-đôn-phơ Hít-le”, các sư đoàn xe tăng 13, 14, 16 và sư đoàn cơ giới 60) hồi đầu tháng Mười một đã được tập trung trước chỗ tiếp giáp giữa các tập đoàn quân 18 và 9 của ta.

Trước đó mấy tiếng đồng hồ, anh em tóm được một tên sĩ quan phát-xít, khám trong người hắn có mệnh lệnh chiến đấu của sư đoàn xe tăng 16. Qua văn kiện đó và qua lời khai của tên sĩ quan, có thể biết được là Clai-xtơ định mở mũi đột kích chủ yếu trên hướng Rô-xtốp bằng lực lượng các sư đoàn xe tăng 13, 14, 16, sư đoàn cơ giới 60 va quân đoàn bộ binh sơn chiến 49. Chính diện và hướng tiến công đã được xác định chính xác, chỉ không xác định được thời điểm bắt đầu.

Tin này làm tổng tư lệnh lo lắng nhiều. Đồng chí hỏi Tsê-rê-vi-tsen-cô:

– Đã có những biện pháp gì để đánh lui cuộc tiến công của địch?

Tư lệnh phương diện quân báo cáo: trên hướng đột kích chủ yếu, địch có thể tập trung 200 – 250 xe tăng. Ở đây, ta có tập đoàn quân 9 của tướng Kha-ri-tô-nốp phòng ngự trên một chính diện 90 ki-lô-mét. Lực lượng của tập đoàn quân gồm bốn sư đoàn bộ binh và 50 xe tăng. Trong dải của tập đoàn quân đã xây dựng được chín khu vực cố thủ chống tăng, mạnh hơn cả là ở vùng Đi-a-cô-vô, chỗ tiếp giáp với tập đoàn quân 18. Pháo chống tăng và xe tăng được bố trí sau vật cản vững chắc và bãi mìn. Trong trường hợp địch đột phá được ở một số hướng cá biệt nào đó thì tư lệnh tập đoàn quân đã có hai lữ đoàn xe tăng với 50 xe chiến đấu làm lực lượng dự bị đang ở phía sau.

– Ngay khi biết mũi đột kích chủ yếu của Clai-xtơ nhằm vào sườn phải tập đoàn quân 9, - Tsê-rê-vi-tsen-cô nói, - tôi đã lệnh cho Kha-ri-tô-nốp điều thêm đến đó hai sư đoàn bộ binh, một lữ đoàn xe tăng và bốn trung đoàn pháo.

– Liệu Kha-ri-tô-nốp có kịp thực hiện cuộc chuyển quân đó không? - tổng tư lệnh hỏi. – Chắc việc tên sĩ quan tham mưu bị ta bắt làm tù binh sẽ buộc Clai-xtơ phải vội vã bắt đầu cuộc tiến công trước hạn định.

– Thưa đồng chí tổng tư lệnh, việc điều động đã bắt đầu.

Khi đã hảo luận xong mọi chi tiết nhằm đánh lui cuộc tiến công sắp tới của địch, Nguyên soái có vẻ trầm ngâm lại gần tấm bản đồ treo trên tường và chăm chú nhìn những người dự họp.

– Các đồng chí, còn sau này, chúng ta sẽ làm gì?

Mọi người im lặng ngạc nhiên. Ti-mô-sen-cô giải thích:

– Chúng ta sẽ đẩy lui cuộc tiến công này của Clai-xtơ, nhưng sau đó? Sau đó lại tiếp tục chống đỡ ư? Chẳng lẽ chưa đến lúc chúng ta phải tập kích địch, để chúng không còn dám nhòm ngó miền Cáp-ca-dơ nữa, mà chỉ còn đường cút về nước? – Nguyên soái cười gằn. – Chẳng lẽ điều tôi nghĩ lại là không tưởng? Hay các đồng chí đã quen phòng ngự đến mức quên cả tiến công?

– Chính chúng tôi đã đề nghị đồng chí cho đột kích địch, - Tsê-rê-vi-tsen-cô có ý kiến. nhưng, thưa Nguyên soái, đồng chí còn chưa trả lời đề nghị của chúng tôi.

– Đúng, đồng chí Tsê-rê-vi-tsen-cô ạ, tôi chưa trả lời, và hiện nay, chúng ta còn chưa hài lòng với việc chỉ tiêu diệt một – hai sư đoàn địch. Đã đến lúc ta phải ngĩ đến một cuộc tiến công lớn. Chính ở đây, gần Rô-xtốp. Chỉ có như vậy ta mới có thể phá vỡ kế hoạch đột nhập Cáp-ca-dơ, còn chúng ta, sau khi diệt tan tập đoàn quân của Clai-xtơ, chúng ta sẽ chặt đứt những cái vòi ấy.

– Lực bất tòng tâm… - Tsê-rê-vi-tsen-cô xịu mặt đáp lại. – Chúng tôi không phản đối, nhưng hiện nay chúng ta còn chỉ mong kìm được chân địch thôi. Diệt tan một đạo quân rất lớn như một tập đoàn quân xe tăng của Clai-xtơ ư… Và làm điều đó khi mọi cán bộ chỉ huy đều kêu là thậm chí không đủ lực lượng để phòng ngự…

Mỗi lời nói của tư lệnh càng làm Nguyên soái thêm sầm mặt:

– Nếu cấp dưới của đồng chí cũng có tâm trạng như vậy thì thật là không hay, - đồng chí nói vẻ bực bội, - nhưng điều tồi tệ hơn là nếu đồng chí, người lãnh đạo phương diện quân, lại bị mọi người chi phối. Một vị tướng lĩnh mà không tin vào thắng lợi tức là đã nắm phần thua một nửa rồi. - Nguyên soái thở lấy hơi. – Ai dám nói rằng ta không có gì để vặn cổ Clai-xtơ? Các đồng chí có bao nhiêu sư đoàn đang được thành lập?

– Bảy, tướng An-tô-nốp, tham mưu trưởng phương diện quân nhanh nhảu đáp. – Năm sư đoàn bộ binh và hai sư đoàn kỵ binh. Còn hai lữ đoàn xe tăng.

– Đấy, các đồng chí thấy không, lực lượng dự bị cho các đồng chí mạnh biết bao.

– Nhưng chúng tôi không có đủ vũ khí để bổ sung cho các đơn vị này, - Tsê-rê-vi-tsen-cô có ý kiến.

– Mát-xcơ-va sẽ chi viện. Chúng tôi đã đề nghị Đại bản doanh rồi. – Suy nghĩ một lát, đồng chí tổng tư lệnh nói thêm: - Chúng tôi sẽ điều của Phương diện quân Tây – Nam cho các đồng chí hai ba sư đoàn bộ binh, một lữ đoàn xe tăng, một số trung đoàn pháo, súng cối phản lực, và để bảo đảm cho chiến dịch, chúng tôi sẽ còn huy động một phần lớn không quân…

Thấy các tướng lĩnh như đang say sưa nắm bắt từng lời của mình, Nguyên soái vui vẻ kết luận:

– Không ai tranh cãi rằng Clai-xtơ mạnh, hắn có nhiều xe tăng. Nhưng đánh địch không phải chỉ bằng số lượng, mà còn bằng sự khôn ngoan! Trên toàn hướng Tây – Nam, bọn phát-xit dẫu có nhiều lực lượng hơn ta, nhưng nói nào ta quyết tâm đột kích, thì nơi ấy, ta có thể giành được ưu thế dù không lớn, do ta điều động lực lượng ở các khu vực khác đến. Tóm lại, chúng ta hãy cùng nhau suy nghĩ không chỉ để chặn Clai-xtơ, mà còn tiêu diệt chúng.

Mọi người sôi nổi phấn chấn. Rõ ràng tinh thần lạc quan không gì lay chuyển nổi và niềm tin vững chắc của tổng tư lệnh đã kích động anh em, và ý định tiến hành một chiến dịch tiến công lớn đã lôi cuốn họ.

Nguyên soái tuyên bố trao trách nhiệm trực tiếp chuẩn bị và tiến hành chiến dịch cho bộ tư lệnh Phương diện quân Nam.

Hội nghị cũng thảo luận những vấn đề công tác đảng và công tác chính trị. Cần giải thích cho mỗi chiến sĩ, mỗi cán bộ thấy rõ bọn phát-xút lúc này không còn như hồi tháng Sáu nữa. Thì ra, chúng không được chuẩn bị cho mùa đông sắp tới. Hít-le đã hứa với chúng sẽ kết thúc chiến cục ở nước Nga ngay trước cơn lạnh mùa thu. Nhưng thực ra, địch đã thất bại. Tinh thần của quân độ Hít-le đã giảm sút. Chúng bị tổn thất lớn. Đất đai dưới chân bọn xâm lược ở những vùng bị tạm chiếm đang rực cháy. Nói như vậy hoàn toàn không có nghĩa là địch ít lực lượng. Không, địch còn rất mạnh. Và chúng ta không thể hứa hẹn với nhân dân một chiến thắng dễ dàng. Các trận đánh sắp tới đều gay go quyết liệt. Bọn phát-xít sẽ còn chiến đấu rất ngoan cố, nhưng không phải vì chúng tin vào chiến thắng - chúng đã mất lòng tin đó, - mà vì hiện nay, chúng buộc phải nghĩ đến việc cứu lấy mạng mình. Nhưng nhân dân và quân đội ta có sức mạnh vô tận, và cuối cùng kẻ địch nhất định ẽ bị tiêu diệt.

Pha-la-lê-ép đến sân bay từ trước, chở chúng tôi ở đó. Đồng chí báo cáo với tổng tư lệnh là tình hình không phận thuận lợi.

– Thế thì thẳng tiến đến Vô-rô-ne-giơ! – Nguyên soái nói đùa và rảo bước tới máy bay. Rõ ràng lúc này, đồng chí đang vui trong lòng.

Bóng chiều dường như muốn chờ cho máy bay chúng tôi hạ cánh an toàn xuống sân bay Vô-rô-ne-giơ rồi mới buông xuống mảnh đất ẩm ướt hơi thu này. Trên đường phố Vô-rô-ne-giơ có che đèn phòng không, nơi hiện đóng sở chỉ huy Phương diện quân Tây – Nam, xe của chúng tôi tắt đèn chạy.

Ngôi nhà của chúng tôi đây rồi. Nom thật hoang vắng, các ô cửa sổ không một ánh đèn: đồng chí quản lý nhà của chúng tôi đã không uổng công quan tâm đến việc ngụy tranh ánh sáng. Nhưng vừa bước qua ngưỡng cửa, mọi người đã thấy ngay một cuộc sống sôi động. Các sĩ quan tác chiến đang làm phép trên những tấm bản đồ địa hình rộng như tâm vải trải giường; những sĩ quan phụ trách các hướng đang chuẩn bị chỉ lệnh để truyền đi bằng điện báo; những cán bộ trợ lý của họ đang hét đến khản tiếng vào ống nói, thu thập những tin tức mới nhất về tình hình các tập đoàn quân. Bộ tham mưu làm việc với nhịp điều hường thấy ngoài mặt trận.

Đêm tương đối bình yên, còn buổi sáng thì bắt đầu…

9 giờ sáng, bộ tham mưu Phương diện quân Nam báo tin: quân địch đã chuyển sang tiến công. Đúng như chúng tôi dự đoán, đạo quân bọc thép khổng lồ của tướng Clai-xtơ nhằm vào Rô-xtốp từ phía Đông – Bắc. Rõ ràng, Clai-xtơ rất vội vã đế chúng tôi không kịp lợi dụng những tin tức thu được của tên sĩ quan tham mưu Đức bị bắt.

Thông báo trên khiến tổng tư lệnh và toàn thể chúng tôi ở bộ tổng tham mưu phương diện quân lo ngại. Ngọn lửa hung tàn của những trận đánh quyết liệt có thể nuốt chửng những lực lượng dự bị mà khó khăn lắm chúng tôi mới gom góp được cho chiến dịch. Lúc này, mọi việc đều phụ thuộc vào tập đoàn quân 9: liệu nó có đứng vững trước sức tiến công của địch không? Mà chúng tôi lại không nắm được những gì đang diễn biến ở dải này. Tướng Tsê-rê-vi-tsen-cô cũng không thể liên lạc được với cơ quan tham mưu của Kha-ri-tô-nốp. Đến tận trưa, tư lệnh phương diện quân mới báo cáo rằng các đợt công kích của địch ở dải của các tập đoàn quân 12 và 18 đều bị bẻ gãy, nhưng ở tập đoàn quân 9, tình hình rất nguy ngập. Clai-xtơ giáng đòn đột kích chủ yếu vào các sư đoàn bên sườn phải của tập đoàn quân trên hướng chung đi Li-khai-a và Ca-men-xcơ. Đến lúc này, ở đó mới phát hiện thấy có hai sư đoàn xe tăng và một sư đoàn cơ giới Đức, nhưng không quân còn phát hiện địch đang điều từ phía sau lên nhiều đoàn xe tăng và ô-tô chở bộ binh (Sau này, chúng tôi mới biết và các sư đoàn xe tăng 14 và 16, sư đoàn cơ giới 60 và sư đoàn SS “Vi-kinh” đã tham gia mũi đột kích chủ yếu).

Cuộc tiến công của địch mạnh đến mức bộ đội ta buộc phải vừa chiến đâu, vừa rút lui. Theo báo cáo của Tsê-rê-vi-tsen-cô, sư đoàn bộ binh 136 ở cánh phải của tập đoàn quân 9 đã lui về vị trí của tập đoàn quân 18 và bám trụ ở vùng Đi-a-cô-vô, nơi có một khu vực chống tăng mạnh đã được chuẩn bị kỹ. Những đơn vị thuộc sư đoàn bộ binh 30 lui về Đôn-dư-rê-vô. Vì vậy, giữa hai binh đoàn này có một khoảng trống rộng 30 ki-lô-mét. Sư đoàn bộ binh 150 phòng ngự bên trái sư đoàn 30, vừa chiến đấu, vừa lui về Nô-vô-sa-khơ-tin-xcơ, còn sư đoàn bộ binh 339 về Sa-khơ-tư và Nô-rô-tséc-cát-xcơ. Dù không biết được chi tiết cũng có thể thấy tình thế của tập đoàn quân 9 đang trở nên nguy ngập.

Sau khi nhanh chóng phân tích tình hình, tổng tư lệnh không đồng ý với kết luận của Tsê-rê-vi-tsen-cô rằng tập đoàn quân của Clai-xtơ hình như đang tiến mạnh về Ca-men-xcơ. Nguyên soái kết luận (ít lâu sau, kết luận đó được khẳng định) là rất có thể Clai-xtơ sẽ tiến quân đến Sa-khơ-tư để đánh vu hồi vào Rô-xtốp từ phía Bắc.

Ti-mô-sen-cô hỏi Bô-đin: có thể chi viện được gì cho tập đoàn quân 9 của và 18. Tham mưu trưởng phương diện quân trả lời rằng sư đoàn bộ binh 99 đang đến để chuyển thuộc quyền tướng Côn-pác-tsi, tư lệnh tập đoàn quân 18, và có thể chuyển quân đoàn kỵ binh của I. I. Khô-run cho Kha-ri-tô-nốp.

– Nhưng các sư đoàn trong quân đoàn này mới bắt đầu được bổ sung.

– Còn làm thế nào được nữa? Quân đoàn của Khô-run dù tăng cường cho quân đoàn 9 ít cũng được, trong khi ấy, lữ đoàn xe tăng 142 sẽ tới Nô-vô-sa-khơ-tin-xcơ,

– Như vậy còn ít, - tổng tư lệnh có ý kiến. – Clai-xtơ tung một lực lượng xe tăng lớn đánh vào tập đoàn quân của Kha-ri-tô-nốp. Cần tập trung một bộ phận lớn không quân ném bom và không quân cường kích của ta để đối phó với chúng.

– Vâng, tất nhiên, - Bô-đin vui vẻ đồng ý.

Sau khi ấn định kế hoạch chung cho những hoạt động sau đó, tổng tư lệnh hỏi Tsê-rê-vi-tsen-cô:

– Đồng chí định thế nào? Có sử dụng không quân không? Pha-la-lê-ép đến chỗ đồng chí hiện ở đâu?

– Pha-la-lê-ép đang ở bên tôi, - điện trả lời ngay. – Toàn bộ không quân đều được huy động để đối phó với các cánh quân xe tăng địch đã thọc sâu. Bộ đội của Kha-ri-tô-nốp đã được lệnh bằng bất kỳ giá nào cũng phải trụ giữ tuyến Đi-a-cô-vô, Bi-ri-u-cô-vô, Nô-vô-sa-khơ-tin-xcơ, Gru-sép-xcai-a.

Trả lời chỉ thị của tổng tư lệnh là phải sử dụng tích cực hơn nữa các lữ đoàn xe tăng và quân đoàn kỵ binh của Khô-run để phản kích, Tsê-rê-vi-tsen-cô cho biết đồng chí đã ra một mệnh lệnh có nội dung như vậy gửi tướng Khô-run, sau khi đã đều cho Khô-run một trung đoàn pháo chống tăng dự bị.

Tổng tư lệnh cam đoan với tư lệnh phương diện quân rằng những sự kiện đã chứng minh một cách hùng hồn rằng chúng ta đã đoán đúng ý đồ của Clai-xtơ, nên mũi đột kích của chúng lên phía Bắc và Đông – Bắc không có gì đáng lo ngại.

Trong những ngày khó khăn, đầy lo âu ấy đối với bộ đội Phương diện quân Nam, khi mà tất cả như ngàn cân đang treo trên sợi tóc, Nguyên soái Ti-mô-sen-cô với tính kiên cường vốn có của mình vẫn không rời bỏ ý nghĩ tiến công. Đồng chí kiên quyết yêu cầu Tsê-rê-vi-tsen-cô phải luôn luôn chú ý xây dựng cánh quân xung kích ở chỗ tiếp giáp giữa tập đoàn quân 9 và 18. Bản tính tổng tư lệnh của chúng tôi là thế: nếu đã hạ quyết tâm thì đồng chí sẽ dốc toàn lực để thực hiện cho bằng được.

Tsê-rê-vi-tsen-cô không chia sẻ niềm lạc quan với tổng tư lệnh. Đồng chí nói rằng, dù hoàn toàn yên tâm với tình hình ở các tập đoàn quân 12 và 18, nhưng vẫn coi việc rút các đơn vị này ở một vài đoạn là cần thiết. Như vậy sẽ cho phép thu hẹp được tuyến mặt trận và rút ra hai – ba sư đoàn bộ binh làm lực lượng dự bị, và những đơn vị này có thể giúp Kha-ri-tô-nốp chấn chỉnh lại tình hình. Tsê-rê-vi-tsen-cô nghi ngờ khả năng thành lập một cánh quân xung kích để tiến công trình tình hình này. Đồng chí lưu ý Nguyên soái là bốn sư đoàn bộ binh mới hiện chưa có pháo, súng máy, thậm chí súng trường cũng thiếu.

Tổng tư lệnh trấn an đồng chí: Đại bản doanh sẽ chi viện, và Phương diện quân Tây – Nam cũng sẽ san sẻ cho đồng chí.

Tóm lại, Nguyên soái muốn tỏ rõ rằng không một biến cố ngoài ở ngoài mặt trận buộc được đồng chí rời bỏ ý định. Để chứng minh điều đó, đồng chí yêu cầu đưa ký mệnh lệnh thành lập tập đoàn quân 37, tạm thời chỉ gồm các sư đoàn bộ binh 4, 176, 218 và 253. Trước đó, tập đoàn quân mới chỉ tồn tại trong đầu óc chúng tôi. Giờ đây, nó đã chính thức ra đời.

Tuy nhiên, ngay sau khi nói chuyện với tư lệnh Phương diện quân Nam, cả Bô-đin lẫn tôi vẫn lo ngại cho số phận của tập đoàn quân 9. Duy có Nguyên soái Ti-mô-sen-cô, xét vẻ ngoài, vẫn tỏ ra bình tĩnh và tự tin.

Song, những sự kiện ở Phương diện quân Nam làm Mát-xcơ-va lo lắng. Nguyên soái Sa-pô-sni-cốp mời tổng tư lệnh tới máy, và sau khi X. C. Ti-mô-sen-cô cam đoan không có điều gì đáng sợ xảy ra, đồng chí mới yên tâm. Ti-mô-sen-cô cho biết tập đoàn quân của Kha-ri-tô-nốp vẫn ngoan cường chiến đấu và trật tự ở đơn vị vẫn rất nghiêm.

Một lần nữa, tôi càng tin chắc rằng việc tính toán chính xác và ý chí gang thép của tướng lĩnh có tầm quan trọng biết bao trong chiến đấu.

Sáng ngày 6 tháng Mười một, một sĩ quan tham mưu chúng tôi từ Phương diện quân Nam trở về. Đồng chí cho biết tỉ mỉ diễn biến ở tập đoàn quân của Kha-ri-tô-nốp.

Bọn phát-xít bắt đầu tiến công vào rạng sáng ngày 5 tháng Mười một. Chúng tập kích đường không và pháo binh mĩnh liệt vào vị trí các sư đoàn bộ binh 136, 30 và 150 của ta. Khói lửa bốc lên mù mịt. Có lẽ, tướng Clai-xtơ cho rằng trong cái hỏa ngục đó không có gì có thể còn giữ được nguyên vẹn, nên đã cho xe tăng và bộ binh cơ giới của thắn tiến lên phái trước, thậm chí không cần phải trinh sát. Từng đoàn xe thép của địch tràn ngập các ngả đường, kể cả ở những khoảng trống giữa các ngả đường đó. Dường như không gì có thể kìm được chúng. Nhưng khi chúng tới gần trận địa của sư đoàn bộ binh 136, thì các chiến hào của ta bị bom đạn địch cày nát bỗng như sống lại: tiếng súng trường hòa thành nhịp, hàng loạt súng máy quật ngã bộ binh địch. Súng cối hiệp đồng chặt chẽ với pháo. Còn xe tăng xô-viết từ bên sườn lao ra. Quân địch tháo chạy. Pháo và không quân của chúng lại tập kích ác liệt vào trận địa ta. Xe tăng và bộ binh cơ giới địch tiếp tục xông lên, Kết quả vẫn như vậy – địch phải rút lui. Chỉ riêng trước trận địa sư đoàn bộ binh 136 của trung tá E. I. Va-xi-len-cô đã đếm được 29 xe tăng địch đang ngùn ngụt bốc cháy. Các chiến sĩ xe tăng thuộc lữ đoàn xe tăng 132 của thiếu tướng G. I. Cu-dơ-min diệt được 11 xe chiến đấu của địch.

Song, đến 15 giờ, bảy mươi xe tăng phát-xít đã thọc sâu vào tuyến phòng ngự của sư đoàn bộ binh 136. Tình hình đó buộc trung tá Va-xi-len-cô phải rút trung đoàn ở sườn trái, về phía Đông – Bắc, theo hướng đi Đi-a-cô-vô. Sườn phải của đơn vị bạn, sư đoàn bộ binh 30, bị hở, và xe tăng địch đã đột phá tới cơ quan tham mưu sư đoàn. Thiếu tướng M. Đ. Gôn-tsa-rốp, sư đoàn trưởng, tổ chức đánh trả tài tình, giúp cho cơ quan tham mưu của mình tránh được đòn tập kích của địch. Song, đồng chí không còn lực lượng để bịt đoạn đột phá.

Những binh đội thuộc sư đoàn bộ binh 150 của thiếu tướng Đ. G. Ê-gô-rốp chiến đấu ở phía bên trái, đã bẻ gãy các đợt công kích của địch hầu như trên toàn chính diện. Nhưng ở sườn phải, các chiến sĩ sư đoàn kỵ binh 66 không trụ được trước xe tăng địch. Đoàn xe tăng phát-xít tiến mạnh đến Nô-vô-sa-khơ-tin-xcơ. Các tiểu đoàn thuộc lữ đoàn xe tăng 2 do thiếu tá G. I-a. Cu-den-txốp chỉ huy, đón đánh địch. Một trận đấu tăng dữ dội bắt đầu. Thần kinh bọn Hít-le không chịu nổi: chúng đành phải tháo lui.

Nếu không tính đoạn đột phá của cụm xe tăng lớn của địch tiếp giáp giữa các sư đoàn bộ binh 30 và 136, thì có thể coi kết quả ngày chiến đấu là hoàn toàn khả quan. Nhưng cửa mở ở phía Đông Đi-a-cô-vô là đáng lo ngại. Tsê-rê-vi-tsen-cô đưa tới đó sư đoàn bộ binh 99 và lữ đoàn xe tăng 142 lấy trong lực lượng dự bị. Song, những biện pháp đó liệu đã đủ chưa?

Ngày 6 tháng Mười một, Pha-la-lê-ép làm chúng tôi sửng sốt: các phi công báo cáo rằng cách thành phố Nô-vô-sa-khơ-tin-xcơ 30 ki-lô-mét về phía Tây – Bắc, nhiều đoàn xe tăng và bộ binh cơ giới phát-xít đang tràn ngập trên khắp địa hình. Riêng về xe tăng, anh em phi công đếm được năm trăm chiếc! Và lực lượng đó nhằm để đối phó với mấy chục xe tăng của tập đoàn quân 9.

E rằng bộ đội của Kha-ri-tô-nốp không trụ nổi trước sức tiến công mãnh liệt đó, Tsê-rê-vi-tsen-cô chuẩn bị đưa vào chiến đấu toàn bộ lực lượng dự bị trước đây định dành cho tiến công. Trước hết, đồng chí đề nghị tổng tư lệnh cho phép chuyển cho tập đoàn quân 9 hai sư đoàn bộ binh lấy trong lực lượng dự bị.

– Chưa vội. – Nguyên soái trả lời và ra lệnh cứ để sư đoàn bộ binh 253 trong lực lượng dự bị, còn sư đoàn bộ binh 51 thì đưa vào thành phần của tập đoàn quân 37 đang được tổ chức.

X. C. Ti-mô-sen-cô một lần nữa lại nêu cao đức tính tự chủ xứng với một vị thống soái lỗi lạc. Đồng chí nói với Tổng tham mưu trưởng đang theo dõi những sự kiện ở dài tập đoàn quân 9 là còn phải xác định lại những tin tức trinh sát của không quân, và để chi viện cho Tsê-rê-vi-tsen-cô, đồng chí sẽ sử dụng ít nhất một nửa lực lượng không quân của Phương diện quân Tây – Nam.

Mát-xcơ-va muốn biết còn có thể chi viện được gì cho Phương diện quân Nam. Tướng Va-xi-lép-xki hỏi Bô-đin về điều đó. Đồng chí trả lời là do quân đoàn kỵ binh Bê-lốp tách khỏi chúng tôi nên lực lượng dự bị cơ động của chúng tôi yếu hẳn đi, và muốn xây dựng lực lượng dự bị này, cần phải được trang bị vũ khí và kỹ thuật, do đó Bộ Tổng tham mưu cần điều sớm cho chúng tôi số trang bị đã hứa. Bô-đin còn yêu cầu thêm 150 xe tăng T-34 và 5 nghìn súng trường.

Câu trả lời hoàn toàn không đáp ứng sự mong mỏi của tham mưu trưởng chúng tôi:

“Không thể trông chờ trung ương giúp đỡ. Các đồng chí đừng quên những sự kiện ở gần Mát-xcơ-va. Hiện nay, toàn bộ vũ khí được cung cấp cho các tập đoàn quân thuộc lực lượng dự bị phải đóng vai trò quyết định trong tương lai. Nhân danh cá nhân và thay mặt Bộ Tổng tha mưu, tôi yêu cầu áp dụng mọi biện pháp để chặn địch. Tôi hy vọng có thể chi viện cho các đồng chí về không quân”.

Bô-đin xịu hẳn đi, cam đoan với Va-xi-lép-xki rằng bộ đội hướng Tây –Nam nhất định sẽ chặn được địch, nhưng nếu được bổ sung thêm trang bị vũ khí sẽ giúp bộ đội hoàn thành nhiệm vụ đó dễ dàng hơn.

Ngày 6 tháng Mười một, sư đoàn bộ binh 136 cùng lữ đoàn xe tăng 132 bị địch cắt khỏi các lực lượng khác thuộc tập đoàn quân 9 và lui về khu vực Đi-a-cô-vô. Những binh đội của sư đoàn bộ binh 30 bị xe tăng của Clai-xtơ luồn vào sau lưng, phải lui về phía Đông – Bắc, qua bên kia sông Cun-đri-u-tsi-a. Sư đoàn trưởng sư đoàn bộ binh 150 đang phòng ngự ở phía bên trái, quyết định chi viện cho đơn vị bạn. Nhưng đồng chí vừa triển khai các trung đoàn thì một cụm xe tăng lớn của Đức đã xuất hiện ở ngay sau lưng. Toàn sư đoàn buộc phải ngừng phản kích, quay ngược 180 độ và bước vào chiến đấu với xe tăng địch.

Trong lúc đó, các tiểu đoàn thuộc lữ đoàn xe tăng 2 vừa đánh cho bọn phát-xít một đòn đau hôm trước, đang tiến vào sau lưng cánh quân địch lấn ép sư đoàn bộ binh 136. Nhưng khi biết các binh đoàn ta phải rút lui vì bị Clai-xtơ đột phá, lữ đoàn trưởng buộc phải quay lại nối liền với các lực lượng chủ yếu của tập đoàn quân 9 để yểm hộ cho chúng rút lui. Đây là một nhiệm vụ nặng nề, vì thực chất là các chiến sĩ xe tăng của lữ đoàn 2 phải tiếp nhận đòn đột kích chủ yếu của cánh quân địch đang tiến tới Nô-vô-xa-khơ-tin-xcơ.

Chúng tôi đón mừng lễ kỷ niệm lần thứ 24 Cách mạng tháng Mười trong hoàn cảnh đầy bận rộn và lo âu. Tối mồng 6 tháng Mười một, Hội đồng quân sự hướng Tây – Nam ký bản kêu gọi gửi bộ đội thuộc hai phương diện quân, nêu bật niềm tin vào thất bại hoàn toàn và tất yếu của chủ nghĩa phát-xít.

Chúng tôi đặc biệt nóng lòng đón chờ tiếng nói của Mát-xcơ-va đêm trước ngày hội lớn. Tiếng nói đó có ý nghĩa hết biết bao đối với chúng tôi hồi ấy! Phòng nào trong bộ tham mưu cũng xoay được máy thu thanh, bắt sóng Mát-xcơ-va. Khi loa vang lên giọng nói trầm trầm thân thuộc, mọi người im lặng lắng nghe, như muốn nuốt từng lời

Lần này, Xta-lin cũng giải thích những hiện tượng phức tạp nhất một cách rành mạch và rất dễ hiểu. Đồng chí nói về những hy sinh lớn lao mà đất nước đã phải chịu đựng trong bốn tháng chiến tranh, những thất bại quân sự tạm thời của Hồng quân. Nhưng bốn tháng đó cũng cho thấy kế hoạch chiến tranh “chớp nhoáng” của nước Đức phát-xít chống Liên Xô đã bị phá sản hoàn toàn.

Một điều kỳ lạ: ai cũng có cảm tưởng là đảng và chính phủ, với người thay mặt là Tổng tư lệnh tối cao, như đọc được những ý nghĩ đang dày vò chúng tôi và đang cố gắng giải đáp cho chúng tôi. Rõ ràng, đảng và chính phủ hiểu rất kỹ tất cả những khó khăn mà chúng tôi đang phải gánh chịu, và thắng thắn nói hết với nhân dân. Những lời nói sau đây thật nghiêm khắc và cũng thật bình tĩnh: “Bọn xâm lược Đức muốn gây ra một cuộc hiến tranh hủy diệt với nhân dân Liên Xô. Đành vậy, nếu bọn Đức muốn có cuộc chiến tranh hủy diệt thì chúng sẽ được tiếp nhận một cuộc chiến tranh như vậy”.

Bài phát biểu của Tổng tư lệnh tối cao mang lại cho chúng tôi nguồn nghị lực mới.

Tối hôm đó, phòng tác chiến thật tưng bừng phấn khởi. Nhiều cán bộ được thăng cấp. Năm sĩ quan được tặng thưởng huân chương. Tôi chúc anh em đạt được những thành tích mới. Tiếc rằng không có thời gian để liên hoan, vì ai cũng đang có việc gấp.

Sáng ngày 7 tháng Mười một, cùng với lễ duyệt binh ở Mát-xcơ-va, chúng tôi cũng có duyệt binh ở Vô-rô-ne-giơ. Nguyên soái Ti-mô-sen-cô đi duyệt các đơn vị. Nhìn các chiến sĩ và cán bộ mặt áo ca-pốt mới, được trang bị đầy đủ của sư đoàn bộ binh mới được thành lập đang rắn rỏi diễu qua lễ đài, tổng tư lệnh hài lòng mỉm cười: những con người mới hôm qua còn là công nhân, nông trang viên và trí thức, hôm nay đã trở thành những chiến sĩ thực thụ.

Giữa ngày hội Cách mạng tháng Mười, trận giao chiến ở dải Phương diện quân Nam lên đến đỉnh cao. Bọn phát-xít công kích ngày một quyết liệt, đưa lực lượng dự bị mới vào trận. Song, chúng không bẻ gãy được sức kháng cự của bộ đội Phương diện quân Nam. Bài phát biểu của Nguyên soái tại phiên họp toàn thể của Xô-viết Mát-xcơ-va và tại Quảng trường Đỏ đã cổ vũ mạnh mẽ toàn thể quân dân ta. Ngay đêm ấy, bộ đội phản kích địch đặc biệt kiên cường.

Những cuộc mít-tinh chớp nhoáng, những cuộc họp ngắn diễn ra ở khắp nơi. Thậm chí ở những sư đoàn và binh đội trực tiếp tham chiến, anh em cũng cố dành ra mươi phút giữa các đợt công kích của địch để tổ chức mít-tinh và cuộc họp. Nhiều cán bộ chính trị chủ chốt của Phương diện quân Nam, trong đó có L. I. Brê-giơ-nép, I-a. A. Đô-rô-nin, I. I. Giu-cốp, L. I. Coóc-ni-ét-xơ, C. V. Crai-ni-u-cốp, P. V. Ri-áp-tsi và nhiều đồng chí khác đã tới thăm các đơn vị chiến đấu.

Tại các cuộc mít-tinh và cuộc họp, khí thế anh em lên rất cao.

Để chuẩn bị cho cuộc tiến công, Hội đồng quân sự xem xét vấn đề động viên cao nhất toàn bộ tiềm năng vật chất, kỹ thuật của địa phương, nơi các đơn vị chúng tôi đóng quân, nhằm phục vụ các nhu cầu ngoài tiền tuyến. Với sự tham gia của Ủy ban trung ương Đảng cộng sản U-cra-i-na và Chính phủ nước Cộng hòa. Các hội đồng quân sự phương diện quân và tập đoàn quân đều thành lập các nhóm công tác, gồm những nhà hoạt động nổi tiếng của đảng và nhà nước.

Mỗi phương diện quân có ba nhóm công tác như vậy: nhóm phụ trách công nghiệp, nhóm phụ trách giao thông vận tải và thông tin liên lạc, nhóm phụ trách cung ứng và thu mua. Các phó Chủ tịch Hội đồng bộ trưởng dân ủy U-cra-i-na được chỉ định lãnh đạo các nhóm, còn M. X. Grê-tsu-kha và Đ. X. Cô-rốt-tsen-cô chịu trách nhiệm chỉ đạo chung. Các nhóm công tác được ủy nhiệm tổ chức sản xuất thêm (tại chỗ) đạn dược, sửa chữa vũ khí, khí tài, xe cộ, dụng cụ và cả thu mua lương thực. Lãnh đạo các nhóm trực thuộc các hội đồng quân sự tập đoàn quân là các bộ trưởng dân ủy, cán bộ đặc trách của Ủy ban trung ương Đảng cộng sản (bôn-sê-vích) U-cra-i-na, các bí thư tỉnh ủy và chủ tịch Ban chấp hành Xô-viết tỉnh của nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô-viết U-cra-i-na.

Tối ngày 7 tháng Mười một, sau khi đánh giá tình hình, Nguyên soái Ti-mô-sen-cô kết luận rằng cuộc tiến công của tập đoàn quân Clai-xtơ đã yếu đi, kẻ địch đã mệt mỏi, cần chờ đợi một bước ngoặt trong tiến trình giao chiến..

Ít lâu, sau, dự đoán đó được chứng minh là đúng: các đơn vị của Clai-xtơ tiến công giảm sút, và tình hình các binh đoàn thuộc tập đoàn quân 9 đã vững vàng hơn. Sau khi rút sang sông Cui-đri-u-tsi-a và về phía thành phố Nô-vô-sa-khơ-tin-xcơ, bộ đội ta bám trụ vững chắc và đánh trả đĩnh đạc những đợt công kích của địch. Bọn Hít-le vẫn cố xông lên, nhưng không còn nhuệ khí. Tình hình đó thường xảy ra khi binh lính mất niềm tin vào chiến thắng, mà cấp trên vẫn dội xuống lệnh tiến công. Lần đầu tiên trong bốn tháng chiến tranh, đạo quân xe tăng khổng lồ của Clai-xtơ dẫm chân tại chỗ. Tên tướng phát-xít đã trả giá cho cuộc tiến quân của các sư đoàn của hắn trên một khoảng cách không đáng kể bằng 113 xe tăng, 273 ô-tô, 23 pháo và hàng nghìn nấm mồ mới của những tên lính Đức đi tìm cái chết vô vị trên đồng cỏ vùng Đôn-bát.

Trong khi đó, chúng tôi được tin là Đại bản doanh đã quyết định giao thêm cho chúng tôi Phương diện quân Bri-an-xcơ, ngoài hai phương diện quân hiện có. Tin này không làm cho chúng tôi vui. Điều đó vượt quá sức bộ tham mưu chúng tôi vì đã phải chỉ huy các đơn vị của cả hai phương diện quân rồi. Bây giờ lại thêm một phương diện quân nữa. Trận tuyến đã kéo dài từ biển A-dốp đến Ê-phrê-mốp chỉ cách Mát-xcơ-va ba trăm ki-lô-mét. Sau này, chúng tôi được biết quyết định giao Phương diện quân Bri-an-xcơ thuộc quyền tổng tư lệnh hướng Tây – Nam đã được Đại bản doanh thông qua từ ngày 4 tháng Mười một. Nhưng, có lẽ, cuộc tiến công của quân phát-xít đã tiếp diễn với sức mạnh mới, nên buộc Đại bản doanh phải trì hoãn việc thực hiện quyết định. Thậm chí đến ngày 8 tháng Mười một, chúng tôi cũng vẫn chưa nhận được một mệnh lệnh chính thức nào về vấn đề này.

Hôm ấy, lần đầu tiên sau một thời gian dài gián đoạn, bộ tham mưu chúng tôi bắt liên lạc được với bộ tham mưu Phương diện quân Bri-an-xcơ đã thoát vây. Cuộc nói chuyện diễn ra giữa tham mưu trưởng Phương diện quân Bri-an-xcơ là thiếu tướng G. Ph. Da-kha-rốp với tướng Bô-đin. Trả lời câu hỏi của Bô-đin về tư lệnh và tình hình của bộ đội, Da-kha-rốp nói:

– Đồng chí Ê-ri-ô-men-cô bị thương từ tháng trước và hiện đang ở Quy-bư-sép. Tất cả các tập đoàn quân của chúng tôi đều đã thoát vây. Tập đoàn quân 3 của Crây-đe thoát vây cuối cùng. Hiện nay, chúng tôi đang khôi phục khả năng chiến đấu của tập đoàn quân và sẽ đưa vào tiến công trên hướng Pláp-xcơ, Tu-la. Chúng tôi sẽ dùng một phần lực lượng của tập đoàn quân 50 tập kích từ Tu-la tới Si-ô-ki-nô. Tập đoàn quân 13 đang phòng ngự ở phía Bắc thành phố Tim cho tới Véc-khô-vi-ê…

Khi kết luận, Da-kha-rốp cho biết tình hình ở những khu vực khác của phương diện quân và ở gần Mát-xcơ-va rồi giới thiệu những đặc điểm của quân địch. Đồng chí nhìn nhận tương lai khá lạc quan. Bản tin về cuộc tiến công của địch vào U-dơ-lô-vai-a, đồng chí cho biết địch cố đánh vu hồi Tu-la, nhưng kế hoạch của chúng đã bị tập đoàn quân 50 phá vỡ.

Quan tâm đến sự hiệp đồng chặt chẽ hơn giữa bộ đội Phương diện quân Bri-an-xcơ và Phương diện quân Tây – Nam, Da-kha-rốp đề nghị điều ở khu vực thành phố Tim một chi đội tăng cường lấy ở tập đoàn quân 40 ra, nhằm xây dựng mối liên hệ chặt chẽ với sư đoàn bộ binh cận vệ 2 thuộc tập đoàn quân 13.

Bô-đin hiểu rằng cần thỏa mãn yêu cầu đó, vì có như vậy mới bịt được chỗ bị đứt quãng tại nơi tiếp giáp giữa hai phương diện quân. Song, chưa có ý kiến của tổng tư lệnh, Bô-đin không dám hứa với Da-kha-rốp, và sau khi đề nghị Da-kha-rốp đợi ở máy, đồng chí dùng đường dây liên lạc nội bộ với Nguyên soái.

Ti-mô-sen-cô tán thành việc tách ra một chi đội nhằm bảo đảm chỗ tiếp giáp với Phương diện quân Bri-an-xcơ, nhưng đồng thời yêu cầu các phương diện quân tiếp xúc với nhau thường xuyên và chặt chẽ hơn, đề nghị trao đổi các sĩ quan liên lạc với nhau. Da-kha-rốp vui vẻ đồng ý. Thế là sau gần một tháng gián đoạn, cuối cùng chúng tôi đã khôi phục được mối liên hệ thường xuyên và hiệp đồng chặt chẽ với Phương diện quân Bri-an-xcơ. Việc đó đã củng cố được một cách đáng kể tình hình cánh trái của những đơn vị đang chiến đấu ở hướng Mát-xcơ-va.

Tôi đã nói là chúng tôi hoàn toàn tin tưởng rằng cuộc tiến công của tập đoàn quân xe tăng 1 của địch đã thất bại, và dù muốn hay không, Clai-xtơ buộc phải ngừng các đợt công kích vô ích. Nhưng lúc này, tướng Pha-la-lê-ép lại bắt chúng tôi phải cảnh giác. Đồng chí gửi báo cáo tới, cho biết các phi công của đồng chí phát hiện ở khu vực Đi-a-cô-vô và ở phía Đông Đi-a-cô-vô, tức là đối diện với các binh đoàn sườn phải của tập đoàn quân 9, hơn 1200 xe tăng và ô-tô.

Khi Bô-đin báo cáo điều đó với Ti-mô-sen-cô, Nguyên soái chửi đổng hồi lâu:

– Đúng là đánh đố nhau! Cố mà đoán mò trong một nghìn chiếc xe đó có bao nhiêu xe tăng, bao nhiêu ô-tô.

Ra lệnh cho tư lệnh Phương diện quân Nam tập trung ở dải tập đoàn quân 9 toàn bộ pháo chống tăng dự bị, Ti-mô-sen-cô yêu cầu Pha-la-lê-ép cho bay trinh sát lại để xác định chính xác có bao nhiêu xe tăng Đức tập trung ở khu vực này.

Sau khi đã truyền mọi chỉ thị và yêu cầu của tổng tư lệnh cho Phương diện quân Nam, tôi lê bước về phòng mình, toàn thân rã rời vì những sự kiện dồn dập trong ba ngày qua, gần như vừa đi vừa ngủ gật.

Bị tổn thất nặng nề, Clai-xtơ bị kiệt sức và thực tế đã buộc phải thú nhận thất bại. Những đợt công kích điên cuồng của các sư đoàn xe tăng và cơ giới của hắn vấp phải sự phòng ngự tích cực, kiên cường của tập đoàn quân 9 của ta. Bọn phát-xít còn cố công kích ở một số nơi, nhưng những đợt công kích đó chỉ gợi lại hình ảnh của những đám bọt bị tan vỡ vì sóng to đập vào bờ biển lởm chởm đá.

Có lẽ, đó là thất bại nghiêm trọng đầu tiên của E-van-đơ Clai-xtơ, viên tướng xe tăng Đức 60 tuổi, một con người được ca ngợi là bụi đường trên khắp các nẻo đường Tây Âu đã từng bám đầy vào xích những đoàn xe tăng của hắn. Những đòn tập kích ác liệt trên các đồng nội U-cra-i-na giáng vào đoàn xe tăng khổng lồ của Clai-xtơ khét tiếng vì những cuộc hành quân kẻ cướp đã giũ sạch xích sắt: tập đoàn quân đã nhiều lần phải xin được bổ sung thêm.

X. C. Ti-mô-sen-cô vốn quen thực hiện ý định với sự kiên trì đặc biệt, đã yêu cầu bộ tư lệnh Phương diện quân Nam phải lập ngay kế hoạch và tổ chức tiến công như đã định trước. Gánh nặng nhất của phần việc này đè lên vai thiếu tướng A. I. An-tô-nốp, một người tổ chức thông minh và tài ba hiếm có, lúc ấy đang lãnh đạo bộ tham mưu Phương diện quân Nam.

Mấy ngày gần đây, Tổng tư lệnh tối cao thường đích thân hỏi han Ti-mô-sen-cô về tình hình bộ đội ta ở hướng Rô-xtốp, gọi tổng tư lệnh tới máy. Sau khi được biết những đợt công kích bằng xe tăng của Clai-xtơ bị tổn thất nặng, Xta-lin tỏ lời khen ngợi tập đoàn quân 9:

– Thế ra Kha-ri-tô-nốp là một cán bộ chỉ huy có năng lực. Chúng ta không nghe ý kiến của một số đồng chí đề nghị huyền chức Kha-ri-tô-nốp là đúng.

– Thưa đồng chí Xtalin, đồng chí nói rất đúng, - tổng tư lệnh nhất trí. – Kha-ri-tô-nốp là một tư lệnh tập đoàn quân có lý trí, và đối với một người thông minh thì ngay cả sai lầm cũng có lợi. Tôi tin chắc đồng chí ấy không bao giờ còn mắc sai lầm như thế nữa.

Đó là khi Clai-xtơ cho xe tăng tiến lên, thì Kha-ri-tô-nốp vội vã cho chuyển sở chỉ huy, nên mất khả năng điều khiển bộ đội trong một thời gian.

Như tôi đã có lần nói, Tổng tư lệnh tối cao là người thích hỏi cấp dưới nhìn nhận những bước đi quan trọng của Đại bản doanh, nên đã hỏi ý kiến Ti-mô-sen-cô về việc sẽ chuyển giao cho đồng chí tập đoàn quân 3 và 13 của Phương diện quân Bri-an-xcơ mà không có cơ quan chỉ đạo tác chiến của phương diện quân.

Ti-mô-sen-cô suy nghĩ một lát. Đối với đồng chí, phải nhận thêm việc khi đồng chí muốn tập trung toàn bộ sự chú ý vào cuộc tiến công đã định ở gần Rô-xtốp, là hoàn toàn không đúng lúc. Nhưng hiểu rằng tình hình chung đòi hỏi như vậy, Nguyên soái đồng ý với ý kiến của Xta-lin.

Ti-mô-sen-cô nhắc tới cuộc tiến công đang được chuẩn bị để chống lại Clai-xtơ và đề nghị cho quyết định dứt khoát. Tổng tư lệnh tối cao suy nghĩ một lát, rồi trả lời là đồng chí tán thành việc tiến hành chiến dịch như đã được suy tính.

Nói chuyện xong, Tổng tư lệnh mới sực nhớ là chưa giải quyết vấn đề số phận tiếp theo của bộ tham mưu và cơ quan chỉ đạo tác chiến của Phương diện quân Bri-an-xcơ được giải thể. Đồng chí nảy ra ý định sử dụng các cơ quan đó để lập ra bộ tham mưu của mình, vì không có nó nên từ tháng Chín, đồng chí đã phải chỉ đạo bộ đội trên toàn hướng thông qua bộ tham mưu Phương diện quân Tây – Nam.

Không muốn trì hoãn việc giải quyết vấn đề này, Ti-mô-sen-cô liên lạc ngay với Tổng tham mưu trưởng và thông báo:

“Đại bản doanh dự định chuyển giao cho chúng tôi hai tập đoàn quân của Ê-ri-ô-men-cô. Chúng tôi đồng ý, vì trên thực tế, tập đoàn quân 3 và 13 đã nằm trong khu vực hoạt động của hướng chúng tôi, do đó, chúng tôi rất quan tâm. Nhưng chúng tôi đề nghị cho chúng tôi cả toàn bộ cơ quan chỉ đạo tác chiến của Ê-ri-ô-men-cô, chúng tôi sẽ sử dụng nói để lập ra cơ quan chỉ đạo tác chiến hướng Tây – Nam. Một phần cán bộ sẽ bổ sung cho các bộ tham mưu tập đoàn quân. Chủ yếu, chúng tôi cần đến các phương tiện chỉ huy, còn về nhân sự, đại bộ phận sẽ được điều động theo chỉ thị của đồng chí… Xin đồng chí cho ý kiến”.

Nguyên soái Sa-pô-sni-cốp trả lời: “Chúng tôi đã gửi mệnh lệnh chuyển giao tập đoàn quân 3 và 13 cho đồng chí, trong đó cũng đề cập vấn đề chuyển giao cả bộ máy chỉ đạo tác chiến của phương diện quân và phương tiện thông tin liên lạc. Đồng chí có thể sử dụng bộ máy đó theo ý mình. Còn đồng chí Da-kha-rốp, tạm giữ quyền tư lệnh Phương diện quân Bri-an-xcơ, đã được triệu tập về Bộ dân ủy quốc phòng, đồng chí Ma-dê-pốp(Chính ủy sư đoàn, ủy viên Hội đồng quân sự phương diện quân.) về Tổng cục chính trị, còn Pô-nô-ma-ren-cô(Bí thư Ủy ban trung ương Đảng cộng sản (bôn-sê-vích) Bê-lô-ru-xi-a, ủy viên Hội đồng quân sự phương diện quân.) về Hội đồng quốc phòng nhà nước. Như vậy, ý kiến của chúng ta là trùng nhau”.

Biết Sa-pô-sni-cốp có thói quen chỉ giải quyết mọi vấn đề sau khi đã suy tính kỹ càng, Ti-mô-sen-cô ngạc nhiên và vui mừng. Đồng chí hiểu vấn đề đã được thảo luận ở Đại bản doanh, và trên thực tế, Sa-pô-sni-cốp thông báo cho đồng chí quyết định đã được thông qua.

Tổng tư lệnh vui mừng hỏi đề nghị của chúng tôi về viện binh và vũ khí để tăng cường cho những đơn vị được huy động tham gia tiến công, đã giải quyết ra sao.

Sa-pô-sni-cốp trả lời là tổng tư lệnh phải triệt để dựa vào những lực lượng hiện có, và gợi lại tình hình ở gần Mát-xcơ-va. Đại bản doanh buộc phải dốc toàn bộ lực lượng và phương tiện dự bị để bảo vệ thủ đô.

Dù tin này không hoàn toàn bất ngờ đối với X. C. Ti-mô-sen-cô (mấy ngày trước đó, Va-xi-lép-xki đã tiên đoán đúng như vậy), đồng chí vẫn rất buồn phiền. Triển vọng đánh bại hẳn tập đoàn quân của Clai-xtơ bị giảm đi nhiều.

Tổng tư lệnh liên lạc ngay với tư lệnh Phương diện quân Nam và ra lệnh đẩy mạnh công tác chuẩn bị tiến công, chỉ dựa vào lực lượng và phương tiện hiện có và đã được hứa cho bằng cách lấy của Phương diện quân Tây – Nam. Tsê-rê-vi-sten-cô trả lời là đồng chí và bộ tham mưu của đồng chí đang tích cực chuẩn bị chiến dịch.

Đêm rạng ngày 10 tháng Mười một, chúng tôi nhận được mệnh lệnh xác nhận thông báo của Sa-pô-sni-cốp về việc giải thể Phương diện quân Bri-an-xcơ. Kể từ 12 giờ ngày 11 tháng Mười một, các tập đoàn quân 3 và 13 của phương diện quân sẽ thuộc quyền chúng tôi, còn ranh giới giữa bộ đội hướng Tây và hướng Tây – Nam đã được hoạch định dịch lên phía Bắc khá xa, theo tuyến các thành phố Xpa-xcơ – Ri-a-dan-xki, Mi-khai-lốp, ga U-dơ-lô-vai-a, Cra-píp-na và Bê-li-ốp. Chỉ có một sư đoàn bộ binh của chúng tôi chuyển sang Phương diện quân Tây.

Nhận mệnh lệnh đó, bộ tham mưu Phương diện quân Tây – Nam càng thêm bận: phải nhanh chóng tiếp nhận hai tập đoàn quân và phải chăm lo việc nâng cao khả năng chiến đấu của các sư đoàn. Phần lớn các sư đoàn, khi vượt qua các đơn vị của Gu-đê-ri-an, buộc phải bỏ lại trên đầm lầy, trong các cánh rừng ở Bri-an-xcơ và Ô-ri-ôn nhiều pháo và xe có bánh. Nhằm gây trở ngại cho việc chấn chỉnh hai tập đoàn quân này, bộ chỉ huy phát-xít ngày càng tăng cường sức ép, mở rộng cuộc tiến công sang Ê-phrê-mốp và Ê-lê-txơ.

Tổng tư lệnh giao cho Ph. I-a. Cô-xten-cô, cấp phó của đồng chí, tiếp nhận những tập đoàn quân mới và xây dựng tuyến phòng ngự vững chắc ở cánh phải Phương diện quân Tây – Nam. Đồng chí được bổ sung một tổ cán bộ tham mưu.

Ngày 10 tháng Mười một, bắt đầu chuyển lên tàu và điều từ Phương diện quân Tây – Nam về Phương diện quân Nam các sư đoàn bộ binh 216 và 295, lữ đoàn xe tăng 3, tiểu đoàn xe tăng 71 và ba trung đoàn pháo phòng không. Đó là những biện pháp thực tế đầu tiên trên con đường thực hiện cuộc tiến công ở gần Rô-xtốp, mà cho tới lúc này, nơi đây mới ngừng hẳn những hoạt động quân sự.

Các cơ quan trinh sát của phương diện quân và các tập đoàn quân tập trung nghiên cứu tuyến phòng ngự mà các đơn vị của Clai-xtơ bị chặn lại, đang gấp rút được xây dựng. Chỗ nào cũng thấy công binh của chúng làm việc tích cực, khiến ta nghĩ rằng tập đoàn quân của Clai-xtơ cần không ít thời gian để hàn gắn vết thương. Còn tới khi chúng chuẩn bị cho một cuộc tiến công mới thì chúng tôi đã vượt chúng và sẽ tập kích trước.

Mở đầu, ở bộ tư lệnh Phương diện quân Nam, rồi sau đó là ở bộ tổng tư lệnh hướng Tây – Nam, anh em trong những ngày đó đều tin chắc rằng nếu tập đoàn quân xe tăng của Clai-xtơ có kịp tái diễn cuộc tiến công trong những ngày sắp tới chăng nữa, thì nó cũng sẽ được tiến hành trên hướng trước đây, đến Nô-vô-sa-khơ-tin-xcơ, Nô-vô-tséc-cát-xcơ, hoặc nói cách khác, không tiến thẳng tới Rô-xtốp, mà quá về phía Bắc thành phố.

Phán đoán chúng tôi, do tướng Cô-xten-cô dẫn đầu, vừa mới ra đi tiếp nhận cơ quan chỉ đạo tác chiến và các tập đoàn quân của Phương diện quân Bri-an-xcơ, thì tướng Sa-rô-khin, cấp phó của Va-xi-lép-xki, gọi điện cho tôi, báo tin là Đại bản doanh quyết định lúc này vẫn giữ lại cơ quan chỉ đạo tác chiến của Phương diện quân Bri-an-xcơ làm lực lượng dự bị. Điều đó có nghĩa là ý định của Ti-mô-sen-cô muốn xây dựng bộ máy của tổng tư lệnh nhờ vào cơ quan này vẫn chỉ nằm trên giấy, còn từ nay, bộ tham mưu Phương diện quân Tây – Nam sẽ làm việc không phải gấp hai, mà là gấp ba…

Ngày 12 tháng Mười một, tướng An-tô-nốp trình tổng tư lệnh phê chuẩn kế hoạch chiến dịch tiến công sắp tới. Kế hoạch dự định sử dụng lực lượng của tập đoàn quân 37 vừa được xây dựng lại, một phần lực lượng của tập đoàn quân 9 (một sư đoàn bộ binh và một sư đoàn kỵ binh) và tập đoàn quân 18 (hai sư đoàn bộ binh) từ sáng ngày 16 tháng Mười một sẽ đột kích chủ yếu ở hướng chung từ làng Páp-lốp-ca đến Bôn-sê-crê-pin-xcai-a và xa hơn nữa đến Ta-gan-rốc. Mục đích là hiệp đồng với tập đoàn quân độc lập 56 để tiêu diệt lực lượng chủ yếu của tập đoàn quân xe tăng Clai-xtơ, song song với việc bộ đội Phương diện quân Nam sẽ tiến tới sông Mi-u-xơ.

Theo kế hoạch, chiến dịch được tiến hành theo ba giai đoạn: từ 11 đến 15 tháng Mười một – tập trung và huấn luyện cánh quân xung kích; từ 16 đến 19 tháng Mười một – chuyển sang tiến công, tiêu diệt các cánh quân  của Clai-xtơ đã thọc sâu vào vị trí của tập đoàn quân 9, và tiến tới tuyến sông Tư-dơ-lốp; từ 20 đến 22 tháng Mươi một – phát huy chiến quả và tiến tới tuyến sông Mi-u-xơ.

Lực lượng chủ yếu của cụm xung kích của phương diện quân là tập đoàn quân 37 sẽ tiến công trong đội hình hai thê đội: thê đội một gồm bốn sư đoàn bộ binh và các lữ đoàn xe tăng, thê đội hai gồm hai sư đoàn bộ binh. Phía sau tập đoàn quân 37 là quân đoàn kỵ binh của tướng Khô-run và một lữ đoàn thuộc Bộ dân ủy nội vụ.

Mọi đường dây lãnh đạo cuộc tiến công về mặt chiến dịch chung đều tập trung ở sở chỉ huy Phương diện quân Nam, nơi tổng tư lệnh sẽ tới đây cùng với tổ cán bộ tác chiến. Sở chỉ huy của phương diện quân có thể liên lạc bằng nhiều cách với tất cả các tập đoàn quân bằng điện thoại, điện báo, vô tuyến diện, máy bay. Về phía mình, sở chỉ huy tập đoàn quân 37 có thể liên lạc với sở chỉ huy của các tập đoàn quân 9, 18 và các sư đoàn của mình bằng thông tin hữu tuyến, vô tuyến và các phương tiện có động trên mặt đất (ô-tô, mô-tô).

Tóm lại, kế hoạch bao trùm mọi vấn đề tổ chức, chuẩn bị và tiến hành chiến dịch. Kế hoạch phản ánh những yêu cầu chủ yếu của tổng tư lệnh: cuộc tiến công phải hoàn toàn bất ngờ đối với bọn phát-xít; bố trí tập đoàn quân mới ở đoạn mà Clai-xtơ, theo dự đoán, có thể tái diễn những cuộc công kích; phải bắt đầu cuộc tiến công chậm nhất vào ngày 16 tháng Mười một, để đánh phủ đầu địch, và bằng đòn đột kích vào tập đoàn quân của Clai-xtơ, chi viện cho tập đoàn quân 56 đang bảo vệ Rô-xtốp; các đơn vị tham gia tiến công phải được bố trí sao cho có thể dễ đàng điều động về bất kỳ hướng nào, nếu tình hình thay đổi đột ngột.

Kế hoạch được tổng tư lệnh duyệt y không có sửa chữa gì lớn, và các tập đoàn quân của Phương diện quân Nam bắt tay vào thực hiện.

Trong những ngày tiếp đó, chúng tôi quan tâm chủ yếu đến việc điều động và tập trung các sư đoàn thuộc tập đoàn quân 37(Lúc bắt đầu tiến công, tập đoàn quân gồm có các sư đoàn bộ binh 51, 96, 99, 216, 253, 295, các trung đoàn pháo 437, 269, 266 của quân đoàn, trung đoàn pháo 8 trong lực lượng dự bị của Bộ Tổng tư lệnh, các trung đoàn pháo chống tăng 186, 521, 558, 704, các lữ đoàn xe tăng 2, 3, 132, các tiểu đoàn pháo 1 và 3 thuộc trung đoàn súng cối cận vệ 2 (“Ca-ti-u-sa”), các đoàn tàu bọc thép 2, 6 và 8.) mà phần lớn bộ đội được điều từ các điểm rất xa khu vực tiến công. Chỉ có hai sư đoàn bộ binh (96 và 99) đang ở tại chỗ và ngày 14 tháng Mười một phải chuyển từ tập đoàn quân 18 sang tập đoàn quân 37. Tất cả những việc đó phải làm trong thời gian rất ngắn, để cho trinh sát địch không phát hiện được ta chuyển quân, nếu không, toàn bộ tính toán của chúng tôi cho một cuộc tập kích bất ngờ sẽ tan thành mây khói.

Mặc dù các cơ quan giao thông quân sự, cán bộ đường sắt và bản thân bộ đội rất cố gắng, nhưng vẫn có ít hy vọng tập trung được tập đoàn quân 37 đúng thời hạn đã định. Chẳng lẽ lại phải hoãn cuộc tiến công? Ý nghĩ này dày vò tất cả chúng tôi. Chúng tôi đã phải chịu cảnh các sư đoàn bộ binh 16 và 295 được điều từ Phương diện quân Tây – Nam không kịp tới trước lúc bắt đầu tiến công. Và kế hoạch phải đưa chúng vào chiến đấu trong tiến trình chiến dịch. Nguyên soái đã ra lệnh bằng bất kỳ giá nào cũng phải bảo đảm tập trung bốn sư đoàn còn lại. Đồng chí còn không cho phép nghĩ đến việc hoãn cuộc tiến công: phải đánh phủ đầu Clai-xtơ.

Nhằm tập kích địch từ hai phía, Ti-mô-sen-cô đặt vấn đề tập đoàn quân 56 đang phòng ngự Rô-xtốp và trực thuộc Mát-xcơ-va, cũng sẽ tham gia chiến dịch. Song, Tổng tham mưu trưởng thấy tập đoàn quân của Rê-mê-dốp yếu và những lực lượng của Clai-xtơ chĩa vào nó có ưu thế rất lớn, nên đã thận trọng rất đúng mực. Đồng chí nói tập đoàn quân 56 chỉ phản đột kích ngắn sau khi cuộc tiến công của Phương diện quân Nam đã thu hút được lực lượng chủ yếu của Clai-xtơ.

Tổng tư lệnh hy vọng mở rộng được chính diện tiến công, nhờ lôi cuốn thêm bộ đội đang phòng ngự Rô-xtốp, nhưng không thành.

Sau khi Đại bản doanh không cho giải thể bộ chỉ huy của nguyên Phương diện quân Bri-an-xcơ, tổng tư lệnh có ý định xây dựng một phương diện quân mới ở cánh Bắc bộ đội phướng Tây Nam. Trong vòng hai ngày, đồng chí thảo luận vấn đề này với những trợ lý gần gũi nhất, và đến ngày 14 tháng Mười một, đồng chí gửi thư cho Tổng tư lệnh tối cao. Tổng tư lệnh cho biết hiện Phương diện quân Tây – Nam có sáu tập đoàn quân ở chỗ tiếp giáp với Phương diện quân Tây. Một mình cơ quan chỉ đạo tác chiến của Phương diện quân Tây – Nam khó có thể chỉ huy nổi số bộ đội lớn như vậy. Do đó, vấn đề đã chín muồi để tách các tập đoàn quân ở sườn phải chúng tôi thành một Phương diện quân độc lập – Phương diện quân Ô-ri-ôn và để nó trực thuộc nguyên cơ quan chỉ đạo tác chiến của Phương diện quân Bri-an-xcơ. Đồng chí đề nghị chỉ định trung tướng Cô-xten-cô làm tư lệnh phương diện quân mới, Pô-nô-ma-ren-cô làm ủy viên Hội đồng quân sự và thiếu tướng Côn-pác-tsi làm tham mưu trưởng phương diện quân. Phương diện quân Ô-ri-ôn sẽ thuộc hướng Tây – Nam (Tôi xin nói ngay là một tháng rưỡi sau, ý định đó đã được thực hiện, có điều phương diện quân vẫn được đặt tên là Bri-an-xcơ như trước kia. Còn trong khi Đại bản doanh chậm trả lời đề nghị của tổng tư lệnh, Bộ tham mưu vừa phải của chúng tôi vẫn buộc phải chỉ đạo mười tập đoàn quân rải ra trên một địa phận rộng lớn).

Tướng Pha-la-lê-ép, tư lệnh không quân phương diện quân, báo cáo địch đang tích cực chuyển quân ban đêm trong khu vực chúng đóng quân. Chúng tôi chưa thật rõ mục đích của việc điều động tại đó. Chủ nhiệm trinh sát mới của Phương diện quân Tây – Nam là đại tá I. V. Vi-nô-gra-đốp vừa từ Mát-xcơ-va đến chỗ chúng tôi, căn cứ vào những tin tức thu được, đã đưa ra giả thiết Clai-xtơ tập trung lực lượng chính của hắn để đột kích thẳng vào Rô-xtốp. Song, giả thuyết này phải được các sự kiện xác nhận thêm. Liệu trinh sát ta có kịp tìm hiểu không?

Nguyên soái Ti-mô-sen-cô ra lệnh nhờ Mát-xcơ-va giúp đỡ. Và ngày 15 tháng Mười một, chúng tôi gửi yêu cầu về Mát-xcơ-va. Tổng tư lệnh muốn trước khi tiến công phải nhận được những tin dẫu còn có hạn về ý định và âm mưu của địch trên toàn chính diện rộng lớn của bộ đội hướng Tây – Nam. Do đó, chúng tôi đề nghị Mát-xcơ-va giúp xác định chi tiết hơn những lực lượng và dự định của địch không chỉ ở gần Rô-xtớp, mà còn ở các khu vực Khác-cốp, Cuốc-xcơ và Ô-ri-ôn. Chúng tôi đặc biệt quan tâm tới ý nghĩa của việc bố trí lại các đơn vị Đức trên đoạn từ Cra-xnưi Li-man tới Ác-ti-ô-mốp-xcơ. Chúng tôi cũng muốn biết chính xác, theo số liệu của Mát-xcơ-va, tập đoàn quân của Clai-xtơ còn bao nhiêu xe tăng.

Trước hôm tiến công, chúng tôi càng thêm lo ắng về tình hình ở cánh Bắc Phương diện quân Tây – Nam. Các tập đoàn quân mới nhập vào thành phần của phương diện quân chưa thật ổn định, và lúc nào cũng có thể xảy ra những rắc rối. Giả thiết của chúng tôi hình như dần dần được chứng minh: thiếu tướng A. X. Gia-đốp, tham mưu trưởng tập đoàn quân 3, báo cáo là những lực lượng rất lớn của địch đánh vu hồi ở sườn phải tập đoàn quân mà không có lực lượng để chặn chúng. Có nguy cơ Phương diện quân Tây – Nam sẽ bị cắt rời với những đơn vị đang chiến đấu ở hướng Mát-xcơ-va.

Ti-mô-sen-cô lập tức ra lệnh tăng cường cho tập đoàn quân 3 hai đoàn tàu bọc thép, một tiểu đoàn công binh, một trung đoàn pháo chống tăng và 52 xe tăng. Cực chẳng đã, đồng chí mới cho xe tăng, vì xe tăng rất cần cho cuộc tiến công. Đồng thời còn cấp thêm 64 máy bay. Ngoài ra, không còn gì hơn. Cho nên tổng tư lệnh quyết định đề nghị Đại bản doanh chi viện. Đắn đo mãi, tổng tư lệnh mới quyết định như vậy, bởi đồng chí hiểu rõ toàn bộ những khó khăn về tình hình ở gần Mát-xcơ-va. Nhưng không còn lối thoát nào khác vì nguy cơ ở chỗ tiếp giáp giữa Phương diện quân Tây và Tây Nam có thể làm cho tình thế của những người bảo vệ Mát-xcơ-va thêm căng.

Mặc dù bộ đội của tập đoàn quân 3 lúc ấy, sau khi mất Ê-phrê-mốp, đã chặn được cuộc tiến công của địch, nhưng sườn phải hở bị địch vu hồi sâu vẫn làm cho tổng tư lệnh hết sức lo lắng. Những ngày này, chúng tôi lo ngại rằng sau khi bị thất bại ở gần Mát-xcơ-va (căn cứ vào những thông báo của bộ tham mưu Phương diện quân Tây thì có chiều hướng như vậy), bộ chỉ huy phát-xít lại mơ ước tới khả năng các tập đoàn quân xe tăng của Gu-đê-ri-an và Clai-xtơ sẽ lọt sâu được vào sau lưng Phương diện quân Tây – Nam và Phương diện quân Nam, tức là, sẽ tái diễn cuộc cơ động mà quân địch đã thực hiện được hồi tháng Chín ở phía Đông Ki-ép.

Do đó, trong bức điện đã chuẩn bị sẵn gửi I. V. Xta-lin, tổng tư lệnh cố gắng đặc biệt nhấn mạnh nguy cơ ngày càng gia tăng ở chỗ tiếp giáp giữa bộ đội hướng Tây và Tây – Nam. Bức điện viết:

“Bị chặn lại ở gần Tu-la, địch phát hiện ra chỗ yếu của tập đoàn quân 3 thuộc Phương diện quân Bri-an-xcơ (nguyên là Phương diện quân Bri-an-xcơ. – TG); chúng đã chuyển sang tiến công dọc theo đường cái đi Ê-phrê-mốp (bằng lực lượng của hai sư đoàn bộ binh và một sư đoàn xe tăng) và đã đẩy lui tập đoàn quân 3”.

Sau khi nêu những lực lượng và phương tiện mà đồng chí đã quyết định tăng viện cho tập đoàn quân 3, tổng tư lệnh cho biết không thể giúp thêm được gì nữa.

“Thất bại (của quân Đức. – TG) ở gần Mát-xcơ-va, - đồng chí nhấn mạnh, - không loại trừ khả năng Gu-đê-ri-an quay sang Đông – Nam gặp Clai-xtơ. Tất cả điều đó buộc phải áp dụng những biện pháp nhằm tăng cường cánh phải của Phương diện quân Bri-an-xcơ, dù chỉ có năm – sáu sư đoàn bộ binh và hai – ba lữ đoàn xe tăng. Chúng tôi đề nghị chi viện…”.

Ngày nay, khi chúng ta đã rõ toàn bộ tiến trình phát triển của những sự kiện ở gần Mát-xcơ-va, thì dễ hiểu rằng đề nghị điều động của chúng tôi cả một tập đoàn quân không những không thể thực hiện được – Đại bản doanh không thể chi viện một lực lượng như vậy khi mà số phận Mát-xcơ-va đang được định đoạt, - mà còn thiếu cơ sở, vì Gu-đê-ri-an không hề có ý định quay xuống phía Nam.

Bức điện được chuyển đi chưa đầy hai tiếng đồng hồ thì Tổng tư lệnh tối cao trả lời qua Nguyên soái Sa-pô-sni-cốp là hiện Đại bản doanh chỉ có thể tăng cường cho tập đoàn quân 3 sư đoàn bộ binh 239 đang được gấp rút đưa tới sườn phải tập đoàn quân với nhiệm vụ phản kích những đơn vị địch đang đánh vu hồi.

Thấy lực lượng đó không đủ để ổn định tình hình ở chỗ tiếp giáp của Phương diện quân Tây, tổng tư lệnh vẫn lo ngại cho sườn phải Phương diện quân Tây – Nam. Để củng cố việc chỉ đạo các hoạt động tác chiến của tập đoàn quân 3 và 13 mới được chuyển thuộc, Nguyên soái phái trung tướng Cô-xten-cô tới đó.

Nguyên soái Ti-mô-sen-cô liên lạc với tư lệnh Phương diện quân Nam, hỏi đã sẵn sàng tiến công chưa. Tsê-rê-vi-tsen-cô báo cáo là ngày 16 tháng Mười một, bộ đội chưa thể bước vào chiến dịch. Một số binh đội và binh đoàn, trong đó có lữ đoàn xe tăng 3 và trung đoàn pháo chống tăng 558, chưa kịp bổ sung. Vấn đề còn phức tạp ở chỗ bộ đội tham gia tiến công chưa được cấp phát đầy đủ quần áo ấm.

Tổng tư lệnh không thể đồng ý với sự trì hoãn này và yêu cầu Tsê-rê-vi-tsen-cô áp dụng những biện pháp kiên quyết nhất để bắt đầu tiến công theo đúng hạn định. Đồng chí cho rằng tất cả các binh đoàn thuộc thê đội một sẽ kịp tới khu vực xuất phát, nếu không bị vướng lại ở các ga xuống tàu. Cũng phải làm tất cả để bảo đảm quần áo ấm cho bộ đội. Sau khi thông báo đã tăng cường cho lữ đoàn xe tăng 3 hai mươi xe tăng tốt, Nguyên soái hứa với Tsê-rê-vi-tsen-cô đến trưa ngày 16 tháng Mười một, sẽ tới chỗ đồng chí để làm sáng tỏ mọi vấn đề.

E rằng lúc nào Clai-xtơ cũng có thể mở một cuộc đột kích mới vào sườn trái Phương diện quân Nam, tổng tư lệnh kết luận: “Đồng chí chuyển lệnh cho Kha-ri-tô-nốp phải giữ vững chính diện trong hai ngày, không được lùi một ước. Nếu không, tôi sẽ nghĩ hoàn toàn không hay về đồng chí ấy. Hãy chuyển giao xe tăng cho Kha-ri-tô-nốp”.

Tồng tư lệnh cũng liên lạc với tất cả các tư lệnh tập đoàn quân thuộc Phương diện quân Tây – Nam. Đồng chí nói chuyện đặc biệt lâu và chi tiết với tư lệnh tập đoàn quân 6 có nhiệm vụ bảo đảm chỗ tiếp giáp với Phương diện quân Nam. Mở đầu cuộc nói chuyện, tư lệnh tập đoàn quân tự giới thiệu:

– Thiếu tướng Ma-li-nốp-xki ở bên máy.

– Chào trung tướng! – Nguyên soái nói. – Chẳng lẽ đồng chí chưa biết mình đã được thăng cấp?

R. I-a. Ma-li-nốp-xki trả lời là chưa nhận được văn bản chính thức, nên chưa vội đính thêm ngôi sao thứ ba vào cấp hiệu.

– Đồng chí hãy coi cuộc nói chuyện của chúng ta là văn bản chính thức, - tổng tư lệnh tuyên bố. – Nhân dịp này, tôi chúc mừng đồng chí được thăng cấp và chúc đồng chí đạt thành tích mới trong những trận chiến đấu sắp tới… Bây giờ nói chuyện công việc. Chủ yếu, đồng chí cần quan tâm ngay tới quân đoàn kỵ binh của Bư-tsơ-cốp-xki, tăng cường đại liên cho quân đoàn và trước hết hãy chi viện pháo binh… Đồng chí hãy để ý bên sườn trái. Năm – sáu ngày nữa, tùy theo tình hình tiến triển của ta ở phía Nam, đồng chí cũng có thể mở cuộc tiến công.

Ma-li-nốp-xki trả lời là Hội đồng quân sự tập đoàn quân rất chú ý đến quân đoàn kỵ binh của Bư-tsơ-cốp-xki, nhưng không thể bổ sung người cho quân đoàn được, vì lực lượng dự bị không có kỵ binh. Để bổ sung cho sư đoàn kỵ binh của tướng Grê-tsơ-cô, đồng chí buộc phải lấy những chiến sĩ bộ binh ít nhiều đã quen với ngựa. Thậm chí cũng chỉ tập trung được 300 kỵ sĩ “nghiệp dư” như vậy. Đồng chí cũng đã chuyển toàn bộ số vũ khí hiện có cho sư đoàn của Grê-tsơ-cô..

Báo cáo của Ma-li-nốp-xki làm Nguyên soái không vui. Như vậy là do thiếu lực lượng nên ở chỗ tiếp giáp giữa Phương diện quân Tây – Nam với Phương diện quân Nam không thể tiến hành một cuộc tiến công, dù là nhỏ, để kìm chân địch.