Tối ngày 4 tháng Mười hai, máy bay chúng tôi hạ cánh xuống một sân bay gần Vô-rô-ne-giơ. Trong số người ra đón có Bô-đin. Tổng tư lệnh hỏi ngay tham mưu trưởng về tình hình ở Phương diện quân Tây – Nam.

Bô-đin báo cáo là cuộc tiến công của địch bắt đầu từ ngày 25 tháng Mười một, vẫn đang tiếp tục. Chúng đang ép thật mạnh ở dải tập đoàn quân 13, trên hướng Ê-lê-txơ. Tập đoàn quân 3 cũng không dễ chịu gì hơn: các đơn vị của Gu-đê-ri-an, sau khi đột phá trên hướng Ri-a-giơ-xcơ, đang vu hồi ở sườn phải của tập đoàn quân. Những lực lượng mới kéo từ hậu phương ra để chi viện cho ba sư đoàn bộ binh của Đức đang tiến công trên hướng Ê-lê-txơ. Địch cố chia cắt tập đoàn quân 13 và đột phá tới Da-đôn-xcơ. Riêng ở hướng đi Ca-xtoóc-nôi-e, sư đoàn xe tăng 9 và sư đoàn cơ giới 16 của địch không thể tiến nổi. Do đó, khoảng trống giữa hai cánh quân xung kích của bọn Đức đang tiến công tới Ê-lê-txơ và Ca-xtoóc-nôi-e ngày một lớn, khiến địch phải dàn mỏng lực lượng. Tình hình đó rất có lợi cho chúng ta để tổ chức đột kích vào bên sườn và sau lưng tập đoàn Ê-lê-txơ của chúng. Nhưng chúng tôi bắt buộc phải mở chiến dịch trong điều kiện vẫn bị địch tiến công.

Cụm xung kích của ta phải tập kết xong vào cuối ngày 5 tháng Mười hai. Các sư đoàn kỵ binh 3 và 14 thuộc quân đoàn kỵ binh 5 bắt đầu tiến ra khu vực tập kết từ ngày 1 tháng Mười hai. Lữ đoàn bộ binh 32 mà sau này sẽ thuộc biên chế của quân đoàn kỵ binh, đã tập kết xong vào ngày 3 tháng Mười hai. Lữ đoàn bộ binh cơ giới 34 và sư đoàn bộ binh cận vệ 1 còn đang hành quân. Lữ đoàn xe tăng 129 mới được thành lập và bắt đầu được điều tới khu vực xuất phát.

Lúc này vẫn chưa quyết định làm thế nào để sử dụng được tốt nhất những lực lượng này. Trao chúng về tập đoàn quân 13 cho tướng A. M. Gô-rốt-ni-an-xki ư? Nhưng hiện giờ đồng chí còn phải đối phó với địch, và những đơn vị này có thể bị trói chặt trong các trận chiến đấu phòng ngự. Tốt hơn hết là để lại ở dưới quyền phương diện quân, giao cho tướng Cô-xten-cô lãnh đạo. Còn về cơ quan chỉ đạo tác chiến thì sẽ điều cho đồng chí một nhóm cán bộ tác chiến lấy trong bộ tham mưu Phương diện quân Tây – Nam và tăng cường thêm những sĩ quan của Phương diện quân Bri-an-xcơ trước kia.

– Chúng ta cần đẩy mạnh công tác chuẩn bị chiến dịch, - Bôn-đin nói. - Ở gần Mát-xcơ-va đang chuẩn bị một cái gì đó hết sức quan trọng. Căn cứ vào những biện pháp mà Đại bản doanh áp dụng ở đó, có thể phán đoán là kẻ địch sẽ bị giáng một đòn nên thân. Nguyên soái Sa-pô-sni-cốp truyền đạt là bằng bất kỳ giá nào chúng tôi cũng phải ngừng việc rút tập đoàn quân 3 và 13 và bảo đảm thật vững chắc chỗ tiếp giáp với Phương diện quân Tây. Do các đồng chí đến chậm, chúng tôi buộc phải tự sơ thảo quyết tâm tiến công, vì không còn thời gian chuẩn bị nữa. Vì thế, hôm nay, chúng tôi đã giao cho bộ đội những nhiệm vụ cụ thể trong chiến dịch sắp tới. Chúng tôi không cho rằng quyết tâm của mình không có gì sai. Nếu các đồng chí thấy chỗ nào cần sửa đổi thì chúng ta vẫn kịp làm…

– Điều chủ yếu đã rõ, - tổng tư lệnh ngắt lời, - đến Vô-rô-ne-giơ, đồng chí sẽ báo cáo tiếp… Lên xe thôi!... – đồng chí ra lênh, rồi rảo bước tới chiếc xe hòm, nhưng vừa mở cửa xe, đồng chí bỗng dừng lại và gọi tôi tới: - Thế này nhé, đồng chí Ba-gra-mi-an ạ, đồng chí chuẩn bị và tới ngay khu vực tập kết cụm xung kích, tôi cử đồng chí làm tham mưu trưởng cụm, còn tư lệnh sẽ là đồng chí Cô-xten-cô; trong thời gian tiến hành chiến dịch, đồng chí đó phải lãnh đạo cả hoạt động chiến đấu của bộ đội tập đoàn quân 3 và 13. Từ giờ cho đến lúc bắt đầu cuộc tiến công, thời gian còn rất ít, đồng chí khẩn trương lên.

– Có tham mưu trưởng, nhưng lại chưa có cả bộ tham mưu! – tôi không kìm được.

– Sẽ lấy số người cần thiết ở bộ tham mưu của ta. Đồng chí sẽ nhận được cả những phương tiện thông tin liên lạc. Hết. Vào việc ngay đi!

Tôi tần ngần hồi lâu nhìn theo xe của tổng tư lệnh đang xa dần, vừa nghĩ đến công việc bất ngờ đổ lên đầu mình, cho đến khi nghe tiếng Bô-đin gọi:

– I-van Khơ-ri-xtô-phô-rô-vích! Lên xe nhanh lên, rồi về bộ tham mưu.

Tới Vô-rô-ne-giơ, chúng tôi bắt tay ngay vào việc thành lập bộ tham mưu lâm thời. Như bạn đọc đã rõ, bộ tham mưu Phương diện quân Tây – Nam, đồng thời cũng là cơ quan chỉ đạo tác chiến của tổng tư lệnh trên hướng Tây – Nam, do đó, chúng tôi không đủ người. Điều động sĩ quan cho nhóm tôi cũng không dễ dàng. Phải giành giật từng người. Chỉ có ở phòng tác chiến của mình, tôi mới chọn được những cán bộ chỉ huy cần thiết mà không gặp trở ngại. Đại tá I. N. Ru-khơ-lê, phó phòng mới của tôi – thay đại tá Da-khơ-va-ta-ép, đã rất khẩn trương và cố gắng giúp tôi nhanh chóng lựa chọn số người đó.

Mãi tới khuya, chúng tôi mới chọn xong số cán bộ sẽ cùng với tôi lãnh đạo cuộc tiến công của bộ đội cụm cơ động mới được thành lập, mà từ nay về sau, tất cả các văn kiện chính thức đều được gọi theo tên vị tư lệnh của mình, là cụm quân của tướng Cô-xten-cô.

Bộ tham mưu của tôi gồm một số sĩ quan phòng tác chiến, trong đó có đại tá I-a-cô-vlép, trung tá Xê-bô-lép, các thiếu tá Gri-gô-ri-ép, Ma-xi-úc và Tsê-rê-vi-tsen-cô. Tôi rất mừng vì lãnh đạo nhóm cán bộ của phòng trinh sát là đại tá Ca-min-xki, người bạn cũ. Tướng Đô-bư-kin, chủ nhiệm thông tin liên lạc phương diện quân, điều cho tôi ba sĩ quan của đồng chí. Với thành phần cơ quan tham mưu nhỏ bé đó mà chỉ mấy tiếng đồng hồ sau, tôi phải chịu trách nhiệm chỉ đạo tác chiến với số quân và thành phần chiến đấu hầu như không kém tập đoàn quân 13 bạn.

Đọc danh sách các cán bộ trợ lý, tôi để ý là trong đó không có một cán bộ hậu cần nào. Ai sẽ giúp tôi dù chỉ là tổ chức kiểm tra việc bảo đảm vật chất cho bộ đội? Tôi vội tới gặp Bô-đin. Đồng chí nói để tôi yên tâm là cục hậu cần của nguyên Phương diện quân Bri-an-xcơ đã được lệnh điều người cho tướng Ph. I.-a. Cô-xten-cô.

Sau khi mọi vấn đề về tổ chức đã được giải quyết, tôi đi vào việc quân trang của anh em. Thời tiết lúc này rất lạnh, ban đêm nhiệt độ xuống tới 30 độ âm. Chủ nhiệm hành chính – kinh tế của bộ tham mưu là một người hà tiện hiếm có như một số cán bộ quản trị hành chính. Dù tôi có đề nghị thế nào đi nữa, đồng chí cũng không bao giờ thỏa mãn đầy đủ yêu cầu của chúng tôi về quần áo ấm, với lý do là chúng tôi sẽ nhận được toàn bộ quân trang màu đông ở Ca-xtoóc-nôi-e. Còn trung tá quân nhu V. N. Đu-tốp, người phụ trách tài vụ mới, là người dễ tính hơn. Lúc tôi tới, đồng chí đã ngủ. Tôi buộc phải đánh thức. Đồng chí vừa vươn vai, vừa càu nhàu:

– Quỷ sứ nào đây? – Nhưng nhận ra tôi, đồng chí chào hỏi lễ phép, chú ý nghe và trả lời ngay:

– Thưa thiếu tướng, chúng tôi sẽ lo ngay việc này!

Đồng chí gọi điện cho ai đó, và chưa đến mười phút sau, mọi yêu cầu của tôi đều được thỏa mãn.

Ngay đêm hôm đó, chúng tôi đáp chuyến tàu phục vụ công nhân chạy trên đường Vô-rô-ne-giơ – Ca-xtoóc-nôi-e. Rạng sáng, chúng tôi đã tới nơi, đi tìm tướng Cô-xten-cô. Ở Ca-xtoóc-nôi-e, sở chỉ huy cụm cơ động của đồng chí đang được xây dựng. Tại đây, lúc này chỉ có Cô-xten-cô và hai sĩ quan đi cùng. Dễ thấy ngay là tư lệnh đang sốt ruột chờ bộ tham mưu của mình như thế nào, vì sáng mai đã bắt đầu cuộc tiến công rồi. Cô-xten-cô trách chúng tôi đến muộn. Tôi biết, ngó bộ đe dọa vậy và giọng nói có vẻ gay gắt, nhưng Cô-xten-cô là con người rất hiền lành. Làm việc với đồng chí thoải mái. Từ những ngày đầu chiến tranh, chúng tôi đã chân thành quý mến nhau. Và cả lần này, Cô-xten-cô cũng nguôi ngay.

Tham mưu trưởng tập đoàn quân 13 là đại tá Pê-tơ-ru-sép-xki được Bô-đin giao cho nhiệm vụ khởi thảo chiến dịch sắp tới, đã đến. Đồng chí giới thiệu tỉ mỉ với tôi tiến trình chuẩn bị cuộc tiến công.

– Thế nào thế nào? – tôi ngạc nhiên. Ngày mai, tập đoàn quân của đồng chí đã phải tiến công rồi.

– Nhưng có lẽ, không thể đột kích cùng một lúc được…

Tôi thích A. V. Pê-tơ-ru-sép-xki ở dáng dấp trí thức của đồng chí. Bộ quân phục đã cũ, nhưng trong điều kiện chiến đấu, đồng chí vẫn ăn mặc tươm tất, trông thật trang nhã. Pê-tơ-ru-sép-xki nói chuyện với thái độ bình tĩnh, nhã nhặn của người sĩ quan tham mưu lâu năm. Lời lẽ rõ ràng và ngắn gọn. Nhưng nội dung đồng chí vừa nói làm cho tôi không vui. Tôi hiểu, thực ra, việc lập kế hoạch chiến dịch chưa bắt đầu. Mới chỉ làm được một điều duy nhất: gửi mệnh lệnh chiên đấu về mở cuộc tiến công xuống các đơn vị. Nhưng tất cả những công việc mà bộ tham mưu cần phải làm khi chuẩn bị chiến dịch tiến công, như kế hoạch hiệp đồng, kế hoạch bảo đảm chiến đấu, bảo đảm vật chất, kỹ thuật, bảng tín hiệu vô tuyến, những bản đồ mã hóa thì đều chưa được xây dựng. Lý do là bộ tham mưu phương diện quân chỉ thị chuẩn bị chiến dịch quá muộn. Trong khi chờ tổng tư lệnh từ Rô-xtốp trở về, có lẽ, Bô-đin đã do dự trước khi hạ quyết tâm, và đồng chí hạ quyết tâm khi Nguyên soái đã về tới Vô-rô-ne-giơ.

Một vài trợ lý của tôi có ý nghĩ: nên chăng, tốt nhất hoãn cuộc tiến công lại vài ngày? Nhưng không thể được. Phải chú ý là sau khi chiếm được các thành phố Pa-vê-lét, Xcô-pin, Tséc-na-va, địch có thể tiến sâu vào sau lưng các tập đoàn quân cánh Bắc của ta. Địch vẫn tiếp tục tiến công cả ở hướng Ê-lê-txơ. Hôm qua, Ê-lê-txơ thất thủ, bọn phát-xít đang tiến mạnh tới Da-đôn-xcơ. Riêng ở hướng Ca-xtoóc-nôi-e, địch mới buộc phải chống trả những đợt phản kích quyết liệt của bộ đội ta. Các sư đoàn Đức vẫn tiếp tục tiến trên hướng Ê-lê-txơ, nên chính diện của chúng bị trải khá dài, có những đoạn được bảo vệ yếu. Điều đó cho phép chúng tôi mở mũi đột kích bất ngờ vào đây. Chính cụm cơ động của tướng Cô-xten-cô hiệp đồng với tập đoàn quân 13 cần phải đột kích càng nhanh càng tốt.

Pê-tơ-ru-sép-xki đưa cho tôi bảng kê thành phần quân số và vũ khí chiến đấu. Cụm cơ động có gần 20 nghìn người, 82 đại liên và 360 trung liên, 80 súng cối các cỡ, 126 pháo (kể cả pháo chống tăng). Hiện chưa có một chiếc xe tăng nào tới. Tập đoàn quân 13 mà chúng tôi có nhiệm vụ hiệp đồng chặt chẽ, có sáu sư đoàn bộ binh không đủ quân số, một sư đoàn kỵ binh và một lữ đoàn xe tăng không có chiếc xe tăng nào (toàn bộ gồm 19 nghìn người, 60 đại liên, 95 trung liên, 21 pháo và 5 súng cối).

So sánh lực lượng ta và địch (trong tiến trình chiến dịch, những số liệu được khẳng định là gần đúng hoàn toàn) thì kết quả không có gì đáng vui. Nếu như về sinh lực, chúng tôi nhiều hơn 8 nghìn người, thì về súng máy, địch lại hơn rất nhiều (địch có hơn hai nghìn, còn chúng tôi chưa đến một nghìn), đối phó với 470 pháo và súng cối của địch, chúng tôi chỉ có 245, địch có 40 – 50 xe tăng, trong khi chúng tôi không có một chiếc nào.

Theo lý thuyết của nghệ thuật quân sự thì với tương quan lực lượng như vậy sẽ không thể tiến công được. Nhưng mùa thu năm 1941, Hồng quân ngày càng bác bỏ những quy tắc cũ. Dẫn chứng là chiến dịch tiến công của chúng tôi vừa tiến hành ở gần Rô-xtốp.

Những tướng lĩnh của chúng ta thường hay nhắc lại câu châm ngôn thân thiết của Xu-vô-rốp: “Trong chiến tranh hãy làm những gì mà đối phương cho là không thể làm được”.

Đọc nội dung bản mệnh lệnh chiến đấu tiến công gửi cho bộ đội cụm cơ động, tôi hết sức ngạc nhiên thấy nó khác xa với chỉ lệnh chiến đấu của bộ tham mưu phương diện quân. Bô-đin ra lệnh cho cụm cơ động của chúng tôi giáng đòn đột kích chủ yếu vào Líp-nư, còn tướng Cô-xten-cô lại hướng chệch sang bên phải khá nhiều, về phía Ê-lê-txơ.

– Cô-xten-cô cho rằng làm như thế tốt hơn, Pê-tơ-ru-sép-xki giải thích ngắn gọn.

Tôi đọc lại một lần nữa chỉ lệnh chiến đấu của bộ tham mưu phương diện quân. Nhiệm vụ được xác định rõ ràng:

Tập đoàn quân 3 phải giữ tuyến phòng ngự đã chiếm lĩnh và hành động tích cực trên hướng đi Ê-phrê-mốp, Ác-khan-ghen-xcôi-e để kìm chân bọn phát-xít ở khu vực này (hành động tích cực có nghĩa là tiến công);

Tập đoàn quân 13 phải dùng một phần lực lượng tiến công ở phía Bắc Ê-lê-txơ để đón cụm quân cơ động, không cho địch chiếm thành phố Ê-lê-txơ;

Cụm quân cơ động phải tiến công từ khu vực cách Ê-lê-txơ 60 ki-lô-mét về phía Tây – Nam, trên hướng chung đi Tây – Bắc, tới thành phố Líp-nư, đột kích vào sườn về phía sau để diệt tan cánh quân Ê-lê-txơ của địch(Bô-đin cố gắng mô tả chi tiết hoạt động của từng binh đoàn thuộc cụm quân cơ động).

Tập đoàn quân 40 ở phía Nam cụm quân cơ động phải hành động tích cực không cho địch tiến vào sườn và sau lưng bộ đội đang tiến công.

Trong văn kiện mọi việc đều được quy định rất tỉ mỉ. Đó cũng là phong cách của tướng Bô-đin: đồng chí thích tự cân nhắc mọi chi tiết các chiến dịch đã định và, trên thực tế, tự quyết định lấy tất cả mọi việc thay cho người chấp hành. Hồi bấy giờ, đó là một căn bệnh khá phổ biến. Tôi không hề thích phong cách lãnh đạo như vậy – nó làm cho cấp dưới không tin vào sức mình, kìm hãm sự phát huy khả năng sáng tạo, làm cho họ trông đợi vào chỉ thị của cấp trên.

Cô-xten-cô cũng có thể chép lại văn kiện nhận được của bộ tham mưu phương diện quân, rồi phân phát tới các đơn vị để nghiêm chỉnh chấp hành. Nhưng đồng chí đã hành động khác.

Tướng Bô-đin muốn đưa lực lượng chủ yếu của cụm quân cơ động tới các đường giao thông của cánh quân E-lê-txơ nằm sâu sau lưng địch, tới khu vực Li-vơ-nư, vì cho rằng bọn phát-xít thấy nguy cơ bị uy hiếp sẽ tự bỏ chạy sang phía Tây và rơi vào đòn đột kích của các binh đoàn ta. Nhưng Cô-xten-cô không hy vọng địch tự tháo chạy nên quyết tâm giáng đòn đột kích chủ yếu trực tiếp vào các sườn và sau lưng cánh quân địch đang tiến công.

Có thể dễ dàng hiểu được nguyên nhân bất đồng ý kiến của của hai vị tướng lĩnh dày dạn kinh nghiêm. Khi Bô-đin chọn hướng đột kích, thì cánh quân địch tiến công còn đang ở cửa ngõ Ê-lê-txơ, nên lực lượng chủ yếu của chúng không tránh khỏi đòn đột kích của bộ đội ta. Nhưng khi chỉ lệnh chiến đấu về tới tướng Cô-xten-cô, thì tình hình đã thay đổi: địch đã chiếm được Ê-lê-txơ và thọc sâu sang phía Đông và Đông – Nam Trong tình huống như vậy, hướng đột kích chủ yếu do bộ tham mưu phương diện quân chỉ ra có thể làm cho lực lượng chủ yếu của cụm cơ động đi chệch hướng cánh quân địch rất xa, nên sẽ khó tiêu diệt chúng.

Nắm được thực chất của sự bất đồng đó, tôi không do dự ủng hộ tướng Cô-xten-cô. Nhưng lúc đó, chúng tôi nhận được mệnh lệnh tiến công có chữ ký của tổng tư lệnh. Đồng chí cho biết chỉ lệnh ban đầu do tham mưu trưởng phương diện quân ký vẫn còn hiệu lực.

Tướng Cô-xten-cô với tính kiên trì vốn có đã bảo vệ quyết tâm của mình. Bô-đin cố gắng thuyết phục đồng chí, nói rằng tư lệnh cụm phạm sai lầm khi thay đổi hướng tiến công của lực lượng chủ yếu của mình.

– Thế thì địch sẽ thoạt khỏi tay đồng chí, quả là đồng chí đẩy địch ra khỏi vòng vây.

Nhưng tướng Cô-xten-cô vẫn giữ ý kiến của mình, đề nghị báo cáo lên Ti-mô-sen-cô. Mãi tới khuya, chúng tôi mới nhận được câu trả lời ngắn gọn: “Tổng tư lệnh không phản đối”. Vậy là, chúng tôi đã bảo vệ được ý kiến của mình, nhưng làm thế nào để thực hiện đây? Trong chiến tranh, quyết tâm lý tưởng nhất vẫn chính là quyết tâm dẫn đến thắng lợi.

Buổi sáng ngày 6 tháng Mười hai. Những tia nắng đầu tiên của vầng trời đông lạnh đến chỉ có thể chiếu xuống cánh đồng phủ trắng tuyết những vệt sáng màu hồng, chứ không thể sưởi ấm anh em chiến sĩ cóng lạnh đang hành quân tới khu vực công kích địch.

Chiểu theo mệnh lệnh của tổng tư lệnh thì cuộc tiến công đã phải bắt đầu. Nhưng nỗi lo ngại của tướng Cô-xten-cô là có căn cứ: các sư đoàn chỉ mới bắt đầu chiếm lĩnh được tuyến xuất phát, trong lúc các cơ quan tham mưu vẫn còn trên đường đi.

Trung tá B. I. Cô-sê-ép, tham mưu trưởng sư đoàn bộ binh cận vệ 1, phái sĩ quan liên lạc tới, cho biết các trung đoàn đã tới các điểm dân cư Téc-bu-nư, Bô-rơ-ki, Ma-lưi-e Bô-rơ-ki, A-lếch-xan-đrốp-ca. Các chi đội tiến sâu và các phân đội trinh sát định tiến lên phía Bắc đã bị hỏa lực mạnh của địch chặn lại. Trước khi các chiến sĩ cận vệ tới đây, khu vực này không có các đơn vị của chúng ta, nên chúng tôi không có tin tức về các đơn vị phát-xít đang cố thủ ở đó. Không nắm được những tin tức này mà cứ bắt đầu công kích thì quá ư mạo hiểm. Rồi người đứng ra tổ chức công kích cũng không rõ: chỉ có tham mưu trưởng sư đoàn cũng đến với các đơn vị tiền tiêu, còn tướng Ru-xi-a-nốp thì vẫn còn ở dọc đường, kéo các đơn vị và bộ phận hậu cần tụt lại phía sau.

Quân đoàn kỵ binh với các đơn vị tiền tiêu của nó đã chiếm lĩnh các làng A-lếch-xan-đrốp-ca, Ca-đa-cô-vô, Bốc-đa-nô-vô, Ni-giơ-nhe, Bôn-sôi-e Va-xi-li-ép-ca, cũng lâm vào tình trạng tương tự. Ở đây, ý định tiếp tục tiến lên phía Bắc cũng không thu được kết quả.

Sau khi nghe tô báo cáo tình hình thực tế của các binh đoàn và binh đội cụm cơ động, tướng Cô-xten-cô cho rằng chúng tôi không thể bắt đầu tiến công trước sáng hôm sau. Buổi trưa, Cô-xten-cô liên lạc với tư lệnh tập đoàn quân 13. Cụm xung kích của tập đoàn quân này, do tướng C. X. Mô-xca-len-cô chỉ huy, đã chuyển sang tiến công. Tướng A. M. Gô-rốt-ni-an-xki trách cụm cơ động của chúng tôi, hôm nay không yểm hộ cho đợt công kích của các đơn vị thiếu quân số của đồng chi, và các chiến sĩ đã phải chiến đấu đơn độc. Cô-xten-cô hứa đến sáng sẽ sửa chữa. Đồng chí không che giấu nỗi lo của mình là mọi việc không đạt được như vậy. Nhưng sau này mới hay rằng việc trì hoãn cuộc tiến công đã tiếp sức cho chúng tôi.

Tưởng rằng cuộc công kích của cụm xung kích thuộc tập đoàn quân 13 là cuộc tiến công của những lực lượng chủ yếu của chúng tôi, bộ chỉ huy phát-xít vội kéo toàn bộ lực lượng dự bị của chúng tới khu vực Ê-lê-txơ, làm yếu hẳn tuyến những đơn vị đang đối phó với cụm quân cơ động của tướng Cô-xten-cô. Vậy là trường hợp ngẫu nhiên đã giúp chúng tôi giải quyết nhiệm vụ khó khăn được dễ dàng.

Hai giờ sau, tôi xin liên lạc với tướng Bô-đin, báo cáo tỉ mỉ hướng hành động và tình hình cụm quân cơ động của chúng tôi. Tôi báo cáo cả quân đoàn kỵ binh 5 của Cri-u-tsen-kin lẫn sư đoàn bộ binh cận vệ 1 của Ru-xi-a-nốp đều chưa kịp tập kết đầy đủ ở khu vực xuất phát và không thể bắt đầu tiến công vào sáng hôm sau. Tôi cũng tỏ ý rất lo ngại về việc bảo đảm hậu cần. Hiện chúng tôi hoàn toàn chưa hình dung được sẽ tổ chức đưa thương binh về phía sau ra sao, cung cấp vật chất – kỹ thuật cho bộ đội tiến công như thế nào và ai sẽ chịu trách nhiệm về toàn bộ những công việc đó.

Tôi lưu ý Bô-đin một lần nữa rằng chúng tôi chỉ có vẻn vẹn một đài vô tuyến điện và chưa nhận được phương tiện thông tin liên lạc của bộ tham mưu nguyên Phương diện quân Bri-an-xcơ và cũng chưa biết có nhận được không. Do đó, cần yêu cầu tướng Dô-bư-kin giải quyết ngay cho chúng tôi một đài vô tuyến điện. Cuối cùng, tôi đề nghị gửi gấp cho chúng tôi một số bản đồ địa hình cần thiết, vài chiếc ô-tô và một bếp nấu dã chiến. Tham mưu trưởng hứa sẽ gọi ngay đại tá Đ. T. Ga-vri-lốp, trưởng phòng tổ chức – kế hoạch hậu cần của phương diện quân tới và giao cho đồng chí đó sẽ đích thân trả lời tôi tất cả những vấn đề liên quan đến việc bảo đảm hậu cần mà tôi quan tâm. Đồng chí hứa sẽ gửi những bản đồ địa hình trước sáng ngày 7 tháng Mười hai.

Bô-đin im lặng trước vấn đề cung cấp phương tiện thông tin liên lạc. Tôi nhắc lại là chúng tôi lo không chỉ đạo tác chiến được trong quá trình tiến công, vì hiện nay, chúng tôi chỉ có liên lạc bằng điện thoại, và mỗi khi chúng tôi chuyển quân, đường dây dễ bị đứt ngay. Nói chung, chúng tôi không có phương tiện thông tin dã chiến này, chủ yếu là không có đài vô tuyến điện. Tôi khẩn thiết đề nghị tham mưu trưởng buộc tướng Đô-bư-kin trang bị cho chúng tôi càng sớm càng tốt tổng trạm thông tin cơ động ở ga Téc-bu-nư.

Trước những lý lẽ của tôi, Bô-đin trả lời: “Được. Tôi sẽ áp dụng ngay mọi biện pháp”.

Kết quả đầu tiên của buổi nói chuyện là đại tá Ga-vri-lốp, người chịu trách nhiệm bảo đảm hậu cần cho cụm quân của chúng tôi, mời tôi tới dây nói. Đồng chí cho tôi biết toàn bộ việc cung cấp vật chất – kỹ thuật cho cụm quân của Cô-xten-cô từ sáng ngày 6 tháng Mười hai được giao cho chủ nhiệm hậu cần tập đoàn quân 13. Đồng chí ấy phải triển khai trạm cung cấp ở ga Téc-bu-nư; mọi phương tiện vật chất theo yêu cầu của cơ quan tham mưu cụm cơ động sẽ được gửi tới đây. Qua nói chuyện với Ga-vri-lốp, tôi được biết là các đơn vị thuộc cụm quân của chúng tôi phải dự trữ ít nhất hai cơ số đạn cho xe tăng, ba cơ số đạn cho các đơn vị bộ binh và cơ giới, ít nhất ba cơ số xăng cho tất cả các loại xe và khẩu phần lương thực trong năm ngày đêm cùng thực ăn cho ngựa. Tóm lại, việc cung cấp cho bộ đội của cụm chúng tôi mới chỉ ổn định bước đầu.

Biết các cán bộ của cục hậu cần nguyên Phương diện quân Bri-an-xơ vẫn chưa tới, Ga-vri-lốp hứa sẽ áp dụng mọi biện pháp.

Khi tôi báo cáo với tướng Cô-xten-cô về kết quả cuộc nói chuyện với đại diện cục hậu cần của phương diện quân, đồng chí nhiếc móc rất khéo léo kiểu kỵ binh.

Hơn ba giờ chiều, tổng tư lệnh gọi chúng tôi tới đường dây trực tiếp. Trên đường đi tới phòng nói chuyện, Cô-xten-cô nói khẽ:

– Chắc là tổng tư lệnh sẽ cho ta một trận đây! Nguyên soái không tha tội cho chúng ta đã thay đổi quyết tâm của đồng chí.

Song, thật vui đối với chúng tôi, điều lo ngại của Cô-xten-cô không thành sự thật. Ngay từ những câu đầu, cuộc nói chuyện đã mang sắc thái rất hòa nhã và thiết thực.

– Công việc các đồng chí cần phải bắt đầu đã sẵn sàng chưa? – Ti-mô-sen-cô quan tâm hỏi. – Hai là, chúng tôi không hoàn toàn đồng ý việc các đồng chí dịch sang bên phải, vì phải duy trì hướng Tây – Bắc dù chỉ trong ngày tiến công thứ nhất và thứ hai, và sườn phải không được vượt qua sông Ô-lưm…

– Có lẽ đã tai qua nạn khỏi, - Cô-xten-cô thì thầm với tôi.

Vuốt phẳng tấm bản đồ trải trước mặt, thoạt tiên Cô-xten-cô đọc cho nhân viên điện báo những tin tức về tình hình các đơn vị của quân đoàn kỵ binh và sư đoàn bộ binh cận vệ, rồi sau đó mới bắt đầu lý giải những ý kiến khác với quyết tâm của tổng tư lệnh. Đồng chí nói:

– Do cánh quân chủ yếu của địch đóng ở khu vực Ê-lê-txơ và phía Nam Ê-lê-txơ có ý định tiếp tục tiến sang phía Đông – Nam, tôi đề nghị cho phép dùng lực lượng của sư đoàn cận vệ 1 tiến công dọc bờ sông Ô-lưm, còn quân đoàn kỵ binh của Cri-u-tsen-kin sẽ cơ động theo bờ Tây con sông có nhiệm vụ tiến ra khu vực Ni-kít-xcôi-e, cắt đường giao thông của địch đi về phía Tây và Tây – Nam Ê-lê-txơ… Tất cả các đơn vị đều được hướng vào nhiệm vụ này. Tôi đề nghị phê chuẩn. – Suy nghĩ một lát, Cô-xten-cô nói thêm: - Tôi xin lưu ý rằng mục đích trước mắt cụm quân của tôi là hiệp đồng với tập đoàn quân 13 diệt tan cánh quân Ê-lê-txơ của địch…

Khi nhân viên điện báo tiếp nhận điện trả lời của Nguyên soái, Cô-xten-cô sốt ruột giật ngay băng điện không chờ dán. Liếc nhanh nội dung, đồng chí thở dài nhẹ nhõm và chuyển băng điện cho tôi. Tổng tư lệnh trả lời:

“Được. Chỉ lệnh thực hiện nhiệm vụ trước mắt cho các đồng chí còn có hiệu lực. Nhưng tôi báo trước rằng khi mới tiếp xúc với địch, hoàn toàn không được triển khai các đơn vị sang bên phải và đột kích vỗ mặt thay thế cho đột kích ở bên sườn. Tôi yêu cầu sư đoàn bộ binh cân vệ 1 phải tiến quân táo bạo tới tuyến Rốc, Pi-át-nít-xcôi-e, còn kỵ binh phải kiên quyết tiến lên phía Bắc, có đội bảo vệ sườn mạnh ở hướng đi Li-vơ-nư. Không được dừng lại ở những điểm tựa của địch, mà sẽ đi vòng qua chúng”

– Rõ. Xin chấp hành.

Đồng chí mừng vì tổng tư lệnh không bắt xem lại quyết tâm, đến nỗi quên không phàn nàn về việc chúng tôi thiếu phương tiện kỹ thuật.

Chưa nói chuyện xong với tổng tư lệnh thì tướng I. N. Ru-xi-a-nốp mặt đỏ ửng vì lạnh và chính ủy lữ đoàn X. Ph. Ga-lát-giép bước tới cơ quan tham mưu. Chào hỏi xong, Ga-lát-giép gặp ngay Cô-xten-cô, còn tôi thì giữ Ru-xi-a-nốp lại vì từ tháng Mười tới nay chưa có dịp gặp nhau.

Nhìn dáng Ru-xi-a-nốp đã được nghỉ ngơi tốt, khỏe khoắn và sảng khoái. Cặp mắt xanh long lanh dường như muốn hỏi: “Thế nào, cần phải nện bọn nào nữa đây?”. Sư đoàn cận vệ của đồng chí đã nhiều lần đánh bọn phát-xít tơi bời và cũng không phải một lần vượt qua những cảnh ngộ khó khăn một cách xuất sắc, nên người chỉ huy hoàn toàn tin tưởng: sư đoàn sẽ hoàn thành bất kỳ nhiệm vụ nào. Vả cả lần này, đồng chí cũng nói ngay với tôi ý định ngày mai sẽ đánh tan địch như thế nào. Ru-xi-a-nốp không hề than phiền rằng không có đủ thời gian chuẩn bị tiến công, hoặc mọi người đã mệt nhoài khi hành quân, hoặc các phân đội hậu cần chưa kịp chở đủ đạn tới, nhưng đồng chí kiên quyết yêu cầu một điều là tăng cường cho đồng chí phương tiện sơ tán thương binh về phía sau. Tôi trả lời là chúng tôi không có gì hết. Nhưng đồng chí vẫn kiên trì nhắc lại:

– Phải tìm, phải tìm được, I-van Khơ-ri-xtô-phô-rô-vích ạ. – Rồi đồng chí nói tiếp: - Khi tiến về phía trước, tôi cần được yên tâm là không một chiến sĩ nào của mình bị thương mà không được cứu chữa.

Tôi hứa là sẽ xin cục trưởng quân y vài chiếc xe và đề nghị lúc này đầu hãy cứ tìm ngựa và xe trượt tuyết ở các làng lân cận, còn khi bắt đầu tiến công, sẽ dùng xe chiến lợi phẩm để sơ tán thương binh. Suy nghĩ một lát, sư đoàn trưởng đồng ý là nên sử dụng khả năng đó.

Chúng tôi tới gặp tướng Cô-xten-cô. Ru-xi-a-nốp thảo luận khá lâu với đồng chí về những phương án hành động trong cuộc tiến công sắp tới. Sau khi đã giải đáp mọi vấn đề, đồng chí quay trở về sư đoàn.

Còn chủ nhiệm cục chính trị Phương diện quân Tây – Nam X. Ph. Ga-lát-giép làm việc ở chỗ chúng tôi đến tận khuya. Trong lúc nghỉ giải lao nửa tiếng, chúng tôi nói chuyện với nhau. Ga-lát-giép hỏi han tỉ mỉ về các trận đánh giải phóng thành phố quê hương của đồng chí. Sau khi được biết bọn Hít-le đã xóa bỏ những điểm dân cư ở ngoại vi Rô-xtốp, đồng chí đau nhói thốt lên:

– Không biết trong cuộc chiến tranh khủng khiếp này, những người dân lương thiện còn phải đổ bao nhiêu máu nữa.

Trả lời câu hỏi đã gặp Ru-xi-a-nốp ở đâu, Ga-lát-giép kể rằng đồng chí cùng một nhóm đông cán bộ chính trị của phương diện quân đã đến hầu hết các đơn vị của cụm quân cơ động, còn sư đoàn của Ru-xi-a-nốp thì đồng chí đã có dịp làm quen ngay trên đường hành quân.

– Quả là những anh hùng! – đồng chí thốt lên. – Vừa rút ra khỏi trận đánh, lại mới hành quân mệt nhoài, nhưng không một lời kêu ca, không hề xin nghỉ để xả hơi! Mỗi lần chấm dứt câu chuyện, các chiến sĩ đều hỏi tôi: “Khi nào ta bắt đầu tiến công?” – Yên lặng một lát, Ga-lát-giép tin tưởng nói: - Điều rất có ý nghĩa là sư đoàn vẫn giữ được số cán bộ và chiến sĩ nòng cốt đã được tôi lyện trong chiến đấu! Đã bao lần sư đoàn được bổ sung các chiến sĩ chưa quen mùi thuốc súng. Nhưng chỉ một hai tháng sau, anh em đã tiếp nối được truyền thống chiến đấu quang vinh của sư đoàn mình đến mức không thể phân biệt được họ với những chiến sĩ cũ của sư đoàn.

Khi các binh đoàn và binh đội của cụm quân cơ động hành quân tới khu vực xuất phát, thì cán bộ cục chính trị của phương diện quân cùng cán bộ chính trị các đơn vị làm quen với bộ đội, giải thích cho họ về nhiệm vụ chiến đấu mới. Trong những buổi sinh hoạt đảng ngắn gọn, những cuộc nói chuyện với cán bộ và chiến sĩ nòng cốt, những cuộc mít-tinh chớp nhoáng, các đồng chí đã nêu bật ý nghĩa của chiến dịch sắp tới đối với thắng lợi chung của bộ đội ta ở gần Mát-xcơ-va. Các cán bộ chính trị giải thích rằng cuộc tiến công ở vùng Ê-lê-txơ là một đóng góp mới vào sự nghiệp tiêu diệt quân phát-xít xâm lược, là sự tiếp tục khởi đầu niềm vinh quang mà các chiến sĩ xô-viết đã đem lại ở gần Rô-xtốp và Ti-khơ-vin.

Ga-lát-giép vui mừng nhận xét là báo chí của phương diện quân và tập đoàn quân có vai trò vô cùng quý giá trong việc củng cố tinh thần tiến công của các chiến sĩ. Ảnh hưởng của báo chí rất lớn. Và đó cũng là công lao không nhỏ của đội ngũ lớn lao các nhà văn, nhà hơ tích cực cộng tác với báo. Ga-lát-giép cho biết hiện có tới 30 hội viên Hội nhà văn Liên Xô làm việc ở các tòa soạn thuộc Phương diện quân Tây – Nam. Đồng chí trân trọng kể tên A-lếch-xan-đrơ Be-dư-men-xki, Mi-cô-la Ba-gian, Van-đa Va-xi-lép-xcai-a, Ép-ghê-ni Đôn-ma-tốp-xki, A-lếch-xan-đrơ Coóc-nây-tsúc, A-lếch-xan-đrơ Tơ-vác-đốp-xki.

– Đúng là binh chủng pháo hạng nặng trong công tác tuyên truyền của chúng ta, - Ga-lát-giép tự hào kết luận. – Những lời lẽ đầy tính cổ vũ của các nhà văn nung nấu trái tim người lính bằng lòng dũng cảm, khát vọng chiến công và lòng căm thù quân phát-xít xâm lược.

Nghe Ga-lát-giép, tôi bất giác nhớ lại nguyện vọng của các chiến sĩ muốn kịp thời nhận được báo mới. Cho nên thường thấy anh em phàn nàn không được đọc báo nhiều hơn là chuyện bánh mì về chậm. Những mục “Bắn thẳng” trên báo “Hồng quân” của phương diện quân và phụ trương với nhan đề “Kẻ tàn sát” bêu diếu bọn đao phủ phát-xít được anh em đọc đến rách nát. Nên khi bản thân các tác giả “Bắn thẳng” và “kẻ tàn sát” đến thăm các phân đôi thì họ đã đem lại cho các chiến sĩ biết bao hào hứng.

Ga-lát-giép cho biết những cán bộ chính trị cùng đi với đồng chí sẽ ở lại các đơn vị của cụm quân cơ động cho đến khi kết thúc chiến dịch. Đó là một tin vui đối với chúng tôi.

Khi các cơ quan chỉ huy các cấp thảo luận vấn đề về hướng đột kích chủ yếu thì bộ tham mưu ít người của chúng tôi làm việc không ngừng tay. Chúng tôi vẽ bản đồ miêu tả nhiệm vụ của các binh đoàn và binh đội trong ngày đầu và những ngày tiếp theo của cuộc tiến công, chuẩn bị các chỉ lệnh chiến đấu gửi các đơn vị, lập kế hoạch trinh sát, dự thảo phác đồ liên quan tới việc triển khai cuộc tiến công. Song nhiều việc chưa làm kịp vì thiếu người. Chúng tôi đành chịu không có kế hoạch bảo đảm hậu cần, bảng tín hiệu vô tuyến, bản đồ mã hóa, mà thiếu những thứ đó, chúng tôi sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong việc chỉ đạo tác chiến. Nguyên nhân đơn giản là do quá gấp rút. Trên thực tế, chỉ còn lại một ngày đêm dành cho công tác chuẩn bị chiến dịch. Tối mồng 4 tháng Mười hai có chỉ lệnh chiến đấu mở cuộc tiến công, mà sáng ngày 6 tháng Mười hai đã phải bắt đầu rồi. Để lập kế hoạch tỉ mỉ và bảo đảm cho một chiến dịch phức tạp như vậy, bộ tham mưu nhỏ bé của chúng tôi, tất nhiên, cần rất nhiều thời gian. Các đồng chí của tôi đã làm tất cả những gì có thể làm được.

Tại sao tổng tư lệnh lại kiên trì cố gắng mở cuộc tiến công càng sớm càng tốt? Dĩ nhiên, đồng chí biết rõ là muốn chấm dứt cuộc khủng hoảng đang gia tăng từng giờ ở sườn phải của phương diện quân chúng tôi, thì cụm quân cơ động của phương diện quân phải chuyển ngay sang tiến công quyết liệt. Đồng thời, đồng chí cũng nắm được là ngày 5 và 6 tháng Mười hai bắt đầu cuộc tổng tiến công của bộ đội Phương diện quân Tây và Phương diện quân Ca-li-nin ở gần Mát-xcơ-va. Nhiệm vụ chủ yếu được trao cho bộ đội Phương diện quân Tây. Họ phải diệt tan những cánh quân xung kích chủ yếu của địch ở phía Tây và phía Nam thủ đô mà hạt nhân của chúng là những binh đoàn xe tăng. Đồng thời, Phương diện quân Ca-li-nin được trao nhiệm vụ phải tiêu diệt tập đoàn quân 9 của Đức và sau khi giải phóng Ca-li-nin, sẽ tiến vào sau lưng các đơn vị địch đang hoạt động đối đầu với Phương diện quân Tây. Các lực lượng của cánh phải Phương diện quân Tây – Nam chúng tôi phải góp phần vào thành tích chung bằng cách phá tan cánh quân Ê-lê-txơ và tiến vào đường giao thông của các sư đoàn phát-xít đã xông tới những cửa ngõ phía Nam Mát-xcơ-va.

Như vậy, chiến dịch chúng tôi đang chuẩn bị là một bộ phận hợp thành của cuộc phản công đã bắt đầu ở gần Mát-xcơ-va. Do đó, điều rất quan trọng là phải có sự phối hợp về thời gian với những hành động của Phương diện quân Tây.

Còn khoảng tám giờ nữa là bắt đầu cuộc tiến công, thì đại tá Ca-min-xki phụ trách trinh sát báo cáo với tướng Cô-xten-cô là vừa phát hiện ở phía trước chính diện cụm quân chúng tôi có sư đoàn bộ binh 95 của Đức đang còn sung sức. Trước đây, cúng tôi cũng nắm được sư đoàn này thuộc cánh quân đang tiến công ở hướng Ê-lê-txơ, nhưng việc sư đoàn ấy triển khai đối phó với chúng tôi, làm chúng tôi lo ngại.

Chưa đầy nửa tiếng đồng hồ sau, tướng Cri-u-tsen-ki báo cáo khẩn cấp: “Tại khu vực làng Da-ma-rai-ca bắt được một tên sĩ quan doanh trại thuộc sư đoàn bộ binh 95. Hắn cho biết bộ tham mưu sư đoàn đóng ở Ma-lưi-e Ôn-sa-nư, còn bản thân hắn thì được sư đoàn trưởng phái tới làng Boóc-ki để chuẩn bị nhà cửa cho bộ tham mưu sư đoàn…”.

Qua việc tên chỉ huy sư đoàn mới của Đức chuẩn bị đóng bộ tham mưu tại làng Boóc-ki, nơi mà các đơn vị thuộc quân đoàn kỵ binh 5 của chúng tôi đã triển khai trên các cửa ngõ vào làng, cho phép chúng tôi dễ phán đoán kẻ địch không hề nghi ngờ về mối nguy cơ đang treo trên đầu chúng.

Cô-xten-cô rất quan tâm tới tên tù binh và ra lệnh giải nó tới Ca-xtoóc-nôi-e.

Đã nửa đêm, tướng Bô-đin còn cho gọi tôi. Đồng chí lại hỏi han tỉ mỉ về tình hình bộ đội chúng tôi, rằng họ đã sẵn sàng bắt đầu tiến công vào buổi sáng chưa? Tôi cam đoan với đồng chí là bộ đội đã sẵn sàng và sẽ tiến công đúng thòi hạn.

Báo cáo của tôi về những lời cung khai của tên sĩ quan tù binh làm tham mưu trưởng phương diện quân lo ngại. Nhưng sau đó, đồng chí có phần nào yên tâm khi biết rằng sự xuất hiện của sư đoàn phát-xít này không phải do bọn Đức phát hiện được ý định của chúng tôi.

Đọc xong toàn bộ báo cáo của tôi, Bô-đin tóm tắt:

– Có thể coi là bộ đội đã chiếm lĩnh tuyến xuất phát tiến công. Giờ đây cần báo trước một lần nữa cho Ru-xi-a-nốp và Cri-u-tsen-kin để các đồng chí đó hành động quyết liệt, tránh đánh vỗ mặt, mà nên đánh vu hồi địch từ phía Tây. Đồng chí hãy nói với tướng Cô-xten-cô rằng tuy Nguyên soái đã cho phép đồng chí đó hành động thẳng lên phía Bắc, nhằm đưa bộ đội tới sườn các lực lượng chủ yếu của cánh quân Ê-lê-txơ của Đức, nhưng nếu địch chống cự ngoan cố trên hướng này, thì cần phải ngoặt ngay sang hướng Tây – Bắc và tìm những khoảng trống chưa bị chiếm lĩnh để tiến vào sau lưng địch. Tôi nghĩ rằng Ru-xi-a-nốp và Cri-u-tsen-kin hiểu được điều đó, còn nếu không thì cần phải nói ngay với các đồng chí ấy…

Sau đó, Bô-đin nói lại lời phàn nàn của tướng Pha-la-lê-ép: bộ đội ta không làm rõ tuyến phía trước của mình, nên các chiến sĩ lái máy bay sợ oanh tạc phải quân mình. Đồng chí cũng hỏi chúng tôi đã nhận được phương tiện thông tin liên lạc chưa. Tôi trả lời mới nhận được chiếc đài vô tuyến điện thứ hai của tướng Đô-bư-kin, còn những phương tiện khác của cơ quan chỉ đạo tác chiến của Phương diện quân Bri-an-xcơ trước đây, lẽ ra phải tới chỗ chúng tôi rồi, nhưng đến nay vẫn chưa nhận được.

Để kết luận, tướng Bô-đin cho biết là trong ngày qua, tập đoàn quân 13 đã cắt đứt đường cái ở Ê-lê-txơ đi Ê-phrê-mốp. Một sư đoàn đã lọt được vào ngoại vi phía Đông Ê-lê-xtơ, còn sư đoàn khác đang bao vây thành phố này từ phía Tây – Bắc.