Đến khuya tôi mới bứt được khỏi chuỗi việc khẩn cấp nhất và bắt tay vào việc chuẩn bị cho chuyến đi công tác ới khu vực cố thủ Ki-ép. Đóng chặt cửa phòng, tôi xếp lại các sơ đồ. Đầu tôi ê ẩm vì mỏi mệt. Tôi không biết là mình đã thiếp đi lúc nào, mặt úp vào tấm bản đồ. Lúc chợt tỉnh, trời đã rạng sáng. Tôi vội vã rửa mặt rồi ra xe.

Xe chúng tôi hòa vào dòng quân đang từ từ di chuyển. Xe kéo pháo, xe ô-tô, xe ngựa đi kín đường. Các chiến sĩ bộ binh người bám đầy bụi, mệt mỏi hành quân hai bên đường. Tỉnh thoảng, từ phía chân tời lại xuất hiện lẻ tẻ từng chiếc máy bay phát-xít, chúng bay là sát đầu những người đi bộ và các đoàn xe. Từng loạt bom, từng tràng đạn khiến mọi người phải tản rộng ra. Nhưng chỉ lát sau, dòng người, dòng xe dày dặc lại kín đường và ngoan cường tiếp tục khó khăn của mình. Lúc này, mọi ngả đường dẫn đến Ki-ép đều như vậy. Ngày cũng như đêm, bộ đội chấp hành mệnh lệnh của bộ tư lệnh, khẩn trương tiến về đây.

Tôi sực nhớ tới chuyến đi mới đây xuống tập đoàn quân 5. Chúng tôi rẽ vào một lối nhỏ để tìm cơ quan tham mưu. Trận mưa tháng Bảy bất ngờ hồi đêm làm đường làng lầy lội. Chúng tôi đi dọc theo hàng quân. Các chiến sĩ vất vả lội trong lớp bùn đặc quánh mà vẫn phải cố sức kéo pháo, đẩy xe. Tôi có cảm giác nếu có ai ngăn lại thì họ sẽ gục xuống và rồi không thể đứng dậy nổi. Anh em mệt đến như vậy đó. Nhiều người bị thương, thấp thoáng băng trắng mới thay lẫn băng cũ bám bụi đã bết máu khô.

Khi chúng tôi lách được qua dòng người đi tới đầu hàng quân thì nhịp điệu chuyển động chậm chạp bỗng nhiên bị phá vỡ. Các chiến sĩ đang cố kéo ra khỏi lòng đường con ngựa đã thắng vào xe chở đạn bị gục xuống vì kiệt sức. Anh em mệt đến nỗi không còn cảnh tượng bận bịu, ồn ào thường xảy ra trong trường hợp như vậy. Các chiến sĩ Hồng quân xúm quanh chiếc xe tải không có ngựa và kéo đi trên con đường bùn lầy đặc quánh. Nhân lúc hàng quân bị dồn lại, tôi đến gần một trung úy, người hơi gầy, dáng thấp, đang ra lệnh bàng một giọng khản đặc, mệt mỏi hầu như không thành tiếng. Tôi hỏi đây là đơn vị nào và đi đâu.

Đồng chí chậm rãi quay đầu lại. Khuôn mặt trẻ măng trông nghiêm nghị và khó đăm đăm.

– Anh là ai và cớ gì lại quan tâm đến đơn vị chúng tôi? – Cặp mắt sưng húp ngờ vực nhìn tôi.

Tôi xưng danh. Trung úy yêu cầu cho xem giấy. Sau khi tin chắc là đúng như vậy, đồng chí mới báo cáo đây là trung đoàn thuộc sư đoàn bộ binh 193 đang được điều động (có trời mới biết đã là lần thứ bao nhiêu) nhằm chiếm lĩnh tuyến phản kích mới.

Trong khi hai chúng tôi nói chuyện, các chiến sĩ Hồng quân biết tôi ở Ki-ép tới, liền xúm lại vây quanh. Tôi lấy của đồng chí sĩ quan tùy tụng một báo thuốc lá thượng hạng “Ca-dơ-bếch”, bóc ra và mời anh em. Bao thuốc hết veo trong nháy mắt. Đồng chí chuẩn úy tóc đen đứng cạnh tôi, cổ quấn băng, thèm thuồng rít thuốc.

– Ngon thật! Dù không phải loại thuốc ưa dùng của lính chúng tôi, nhưng vẫn là thuốc lá. Lâu lắm rồi chúng tôi không được hút. Năm ngày chiến đấu liên miên. Bọn phát-xít như một bầy quỷ, luôn luôn xông tới. Bị đánh bật ở chỗ này, chúng lại ào tới chỗ kia. Đã ba ngày đêm nay, hầu như chúng tôi không ngủ. Chỉ được ngả lưng chốc lát giữa các dợt công kích, rồi lại bị dựng dậy.

Tôi hỏi thăm vết thương của đồng chí.

– Cổ bị dính đạn. Đồng chí y sĩ của chúng tôi – khi ấy hãy còn sống – khám vết thương, bôi i-tốt và bảo không sợ “xanh cỏ” đâu. Có điều, không hay là không thể quan sát rộng, chỉ nhìn thẳng được thôi. Cho nên khi tiến công chỉ có chạy thẳng một mạch không ngoái lại.

Những lời nói sau của đồng chí làm mọi người vui nhộn hẳn lên. Anh em xúm xít vây quanh hai chúng tôi. Tôi hiểu ngay đồng chí chuẩn úy dày dạn này được anh em rất kính trọng.

Hỏi tại sao không đến tiểu đoàn quân y thì chuẩn úy không trả lời ngay. Anh cố rít thêm hơi thuốc nữa, nhưng chỉ còn lại mẩu giấy của điếu thuốc. Đồng chí quăng xuống bùn, lấy chân dập thuốc theo thói quen.

– Đồng chí đại tá ạ, đôi lúc cảm thấy đau lòng nếu nói muốn bỏ tất cả và chạy về trạm quân y. Nhưng rồi nhớ đến bầy lũ phát-xít đang xông tới Ki-ép, với bàn tay bẩn thỉu của chúng tới nhà máy “Ác-xê-nan” thân yêu, nơi tôi làm việc trước khi nhập ngũ, cũng như nghĩ đến những đôi ủng cá sắt của chúng có thể dày xéo lên đường phố Crê-tsa-tích thì xin đại tá tin tôi, vết hương coi như tan biến và quên hết mọi mệt nhọc. Chẳng lẽ chỉ có mình tôi như thế? Đồng chí nhìn xem, - chuẩn úy không quay lại lấy tay chỉ xung quanh, một phần ba anh em bị thương, nhưng không một ai có ý định xin về phía sau. Hom qua, sư đoàn trưởng chúng tôi đã giải thích rõ ràng: ở Ki-ép có nhiều phụ nữ và trẻ em, còn ở phía trước thành phố thì rất ít bộ đội. Hóa ra, nhân dân rất trông chờ ở chúng tôi. Và chính vì vậy mà chúng tôi gắng hết sức mình.

Một chiến sĩ còn trẻ măng đứng bên, bối rối trước sự chú ý của nhiều người, bỗng nói:

– Nhiều đồng chí chúng tôi đã mất mát trong những trận chiến đấu gần đây. Tuần lễ trước, tiểu đoàn chúng tôi có hơn năm trăm người. Bây giờ một nửa số anh em đó không còn nữa. Cán bộ chỉ huy cũng chỉ còn lại mấy người. Đồng chí ấy, - chiến sĩ chỉ trung úy người gầy gò mà tôi vừa được biết đang chỉ huy kéo khẩu pháo bị sa lầy, - trước khi bước vào chiến đấu là trung đội trưởng, mà bây giờ đã chỉ huy tiểu đoàn.

– Vào buổi sáng mùa hè ấy, khi vượt lên đoàn quân đang vất vả tiến về Ki-ép, những suy nghĩ về công việc ngoài mặt trận cứ bám chặt lấy đầu óc tôi. Thật đau đớn thấy các đơn vị còn ít pháo, và ngày càng phải dùng nhiều đến chai cháy đề chống tăng. Các chiến sĩ của chúng ta đã dũng cảm xả thân vì Tổ quốc thân yêu đến mức nào mới có thể cầm chai xăng lao vào con quái vật thép?! Chỉ có trong lò lửa cách mạng, trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội anh hùng mới có thể nảy sinh cái chất con người tuyệt vời như vậy, chất hợp kim mà toàn bộ sức mạnh của bộ máy chiến tranh phát-xít không bẻ gãy nổi.

Lẽ đương nhiên, khi luyện thép sẽ có bã xỉ, nên khi tôi luyện tính cách con người cũng không thể tránh khỏi như vậy. Ở chúng ta không chỉ có những con người tuyệt đẹp đã được tôi luyện như đồng chí chuẩn úy dày dạn khói lửa mà tôi vừa nói, còn có có bã xỉ nữa. Trong ngọn lửa thử thách, bã xỉ đã nổi lên trên, nhưng cơn lốc chiến tranh nhất định sẽ quét sạch các loại rác rưởi đó.

Chúng tôi vào thành phố. Dù còn sớm và thường có máy bay địch bắn phá, đường phố vẫn đông người. Chiến lũy, vận cản chống tăng được dựng lên ở khắp các ngã tư. Nam nữ, thiếu niên vẫn đang lao động.

Chúng tôi dừng xe bên cạnh một chiến lũy. Một cụ già mái tóc quăn bạc trắng, bộ ria vàng khè khói thuốc, dáng nghiêm khắc đang chỉ huy công việc. Chúng tôi làm quen với nhau. Cụ là một công nhân lành nghề của nhà máy lớn. Cụ vui vẻ kể lại trước đây cũng đã từng dựng nhiều chiến lũy trên các đường phố Ki-ép, từ thời nội chiến, cho nên cụ có nhiều kinh nghiệm, và giờ đây được bà con tín nhiệm mời đứng ra chỉ đạo công việc, đồng thời cử một người phó trẻ tuổi, một cán bộ công binh am hiểu giúp việc.

Vuốt vuốt sợi râu bạc trên má, người lao động lão thành kể lại rằng đến nay, tất cả công nhân lành nghề suốt mấy ngày đêm liền đều không rời xưởng, thậm chí ăn cơm ngay ở bên máy. Họ làm tất cả những gì có thể làm được cho tiền tuyến. Nhà máy của cụ đang sửa chữa súng máy, pháo và các loại vũ khí khác. Còn thiếu niên, phụ nữ và các cụ già đã nghỉ hưu – những ai không bám máy thì đều đi xây dựng công trình phòng ngự.

Các cụ già và phụ nữ đang lao động gần đấy vây quanh tôi, hỏi về nhiều chuyện. Bà con muốn biết tình hình ngoài mặt trận. Tôi phải nói là địch đã tới gần. Bộ đội chúng ta chiến đấu liên tục nên thấm mệt, hiện đang chiến đấu ở vùng Cô-rô-xten, phản kích vào sườn và sau lưng chúng. Chúng ta không tiếc sức để đánh bật bọn Hít-le ra khỏi Béc-đi-tsép. Tình hình rất khó khăn. Nhưng bộ đội của khu vực cố thủ Ki-ép đã chặn được xe tăng địch cách thành phố 20 ki-lô-mét.

Nghe tôi nói xong, bác công nhân già nói:

– Nếu bọn phát-xít thọc tới, tất cả chúng tôi, không từ một ai, đều ra chiến lũy. Chúng tôi sẽ chiến đấu đến người cuối cùng, không để cho quân thù dày xéo lên đường phố Ki-ép thân yêu.

Chia tay với những người xây dựng chiến lũy, chúng tôi tới cơ quan tham mưu phòng thủ của thành phố. Những thành viên của cơ quan tham mưu đang nói chuyện với những người lãnh đạo các đội dân quân và tự vệ.

Đến đây càng thấy rõ một khí thế mạnh mẽ đang ngự trị thành phố. Các hành lang trong cơ quan tham mưu chen chúc đầy người. Công nhân, viên chức, người nội trợ, học sinh tới đây yêu cầu được cử đi bảo vệ Ki-ép.

Hàng chục vạn người dân lao động thủ đô U-ra-i-na đứng lên ủng hộ bộ đội. Các quận ủy và phòng quân vụ phải vất vả lắm mới đọc hết từng chồng đơn. Mọi người kiên quyết đề nghị được cấp vũ khí và điều họ ra mặt trận.

Có nhiều đơn khiếu nại của đảng viên do quá tuổi nên không được ghi tên vào hàng ngũ Hồng quân. Thành ủy đã có nhiều biện pháp nhằm sử dụng thật tốt nhiệt tình yêu nước của người Ki-ép, đảng viên cũng như người ngoài đảng.

Trong những ngày này, các trang báo đăng kí thư của những người yêu nước xô-viết trình bày nguyện vọng được đóng góp sức lực và, khi cần, sẽ chống hiến cả thân mình cho cuộc đấu tranh chống quân xâm lược đáng nguyền rủa.

Đảng viên lão thành P. Pê-tơ-ren-cô trong bức thử gửi tòa soạn báo của thành phố đã nhân danh cá nhân và nhân dân con trai đang theo học năm thứ ba Trường đại học y khoa Ki-ép số 2, viết: “Chúng tôi coi cầm vũ khí bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, chiến đấu đến khi tiêu diệt hoàn toàn bọn súc sinh phát-ít là nghĩa vụ công dân của mình. Chúng tôi tình nguyện xin gia nhập Hồng quân”.

Bác công nhân X. T. Xtơ-rê-lét-xki viết trong đơn: “… Dù đã quá tuổi nhập ngũ, đề nghị vẫn ghi tên tôi vào hàng ngũ Hồng quân quang vinh để tiêu diệt bè lũ phát-xít”.

“… Nếu không được ra mặt trận thì cũng cho tôi được phục vụ ở gần mặt trận”, - đoàn viên thanh niên công sản V. Grai-mơ-le năn nỉ đồng chí ủy viên quân vụ.

Chiến sĩ lao động lão thành I. G. Xác-bê-ép, trước đây đã tham gia nội chiến, tuyên bố:”Trong lúc này, tôi không thể ngồi nhà được!”.

Nhiều người sợ bị từ chối, đã mở đầu lá đơn của mình bằng câu: “Tôi coi mình là đã được động viên”.

Nhân dân các vùng ngoại thành cũng tỏ rõ tinh thần yêu nước như vậy. Bà con nông trang viên Giu-li-a-nư ở gần Ki-ép từ già đến trẻ đã đến Xô-viết xã và yêu cầu được ra mặt trận. Bác nông dân có tuổi T. P. Rút-nít-xki dẫn con trai tới gặp Xô-viết xã và nói:”Tôi xin hiến dâng con tôi vào cuộc chiến tranh thiêng liên chống bọn phát-xít hung nô. Tôi đã già, nhưng khi cần, tôi vẫn nhớ nghề lái xe của mình và chở các chiến sĩ đi chiến đấu”.

Thanh niên đã biểu hiện lòng yêu nước của mình dặc biệt mãnh liệt. Chỉ trong một ngày đã có hơn ba nghìn lá đơn của nam nữ đề nghị là những chiến sĩ tình nguyện ra mặt trận. Học sinh những lớp trên của trường trung học Ki-ép số 118 tuyên bố mình đã được động viên. Nữ sinh Ô-xtơ-rốp-xcai-a ở khu nhà nghỉ Pu-tsa Vô-đi-txa gửi diện thay mặt các bạn gái cam đoan là họ sẽ “trông nom thương binh như những người thân yêu nhất”.

Khí thế yêu nước có tính chất quần chúng của nhân dân U-cra-i-na và trước hết là của nhân dân tỉnh Ki-ép được Ủy ban Trung ương Đảng cộng sản U-cra-i-na khởi dậy một cách sáng suốt đã mang lại cho phong trào kháng chiến của nhân dân một mục tiêu rõ rệt và sức mạnh lớn lao.

Thấy rõ những tai họa do bọn biệt kích phát-xít xâm lược gây ra, Ủy ban trung ương Đảng cộng sản (bôn-sê-vích) U-cra-i-na ngay trong những ngày chiến tranh đầu tiên đã kêu gọi nhân dân thành lập những tiểu đoàn xung kích chống bọn biệt kích phá hoại của địch. Các đảng viên và đoàn viên thanh niên Ki-ép đã đứng lên hưởng ứng ngay lời kêu gọi đó.

Anh thanh niên yêu nước Mi-sen-cô là một trong những người đầu tiên gửi thư: “Đề nghị quân đoàn ghi tên tôi tình nguyện vào tiểu đoàn chiến đấu chống lính nhảy dù địch”.

Đến ngày 8 tháng Bảy đã thành lập được 13 tiểu đoàn xung kích với trên ba nghìn rưởi người Ki-ép. Phần lớn họ là đảng viên và đoàn viên thanh niên cộng sản.

Lời kêu gọi của Ủy ban trung ương Đảng cộng sản (bôn-sê-vích) U-cra-i-na, Đoàn chủ tịch Xô-viết tối cao và Hội đồng bộ trưởng dân ủy nước Cộng hòa gửi nhân dân U-cra-i-na ngày 7 tháng Bảy có tác dụng rất lớn trong viện động viên nhân dân U-cra-ina đứng lên đấu tranh chống bọn phát-xít.

“Đã đến lúc, - lời kêu gọi viết, - mỗi người cần xả thân để thực hiện đến cùng nghĩa vụ thiêng liêng trước Tổ quốc, trước nhân dân. Quân thù xuất hiện ở đâu thì chính nơi đó sẽ là mồ chôn chúng. Hãy để mỗi túp lều, mỗi ngôi nhà, mỗi thành phố và mỗi xóm làng đều đem lại sự chết chóc cho bọn ăn cướp Hít-le”.

Trong những ngày tháng Bảy nóng bỏng đó, tại các xí nghiệp, cơ quan ở Ki-ép đều có những cuộc mít-tinh rầm rộ, quần chúng sôi nổi và xúc động thảo luận làm sao để hưởng ứng tốt nhất lời kêu gọi đó. Các đồng chí lãnh đạo Đảng và Chính phủ U-ra-i-na đã nói chuyện trước các cuộc mít-tinh của đông đảo quần chúng.

Nhân dân lao động đồng thanh tuyên bố: “Chúng ta sẽ làm tất cả để đánh bại bè lũ xâm lược đáng nguyền rủa”.

Tại một cuộc mít-tinh của nhà máy chế tạo đầu máy xe lửa, bác công nhân P. C. Lu-ca-sê-vích đã nói lên tâm trạng của anh em công nhân như sau: “Chúng tôi sẵn sáng vào bất kỳ lúc nào cầm súng thay cho đục và búa, sẵn sàng ngồi vào xe tăng và đứng bên cỗ pháo”. Đó không phải là những lời nói suông. Chỉ trong một thời gian ngắn, Ki-ép đã bổ sung cho Hồng quân 20 vạn chiến sĩ và cán bộ chỉ huy. Và còn biết bao người đã gia nhập dân quân, du kích!

Báo chí đã đăng bức thư của những công nhân Ki-ép ở lại lao động tại vị trí của mình:

“Bọn kẻ cướp phát-xít đã tiến công Tổ quốc ta. Quân thù xảo quyệt đã vấp phải sự đánh trả có tổ chức của nhân dân anh hùng, của Hồng quân anh hùng. Trong giờ phút nghiêm trọng này, nhân dân lao động thủ đô U-cra-i-na xô-viết đã đoàn kết chặt chẽ hơn bao giò hết và luôn luôn nêu cao tấm gương quên mình. Một bộ phận công nhân đã rời nhà máy ra mặt trận. Những người vợ và con gái đã thay thế họ và đang lao động kiên trì để củng cố sức mạnh của Tổ quốc thân yêu.

Chúng tôi kêu gọi các bạn, những người thợ luyện kim, những người thợ mỏ, chế tạo máy, công nhân khai thác dầu, công nhân đường sắt, nam nữ công nhân công nghiệp nhẹ hãy nhân lên những thành tích sản xuất, nâng cao năng suất lao động, trở thành những người con xứng đáng của Hồng quân quang vinh của chúng ta, một quân đội bảo vệ tự do, văn hóa và tiến bộ của loài người trên toàn thế giới và tiêu diệt chủ nghĩa phát-xít”.

Công nhân Ki-ép đã nêu cao tấm gương lao động dũng cảm cho toàn thể nhân dân lao động U-cra-i-na. Công nhân, kỹ sư và cán bộ kỹ thuật của nhà máy “Lê-nin-xcai-a Cu-dơ-ni-txan”, “Bôn-sê-vích” cùng các nhà máy khác bắt đầu sản xuất và sửa chữa nhiều loại phương tiện kỹ thuật chiến đấu và vũ khí. Công nhân sửa chữa đầu máy xe lửa chế tạo các đoàn tàu bọc thép, và chúng đã có tác dụng quan trọng trong việc bảo vệ thành phố. Ngày 7 tháng Bảy, đoàn tàu bọc thép đầu tiên ra xưởng. Trên tàu đặt mấy khẩu pháo và trên 40 súng máy. Một sự việc đáng lưu ý là có tới 10 nghìn công nhân đã nộp đơn tình nguyện thế chỗ 120 người cần bổ sung cho đoàn tàu bọc thép. Chỉ huy đoàn tàu bọc thép đầu tiên của Ki-ép là phó trưởng phòng chính trị Cục đường sắt Tây – Nam A. X. Ti-khô-khốt.

Ít lâu sau, cả công nhân Nhà máy sửa chữa toa xe Đác-ni-txa cũng đưa đoàn tàu bọc thép đầu tiên của mình vào chiến đấu.

Công nhân Ki-ép trở thành nòng cốt của tự vệ nhân dân. Đêm 8 tháng Bảy, thành phố đã xây dựng được 19 đơn vị tự vệ với quân số 29 nghìn, trong đó 22 nghìn là đảng viên và đoàn viên thanh niên cộng sản. Ngoài ra, thanh niên Ki-ép còn thành lập một trung đoàn tự vệ nhân dân Côm-xô-môn đặc biệt.

Lãnh đao các binh đội và phân đội tự vệ nhân dân thường là những người cộng sản. M. G. A-va-xa-phi-an, giám đốc Nhà máy mang tên Ph. E. Đgiéc-gin-xki, lãnh đạo đội tự vệ nhà máy, N. N. Xơ-lô-bốt-xcôi, giám đốc Nhà máy mang tên Các Mác, cũng lãnh dạo đội tự vệ nhà máy. Hầu khắp các xí nghiệp kháchư cũng đều như vậy.

Cùng với việc thành lập các đội tự vệ nhân dân, chúng ta đã triển khai cả công tác tổ chức phong trào du kích, tổ chức hoạt động bí mật của Đảng và Đoàn thanh niên ở trong lòng địch.

Ngay từ những tuần lễ đầu chiếm đóng, bọn Hít-le đã vấp phải sức mạnh căm thù mãnh liệt của nhân dân U-cra-i-na. Nhân dân không đón bọn phát-xít xâm lược bằng bánh mì và muối. Anh em du kích kể cho chúng tôi nghe, khi xe tăng Đức đột nhập vào một làng ở tỉnh Gi-tô-mia thì một cụ già chạy ra thét lớn “Đảo đảo bọn phát-xít!” rồi ném lựu đạn vào chiếc xe tăng đi đầu. Tất nhiên, cụ già biết rõ mình sẽ hy sinh. Nhưng lòng căm thù địch còn mạnh hơn cái chết.

Bản thân bọn Hít-le thừa nhận rõ hơn ai hết thái độ của nhân dân đối với bọn chiếm đóng. Tên binh nhì Đức Muyn-le đã ghi nhật ký vào hồi cuối tháng Sáu: “Ở đây, ngay tại hậu phương mà chúng tôi vẫn buộc phải chiến đấu với du kích. Suốt ngày chúng tôi không yên. Phải dè chừng từng bước đi. Đâu đâu cũng gặp du kích”.

Mà đó cũng mới chỉ là bước đầu!

Ủy ban trung ương Đảng cộng sản (bôn-sê-vích) U-cra-i-na thông qua một nghị quyết đặc biệt về tổ chức các đội du kích và chuẩn bị các hoạt động bí mật của Đảng và Đoàn thanh niên cộng sản ở các vùng bị chiếm đóng. Do đó, phong trào du kích ngày càng ở quy mô rộng lớn hơn.

Các đội du kích được các tổ chức Đảng ở Ki-ép xây dựng đã gieo nhiều tai họa cho địch. Chúng tôi chỉ xin đơn cử đội du kích Ki-ép thứ nhất. Đội mang tên “Chiến thắng hay là chết”. Hạt nhân của đội là các công nhân nhà máy “Ác-xê-nan”, trong đó có các công nhân lão thành như Vê-lích-cô, Khác-tsen-cô, Ta-li-a-nốp, Gôn-tsa-rơ, Pác-khô-men-cô, người dã tham gia nội chiến, và nhiều đồng chí khác. Chỉ huy đội là X. P. Ô-xếch-kin, người đã tham gia nội chiến, đảng viên cộng sản từ năm 1917, còn chính ủy là đồng chí G. P. Các-na-u-khơ, bí thư huyện ủy U-man.

Ngay trong trận đánh đầu tiên ngày 7 tháng Tám, đội đã diệt được 350 tên Hít-le. gần 500 tên phát-xít đã bị tiêu diệt ở vùng Ô-xti-ô-rơ. Đội đã giúp đỡ rất nhiều cho các đơn vị bộ đội ta đang chiến đấu để thoát vây. Trong thời gian bảo vệ Ki-ép, đội đã hơn ba mươi lần tấn công bọn Hít-le, diệt mấy trăm binh lính địch, 10 xe tăng và xe bọc thép, hơn 50 ô-tô, phá sập 10 cầu, thu 200 súng máy, 250 tiểu liên và 4 nghìn súng trường.

Mười hai đội du kích khác do tổ chức đảng Ki-ép xây dựng cũng nổi tiếng vì sự nghiệp chiến đấu của mình.

Ngoài các đội du kích, còn thành lập hai trung đoàn du kích đã giúp đỡ bộ đội chúng tôi rất nhiều.

Bộ đội Phương diện quân Tây – Nam được sự giúp đỡ hàng ngày của nhân dân thành phố anh hùng. Mặt trận có hậu phương vững mạnh và đáng tin cậy. Đó là biểu hiện rõ rệt nhất của sự thống nhất ý chí không gì chia rẽ nổi giữa quân đội và nhân dân.

… Buổi nói chuyện với các đồng chí lãnh đạo cơ quan tham mưu bảo vệ thành phố đã để lại cho tôi một ấn tượng không bao giờ phai mờ. Vui sướng biết bao vì phía sau người chiến sĩ chúng ta là một sự chi viện hùng hậu. Tôi giới thiệu với các đồng chí về tình hình ngoài mặt trận, truyền đạt những chỉ thị của Hội đồng quân sự về công tác chuẩn bị bảo vệ thành phố. Không có thời gian nói chuyện lâu. Công việc cấp bách đang chờ mọi người.