Những sự kiện ở phía sau cánh phải phương diện quân ngày càng làm cho chung tôi lo lắng. Sau khi thọc sâu sang phía Đông, các đơn vị phát-xít thuộc cụm các tập đoàn quân “Trung tâm” đã đến Xta-rô-đúp và Pô-tsép.

Sau này, chúng tôi mới được biết, vào tháng Tám, các tướng lĩnh ở tổng hành dinh Hít-le đã tranh cãi nhiều về vấn đề sẽ tập trung những nổ lực chủ yếu của chúng vào hướng chiến lược nào. Đa số các tướng lĩnh Đức nổi tiếng cho rằng phải tiến công vào Mát-xcơ-va ngay. Nhưng Hít-le không thể quyết định như vậy khi chưa nắm chắc chiến cục đánh chiếm Ki-ép, chiếm nước U-cra-i-na. Hắn yêu cầu “bằng bất kỳ giá nào cũng phải giáng đòn sấm set vào các đơn vị của tập đoàn quân 5 và những binh đoàn của các tập đoàn quân xô-viết đang hoạt động ở phía Tây và phía Đông Ki-ép, diệt tan chúng không cho chúng kịp rút về các trận địa phòng ngự đã được chuẩn bị ở phía sau”. Tiếp theo, hắn giải thích: “Những ý kiến phản đối cho rằng nếu hành động như vậy, chúng ta sẽ để mất nhiều thòi gian và cuộc tiến công vào Mát-xcơ-va sẽ quá chậm, hoặc vì những nguyên nhân kỹ thuật, các binh đoàn xe tăng khi đó sẽ không thể thực hiện được nhiệm vụ này, là không có cơ sở. Vì sau khi tiêu diệt được những đơn vị quân Nga vẫn như trước đây đe dọa sườn phải cụm các tập đoàn quân “Trung tâm”, việc tiến công vào Mát-xcơ-va sẽ không khó, mà còn dễ dàng hơn”.

Bộ tư lệnh Liên Xô kịp thời phán đoán được ý đồ của địch. Ngay từ ngày 19 tháng Tám, Gh. C. Giu-cốp lúc ấy đang chỉ huy bộ đội Phương diện quân Dự bị đã gửi lên Tổng tư lệnh tối cao bức điện sau đây:

“Bọn địch thấy ta tập trung một lực lượng lớn trên đường đi về Mát-xcơ-va và có Phương diện quân Trung tâm và cánh quân Vê-li-ki-e Lu-ki của ta bố trí ở các sườn của chúng nên đã tạm thời bỏ việc đánh vào Mát-xcơ-va, và trong khi chuyển sang phòng ngự tích cực chống Phương diện quân Tây và Phương diện quân Dự bị, chúng đã tung tất cả các đơn vị cơ động và xe tăng xung kích ra đánh Phương diện quân Trung tâm, Phương diện quân Tây – Nam và Phương diện quân Nam.

Có thể âm mưu của chúng là: tiêu diệt Phương diện quân Trung tâm, tiến ra vùng Tséc-ni-gốp, Cô-nô-tốp, Pri-lu-ki, rồi sẽ dùng đòn đánh ở sau lưng mà tiêu diệt các tập đoàn quân của Phương diện quân Tây – Nam. Sau đó, chúng đánh đòn chính vào Mát-xcơ-va vòng qua các khu rừng Bri-an-xcơ và đánh một đòn vào Đôn-bát…

Để đối phó với chúng, ngăn không cho chúng đánh tan Phương diện quân Trung tâm và thọc vào hậu phương của Phương diện quân Tây – Nam, tôi thấy rằng có nhiệm vụ phải báo cáo ý kiến của mình là cần phải hết sức gấp rút tập trung một cánh quân mạnh ở vùng Glu-khốp, Tséc-ni-gốp, Cô-tô-nốp. Thê đội yểm trợ cho việc tập trung phải được điều ngay bây giờ đến sông Đê-xna.

Cánh quân này cần có:

1. Khoảng 1.000 xe tăng lấy ở các quân đoàn cơ giới của quân khu Da-cáp-ca-dơ, ở lực lượng xe tăng dự bị của Bộ Tổng tư lệnh, và sau này khoảng 300 xe tăng lấy ở Viễn Đông.

2. Khoảng 10 sư đoàn bộ binh.

3. 3-4 sư đoàn kỵ binh.

4. 400 – 500 máy bay lấy ở quân khu Da-cáp-ca-dơ, ở lực lượng không quân thuộc Hải quân và của khu vực phòng không bảo vệ Mát-xcơ-va.

Nếu thấy cần có một phương thức đối phó tích cực hơn chống lại những hành động rất nguy hiểm này của địch thì nên gấp rút tập trung toàn bộ cánh quân trên đây ở khu vực Bri-an-xcơ, và từ đó sẽ đột kích vào sườn quân địch…”.

Lập tức có điện trả lời ngay:

“Dự kiến của đồng chí về khả năng tiến quân của Đức về phía Tséc-ni-gốp – Cô-nô-tốp – Pri-lu-ki được coi là đúng. Cuộc tiến quân này có nghĩa là cánh quân Ki-ép của ta sẽ bị đánh vu hồi từ bờ Đông sông Đni-ép-rơ và các tập đoàn quân 3 và 21 của ta sẽ bị bao vây. Như đã biết, một đơn vị địch đã vượt U-nê-tsa tiến ra Xta-rô-đúp. Để ngăn chặn tính huống phức tạp ngoài mong muốn như đã dự kiến đó, Phương diện quân Bri-an-xcơ đã được thành lập do Ê-ri-ô-men-cô đứng đầu. Những biện pháp khác cũng đang được áp dụng và sẽ có thông báo riêng. Chúng tôi hy vọng sẽ chặn đứng được cuộc tiến quân của bọn Đức. Xta-lin, Sa-pô-sni-cốp”.

Đặt nhiều hy vọng vào Phương diện quân Bri-an-xcơ mới được thành lập, Tổng tư lệnh tối cao quyết định tăng cường tối đa cho phương diện quân này để có thể nhanh chóng diệt tan cụm xe tăng 2 của Gu-đê-ri-an đã thọc sâu vào hướng Đông – Nam. Ngày 24 tháng Tám, khi nói chuyện bằng đường dây trực tiếp, I. V. Xta-lin hỏi tướng Ê-ri-ô-men-cô, tư lệnh phương diện quân: “… Có nên giải thể Phương diện quân Trung tâm, hợp nhất tập đoàn quân 3 với tập đoàn quân 21 và trao cho đồng chí tập đoàn quân 21 vừa hợp nhất này không?... Nếu đồng chí hứa sẽ đánh tan tên chó đẻ Gu-đê-ri-an thì chúng tôi còn có thể tăng cường thêm mấy trung đoàn không quân và mấy đại đội pháo phản lực (cho Phương diện quân Bri-an-xcơ. – TG.). Đồng chí có biết ý kiến”.

Câu trả lời của Ê-ri-ô-men-cô cứng rắn và quả quyết như tính đồng chí vậy: “Ý kiến của tôi về việc giải thể Phương diện quân Trung tâm như sau: vì tôi muốn đánh bại và nhất định sẽ đánh bại Gu-đê-ri-an, nên hướng từ phía Nam cần được bảo đảm vững chắc, có nghĩa là phải hiệp đồng chặt chẽ với cụm xung kích sẽ hoạt động ở khu vực Bri-an-xcơ. Do đó, tôi đề nghị chuyển giao cho tôi tập đoàn quân 21 sau khi đã hợp nhất với tập đoàn quân 3…”.

Đại bản doanh chuyển ngay cho A. I. Ê-ri-ô-men-cô hai tập đoàn quân thuộc Phương diện quân Trung tâm, sau khi đã hợp nhất tất cả các lực lượng của họ thành một tập đoàn quân (tập đoàn quân 21) đúng theo đề nghị của đồng chí, và cả một bộ phận lực lượng dự bị còn ít ỏi của Đại bản doanh.

Bộ tư lệnh xô-viết cũng đã áp dụng mọi biện pháp nhằm bảo vệ tùy theo sức cho sườn phải của Phương diện quân Tây – Nam đã bị hở trên các hướng đi Cô-nô-tốp và Ba-khơ-ma-tsơ là những nơi quân của Gu-đê-ri-an đang lao tới. Với lực lượng và phương tiện rất có hạn của phương diện quân, chúng tôi phải gấp rút thành lập một tập đoàn quân mới, tập đoàn quân 40.

Thiếu tướng C. P. Pốt-la-xơ được cử làm tư lệnh tập đoàn quân này. Tất cả chúng tôi đều biết rõ đồng chí. Ngay từ những ngày đầu chiến tranh, đồng chí cựu thanh tra bộ binh của quân khu đã có mặt ở mọi khu vực tác chiến, thường là những nơi gay cấn nhất. Đồng chí hoàn thành mọi nhiệm vụ quan trọng do bộ tư lệnh phương diện quân giao cho với sự bình tĩnh vốn có. Có lần đồng chí đã từng hợp nhất và lãnh đạo cả một cụm quân. Đồng chí là một tướng lĩnh đã được thử thách trong chiến đấu, và khi Đại bản doanh lệnh phải gấp rút thành lập một tập đoàn quân mới thì Kiếc-pô-nô-xơ vốn rất quý mến Pốt-la-xơ, đã nói với đồng chí:

– Nào, bây giờ đến lượt cậu. Hãy nhận quyết định chỉ huy tập đoàn quân, mình thấy không có ai xứng đáng hơn. – Sực nhớ tập đoàn quân mới chỉ có trên giấy tờ, đồng chí sửa lại: - Nói đúng hơn, hãy xây dựng tập đoàn quân càng sớm càng tốt. Không còn nhiều thời gian nữa.

Tập đoàn quân được vội vã thành lập. Ban đầu, gồm có các sư đoàn bộ binh 135 và 293, sư đoàn xe tăng 10 và quân đoàn đổ bộ đường không 2. Bạn đọc đã biết sư đoàn bộ binh 135: sư đoàn này đã chiến đấu liên tục từ ngoài biên giới, và chúng ta cũng dễ hình dung khi được chuyển giao từ tập đoàn quân 5 sang cho Pốt-la-xơ thì nó đang ở trong tình trạng như thế nào. Sư đoàn bộ binh 293 mới bắt đầu xây dựng từ những lực lượng vừa được bổ sung tới mặt trận. Sư đoàn xe tăng mà hồi tháng Bảy lực lượng nòng cốt của nó đã được rút ra để tổ chức lại, lúc này mới chỉ nhận được mấy chục xe tăng. Còn về những lữ đoàn đổ bộ đường không, thì bạn đọc biết rồi: họ tham gia chiến đấu ác liệt để bảo vệ Ki-ép và bị tổn thất không ít.

Phương tiện tăng cường cho tập đoàn quân chỉ có mấy chục khẩu pháo của lữ đoàn pháo chống tăng 5.

Ngày 28 tháng tám, tướng Pốt-la-xơ có thể báo cáo với bộ tư lệnh phương diện quân rằng đồng chí đã có một số lực lượng nào đó. Cũng ngày hôm ấy, đồng chí được giao nhiệm vụ phải chặn ngay đường tiến quân của Gu-đê-ri-an, chiếm lĩnh phòng ngự ở phía Bắc Cô-nô-tốp và Bu-khơ-ma-tsơ trên tuyến Sô-xtơ-ca, Cô-rốp, Ma-lôi-e U-xti-ê và xa hơn nữa dọc theo sông Đê-xna tới Xtê-pa-nốp-ca.

Các binh đoàn nằm trong tập đoàn quân mới được điều động ở nhiều khu vực ngoài mặt trận về, nên tới các địa điểm quy định không cùng một lúc và buộc phải bước vào chiến đấu ngay với những sư đoàn xe tăng và cơ giới của Gu-đê-ri-an đột phá tới Đê-xna.

Đến cuối tháng Tám, trên chính diện dài 125 ki-lô-mét từ Sô-xtơ-ca tới Vô-lô-vin (ở phía Nam Mê-na), có hai sư đoàn bộ binh 293 và 135. Các sư đoàn chiếm lĩnh phòng ngự lúc địch đang tập kích. Sư đoàn 293 lâm vào tình thế đặc biệt hiểm nghèo: lợi dụng khoảng trống ở nơi tiếp giáp giữa tập đoàn quân 40 và tập đoàn quân 13 thuộc Phương diện quân Bri-an-xcơ, địch đã vòng sang sườn phải của sư đoàn và tập kích vào phía sau các binh đội từ phía Đông. Chúng ta cần đánh giá đúng đại tá P. Ph. La-gu-tin và cấp dưới của đồng chí. Các chiến sĩ tuy chưa được thử thách nhưng đã thể hiện tinh thần bất khuất cao độ. Cả những mũi đột kích của xe tăng phát-xít vào phía sau lưng sư đoàn lẫn những đòn công kích tâm lý của bọn lính tiểu liên đều không bẻ gãy được các chiến sĩ ta. Tướng Pốt-la-xơ đưa những đơn vị vừa mới đến thuộc quân đoàn đổ bộ đường không 2 và sư đoàn xe tăng 10 chi viện cho những đơn vị của La-gu-tin. Địch bị kìm chân và thậm chí bị đẩy lui ở một só nơi, một phần còn do sức ép mạnh của các binh đoàn thuộc Phương diện quân Bri-an-xcơ đánh vào Nốp-gô-rốt – Xê-véc-xki. Những đợt công kích quên mình của bộ đội cánh quân Nam thuộc diện quân bạn tất nhiên đã làm cho tình hình của tập đoàn quân 40 bớt gay go phần nào.

Bộ đội Phương diện quân Bri-an-xcơ thực hiện tiến công rất có kết quả trong thời kỳ đầu, khiến Gu-đê-ri-an lo sợ đến mức hắn không ngần ngại phải yêu cầu sự chi viện của bộ tham mưu cụm các tập đoàn quân “Trung tâm” và bộ tham mưu này đã vội vã ném cho hắn những binh đoàn xe tăng và cơ giới mới.

Tóm lại, phải công bằng mà nói rằng những đợt công kích quyết liệt của bộ đội Phương diện quân Bri-an-xcơ đã giúp rất nhiều cho các đơn vị bạn ở phía Nam. Nhưng rốt cuộc, các đơn vị vẫn không đạt được mục tiêu chủ yếu đã đề ra, vẫn không kìm chân được cụm xe tăng của Gu-đê-ri-an. Ngày 2 tháng Chín, Đại bản doanh lại kiên quyết yêu cầu A. I. Ê-ri-ô-men-cô: “Gu-đê-ri-an và toàn bộ cụm quân của hắn phải bị đập nát tan tành. Chừng nào điều này chưa làm được thì tất cả những lời cam đoan của đồng chí sẽ thắng lợi vẫn không có giá trị gì hết. Chúng tôi chờ đợi tin báo của đồng chí về việc đánh bại cụm Gu-đê-ri-an”.

Tiến trình của những sự kiện tiếp theo chứng tỏ Đại bản doanh đánh giá quá cao khả năng của Phương diện quân Bri-an-xcơ.

Tình hình ở dải chiến đấu của tập đoàn quân 21 mới được chuyển sang cho Phương diện quân Bri-an-xcơ diễn biến không thuận lợi. Khoảng trống giữa tập đoàn quân với những lực lượng chủ yếu của phương diện quân mở rộng thêm. Địch ngày càng đẩy các đơn vị ta lui về phía Đông – Nam. Các binh đoàn sườn phải của tập đoàn quân dã chiến 2 Đức đổ dồn vào chỗ trống. Chúng hùng hổ kéo đến Tséc-ni-gốp, vào sau lưng những sư đoàn thuộc tập đoàn quân 5 của ta đang chiếm lĩnh phòng ngự dọc theo bờ Đông sông Đni-ép-rơ từ Lô-ép tới bàn đạp Ô-cu-ni-nô-vô. Hội đồng quân sự phương diện quân yêu cầu tướng Pô-ta-pốp áp dụng mọi biện pháp cấp thiết để chặn địch, không cho chúng tiến tới Tséc-ni-gốp. Tư lệnh tập đoàn quân được lệnh phải ngoặt sang sườn phải của quân đoàn bộ binh 31 từ sông Đni-ép-rơ về phía Đông và đưa quân đoàn bộ binh 15 về phía Bắc Tséc-ni-gốp.

Pô-ta-pốp gửi về những báo cáo đầy lo âu. Để giúp tư lệnh tập đoàn quân, Hội đồng quân sự phương diện quân quyết định gửi ngay M. A. Buốc-mi-xten-cô và tác giả những dòng này cùng một nhóm nhỏ sĩ quan tham mưu tới tập đoàn quân 5.

Xe chúng tôi băng qua Nê-gin, Cu-li-cốp-ca. Sáng sớm 31 tháng Tám, chúng tôi tới gần cầu qua sông Đê-xna ở phía nam Tséc-ni-gốp. Đại diện của cơ quan tham mưu tập đoàn quân đợi chúng tôi ở đây. Từng cột khói đen cuộn cuộn bốc cháy cao trên khắp thành phố. Chúng tôi được biết là địch không ngừng bắn phá thành phố. Mục tiêu chủ yếu của những trận tập kích đó là không cho viện binh ta từ bờ nam sông Đê-xna tiến tới tuyến mặt trận.

Chúng tôi chưa kịp tới khu trung tâm thành phố thì trên không đã xuất hiện nhiều tốp “Gioong-ke” được các máy bay tiêm kích yểm hộ. Chúng bổ nhào xuống khu dân cư. Nhà cửa đổ sập, cháy ngùn ngụt. Nhưng chẳng bao lâu, bọn cướp trời đã bị trừng trị đích đáng. Các máy bay tiêm kích của ta từ một sân bay gần đấy kịp thời xuất kích và dũng mãnh lao vào chiến đấu. Nhiều tên giặc lái đã kết thúc số phận nhục nhã của chúng trên mảnh đất Tséc-ni-gốp.

Ra khỏi thành phố, xe chúng tôi bon trên con đường đi qua cánh đồng đến một vùng rừng rộng. Cơ quan tham mưu tập đoàn quân đóng sâu trong khu rừng này. Tướng Pô-ta-pốp đang đợi chúng tôi.

Buốc-mi-xten-cô lắng ghe bản báo cáo đầu xúc động của tư lệnh tập đoàn quân. Tập đoàn quân đang gặp khó khăn. Các đơn vị trong tập đoàn quân trải dài trên một tuyến 105 ki-lô-mét, đang nỗ lực chiến đấu bên sườn trái để thanh toán bàn đạp Ô-cu-ni-nô-vô, còn ở phía Bắc vất vả lắm mới kìm chân được bốn sư đoàn địch đang tiến mạnh tới Tséc-ni-gốp. Lúc này, bọn Hít-le chỉ còn cách thành phố 15 ki-lô-mét. Chỉ có các sư đoàn bộ binh 62 và 200 đã bị tiêu hao thuộc quân đoàn bộ binh 15 đang chiến đấu chống lại chúng. Hai trung đoàn thuộc sư đoàn bộ binh 45 do tư lệnh tập đoàn quân rút ở tuyến phòng ngự sông Đni-ép-rơ, và lữ đoàn đổ bộ đường không 204 đang tới chi viện cho các sư đoàn này. Khi những đơn vị này tới mặt trận ở phía Bắc Tséc-ni-gốp thì quân đoàn bộ binh đã chuyển ngay sang tiến công để hất địch ra khỏi thành phố. Giá như quân đoàn được chi viện thêm xe tăng và được không quân phương diện quân chi viện…

– Thấy chưa, đồng chí Pô-ta-pốp, - Buốc-mi-xten-cô nhận xét, - tình hình ở chỗ các anh không đến nỗi tồi tệ.

Sau đó, ủy viên Hội đồng quân sự thông báo rằng viện binh ở khu vực Xu-mư đã bắt đầu bổ sung cho tập đoàn quân 5. Khi trở về bộ tham mưu phương diện quân, đồng chí sẽ đề nghị tướng Kiếc-pô-nô-xơ cho máy bay ném bom và máy bay cường kích của phương diện quân chi viện tập đoàn quân. Tiếc rằng chúng ta không có xe tăng để chi viện vì lực lượng xe tăng dự bị đã cạn.

Chúng tôi cùng tư lệnh tập đoàn quân trở về Tséc-ni-gốp, cơ quan tham mưu quân đoàn bộ binh 15 đóng ở ngoại vi Đông – Nam thành phố. Những trận không chiến vẫn diễn ra tại đây. Máy bay ném bom phát-xít lao tới nhà ga ngay trước mắt chúng tôi. Bom rơi gần đoàn tàu chở các đại đội đi đầu vừa từ Xu-mư tới.

Đại tá M. I. Blan-cơ đón chúng tôi ở sở chỉ huy quân đoàn. Chính đồng chí đã đưa những binh đội thuộc sư đoàn bộ binh 87 đã chiến đấu anh dũng ở biên giới, thoát ra khỏi vòng vây. Giờ đây, Blan-cơ được chỉ định làm tư lệnh quân đoàn bộ binh 15 (cựu tư lệnh là thiếu tướng I. I. Phê-đi-u-nin-xki đã chỉ huy tập đoàn quân 32 của Phương diện quân Tây).

Blan-cơ là con người luôn tràn đầy nghị lực và lạc quan. Giờ đây, báo cáo của đồng chí ủy viên Hội đồng quân sự phương diện quân thấm đượm sâu sắc niềm tin quân đoàn sẽ bảo vệ được Tséc-ni-gốp.

Buốc-mi-xten-cô hỏi về tinh thần bộ đội, về tổ chức công tác giáo dục, việc chuẩn bị đạn dược và tình hình ăn uống của bộ đội trong chiến đấu. Đồng chí còn quan tâm hỏi han việc kịp thời cứu chữa thương binh và có nhanh chóng đưa được anh em ra khỏi trận địa không. Với sự nhạy cảm và quan tâm vốn cố của mình, ủy viên Hội đồng quân sự cố gắng thâm nhập mọi mặt sinh hoạt và hoạt đông chiến đấu của quân đoàn. Ý kiến đóng góp của đồng chí bao giờ cũng thiết thực, cụ thể.

Ít lâu sau, chúng tôi về Pri-lu-ki. Buốc-mi-xen-cô báo cáo tỉ mỉ trước Hội đồng quân sự phương diện quân về tình hình ở khu vực Tséc-ni-gốp và những biện pháp đã được áp dụng. Những gì đã hứa với tướng Pô-ta-pốp, tư lệnh tập đoàn quân, đều được thực hiện ngay.

Tập đoàn quân 21 thuộc Phương diện quân Bri-an-xcơ tiếp tục rút lui nên những ngày đầu tháng Chín, công việc của chúng tôi càng nhiều. Trước sức ép của địch, tập đoàn quân này rơi vào chỗ tiếp giáp giữa các tập đoàn quân của Pô-ta-pốp và Pốt-la-xơ.

Những ai ít am hiểu nghệ thuật tác chiến cũng có thể biết rằng trong hoàn cảnh chiến đấu, việc tổ chức hiệp đồng tại các sườn tiếp giáp giữa các tập đoàn quân, dù là thuộc một phương diện quân, cũng đã có nhiều khó khăn. Còn nếu trong một dải hoạt động lại có các tập đoàn quân thuộc nhiều phương diện quân thì công việc này còn phức tạp biết bao.

Hơn nữa, tướng V. I. Cu-dơ-nê-txốp, tư lệnh tập đoàn quân 21, lại không chú ý tổ chức thông tin liên lạc chặt chẽ với các tập đoàn quân bạn là tập đoàn quân 5 và 40, thông báo cho bộ tư lệnh các tập đoàn quân trên biết kế hoạch của mình, nên tình trạng thiếu phối hợp hành động giữa các đơn vị tiếp giáp đã làm giảm sút các nỗ lực chung, tạo điều kiện cho địch lợi dụng sơ hở đó.

Cuối cùng, tối ngày 6 tháng Chín, Nguyên soái Sa-pô-sni-cốp thông báo quyết định của Đại bản doanh chuyển thuộc tập đoàn quân 21 sang Phương diện quân Tây – Nam. Nhưng lúc này, tình thế ở sườn phía Bắc của chúng tôi đã cực kỳ nghiêm trọng.