Đêm rạng ngày 7 tháng Mười hai, không ai trong chúng tôi ngủ được lấy một giờ. Nhiều sĩ quan tham mưu làm việc suốt đêm ở các sư đoàn. Chúng tôi định trước khi các lực lượng chủ yếu bắt đầu tiến công, ban đêm sẽ tung các đội tiền tiêu (mỗi trung đoàn bộ binh lấy một tiểu đoàn, mỗi trung đoàn kỵ binh – một đại đội tăng cường). Các đơn vị này phải xác định được thành phần và lực lượng bố trí của địch ở trước chính diện hoạt động của bộ đội ta.

Tảng sáng, tên sĩ quan tù binh được giải tới bộ tham mưu. Cô-xten-cô trực tiếp hỏi cung.

Tên đại úy Đức lạnh cóng đến nỗi vẫn run lên cầm cập trong căn phòng được sưởi ấm. Hắn ăn mặc khá “oai vệ”: ủng da bọc lớp lông cừu, khăn lông phủ lên mũ lưỡi trai sĩ quan.

– Thế nào, đại úy, khi tới trình diện cấp trên của mình, anh cũng ăn bận như thế này chứ? – Cô-xten-cô hỏi vẻ hơi châm biếm.

Nghe dịch lại, tên đại úy vội bắt đầu cởi chiếc khăn trùm, loay hoay mãi với chiếc nút thắt. Sau khi tháo được chiếc khăn và vò nhàu nó, hắn xin lỗi, vì bị bắt đột ngột quá nên vẫn chưa hoàn hồn.

– Sư đoàn anh làm nhiệm vụ gì? – Cô-xten-cô hỏi.

– Thưa tướng quân, trong bản mệnh lệnh khám thấy ở người tôi có ghi đủ cả.

– Tôi muốn nghe chính anh nói.

– Thưa tướng quân, sư đoàn chúng tôi đến cuối ngày hôm nay phải tiến tới tuyến Xôn-đát-xcôi-e, U-rút-xcôi-e, Vu-xô-côi-e Bôn-xôi-e do quân Nga chiếm lĩnh và chuẩn bị trận địa cho mùa đông tại đây.

– Bộ chỉ huy Đức biết được những gì về quân Nga đang ở phía trước chính diện sư đoàn anh?

– Sư đoàn trưởng chúng tôi, tướng Phôn Ác-min, đã tuyên bố là ở phía trước chúng tôi chỉ có những đội yểm hộ không lớn lắm của quân Nga, mà nếu bị tiến công mạnh thì những đội ấy sẽ rút lui, không nghênh chiến. Hôm qua, ông ta đã giao cho trinh sát sư đoàn nhiệm vụ phải phát hiện sớm mọi sự chuẩn bị tiến công của quân Nga, nhưng đêm nay, trinh sát chúng tôi chưa phát hiện được gì, nếu không, tôi sẽ không bị bắt làm tù binh…

Những điều cung khai của tên sĩ quan đều trùng với những tin tức mà chúng tôi khai thác được qua bản mệnh lệnh gửi cho sư đoàn bộ binh 95 khám thấy trong người hắn. Không có gì đáng nghi ngờ lắm: bọn phát-xít đã bỏ qua những sự chuẩn bị của chúng tôi. Tôi chắc điều đó, tướng Cô-xten-cô vui hẳn lên. Chỉ còn một điều làm đồng chí băn khoăn. Nếu như sự bố trí của sư đoàn bộ binh 95 đối đầu với các đơn vị kỵ binh của chúng tôi đã hoàn toàn rõ ràng, thì lực lượng địch đối đầu với sư đoàn bộ binh cận vệ của chúng tôi lại mới chỉ là phỏng đoán. Tướng Ru-xi-a-nốp báo cáo là trinh sát của đồng chí đã bắt được tù binh thuộc sư đoàn bộ binh 134. Nhưng lại chưa thể xác định được sư đoàn này đóng quân tất cả ở đây hay chỉ có một số phân đội riêng biệt qua lời khai của những tên lính bị bắt làm tù binh. Những đội tiền tiêu có thể cung cấp những tin tức cặn kẽ hơn, và chúng tôi nóng lòng chờ thông báo kết quả chuyến xuất kích ban đêm của anh em. Mãi rồi các tướng Cri-u-tsen-ki và Ru-xi-a-nốp cũng gửi tới những báo cáo ngắn là các phân đội tiền tiêu đã chiến đấu có kết quả. Cuộc tiến công đó hoàn toàn bất ngờ đối với bọn Dức, địch bị tổn thất nặng.

Các sĩ quan của chúng tôi trở về lúc tảng sáng đã báo cáo tỉ mỉ hơn. Đội tiền tiêu của trung đoàn 85 bố trí ở bên sườn trái sư đoàn bộ binh cận vệ đã chiến đấu đặc biệt có kết quả. Đội trưởng đại úy A. N. Cri-nét-xki đã lợi dụng đêm tối, dùng hai đại đội bí mật bao vây làng A-pu-khơ-ti-nô, nơi đóng quân của một tiểu đoàn bộ binh Đức. Bọn linh gác bị diệt gọn, không cần nổ súng. Quân địch vẫn ngủ yên trong những ngôi nhà ấm áp, còn Cri-nét-xki dẫn đại đội thứ ba xua chúng ra khỏi nhà. Các tổ chiến sĩ bao vây từng ngôi nhà. Anh em ném lựu đạn qua cửa sổ. Bọn phát-xít lao ra chạy trốn, nhưng những đại đội khác đã đón lõng chúng ở rìa làng.

Bọn Hít-le ẩn nấp trong ngôi nhà gạch vững chãi của ban quản trị nông trang đã kháng cự lại rất lâu. Đại úy Cri-nét-xki lao tới. Đồng chí bò lên bậc tam cấp sau nhà và ném một quả lựu đạn chống tăng qua cửa. Sau tiếng lựu đạn nổ, chiến sĩ ta ùa vào trong nhà và đã dập tắt được ổ đề kháng cuối cùng. Tiếng súng ở A-pu-khơ-ti-nô dựng bọn Hít-le trong các làng lân cận dậy. Chúng vội vã kéo tới chi viện. Nhưng đã muộn rồi.

Những tên tù binh bị các đội tiền tiêu tóm được khẳng định ở phía trước các chiến sĩ kỵ binh ta là lực lượng chủ yếu của sư đoàn bộ binh 95 của Đức, còn những đơn vị nào đối phố với các chiến sĩ cận vệ của ta thì vẫn chưa rõ. Ngay hôm qua, chúng ta tóm được tù binh thuộc sư đoàn bộ binh 134 tại đây, còn hôm nay lại bắt được binh lính thuộc các sư đoàn bộ binh 95 và 45.

Phân tích kỹ mọi số liệu, Ca-min-xki đi tới kết luận: trong những ngày gần đây, các đơn vị thuộc sư đoàn 134 đã được thay bằng các đơn vị thuộc các sư đoàn 95 và 45 vừa tới. Chính những lực lượng này đang ở phía trước chúng tôi. Trinh sát ta dần dần vén được bức mèn che phủ trận địa Đức. Lúc này, chúng tôi có thể tiến công một cách tin tưởng hơn.

Hơn bảy giờ sáng, tướng Ru-xi-a-nốp báo cáo: cuộc tiến công đã bắt đầu. Lát sau đã có những tin chiến thắng đầu tiên. Trung đoàn bộ binh cận vệ 4 của đại tá M. B. Vai-txe-khốp-xki ở sườn phải tiến mạnh nhất. Trung đoàn đã giải phóng được một số làng. Trung đoàn ở sườn trái bị hút vào trận đánh ác liệt ở phía Bắc A-pu-khơ-ti-nô vài ki-lô-mét nên việc tiến quân bị chậm. Nhìn chung, lần này, các chiến sĩ cận vệ vẫn làm chúng tôi vui mừng vì thành tích chiến đấu. Còn tin tức của các chiến sĩ kỵ binh gửi về không làm chúng tôi yên lòng lắm. Tướng Cri-u-tsen-kin gửi tới những báo cáo với nội dung không rõ ràng: “Các sư đoàn tiến công có kết quả”, “Các đơn vị của quân đoàn tiếp tục tiến công”. Và khi Cô-xten-cô yêu cầu báo cáo những điểm dân cư nào đã được giải phong thì nhận được trả lời: “Chúng tôi đang chiến đấu để giải phóng Da-kha-tốp-ca, A-lếch-xây-ép-ca, Bô-đa-nô-vô”. Hóa ra, các chiến sĩ kỵ binh không tiến lên được mấy. Biết được điều đó, Cô-xten-cô bèn nói chuyện bằng điện thoại với Cri-u-tsen-kin:

– Kỵ binh gì cậu, mới vấp phải mấy cái làng mà đã không tiến lên được! – tư lệnh nổi giận. – Hãy đánh vu hồi bọn chúng, đừng dậm chân tại chỗ nữa!

– Làm thế nào mà vu hồi được? – người kỵ binh dày dạn biện bạch. – Mọi địa hình giữa các làng đều bị hỏa lực khống chế. Chúng tội buộc phải xua bọn Đức ra khỏi các ngôi nhà bằng đá… Nếu bọn tôi gặp chúng ở giữa đồng trống xem! Lúc đó, chiến sĩ của tôi sẽ cho chúng biết tay… Lại còn xe tăng nữa, bọn Đức có hàng chục chiếc. Vu hồi chúng không dễ đâu.

– Đừng làm rối lên, đồng chí Cri-u-tsen-kin, - Cô-xten-cô ngắt lời. – Tôi chỉ huy kỵ binh không kém gì cậu và tôi biết rõ kỵ binh có thể làm được gì nếu có bàn tay lãnh đạo giỏi. Đồng chí hãy vận động táo bạo hơn nữa. Đó là sức mạnh chính của kỵ binh. Hãy dùng pháo và xe tăng của đồng chí đối phó với xe tăng Đức.

– Nhưng chúng tôi chỉ có sáu chiếc…

– Đó là cả một sức mạnh đấy. Nói chung, tôi đợi đồng chí bái cáo rằng quân đoàn đã hoàn thành nhiệm vụ trong ngày.

Trong lúc đang nói chuyện với Ru-xi-a-nốp và Cri-u-tsen-kin thì các chiến sĩ lái máy bay báo cáo là từ các điểm dân cư nằm ở phía Đông hướng tiến công của sư đoàn cận vệ có hàng trăm xe tải ngựa và ô-tô chở hàng cùng các đoàn bộ binh đang tiến về hướng Ê-lê-txơ.

– Chúng đi đâu? – Cô-xten-cô ngạc nhiên. – Địch đang có mưu đồ gì?

Tôi giả định đó là bộ phận hậu cần và quân thuộc thê đội hai của sư đoàn Đức tiến công ở phía Nam Ê-lê-txơ. Ca-min-xki đồng ý với tôi.

– Như thế càng tốt đối với ta, - Cô-xten-cô kết luận. Trong khi đó, chúng ta sẽ tiến ra đường giao thông của chúng.

12 giờ, tôi được gọi tới nói chuyện với tướng Bô-đin. Đọc xong bức điện báo cáo về các sự kiện ở khu vực chúng tôi, đồng chí khuyên chừng nào Cri-u-tsen-kin chưa chấm dứt được những trận đánh vỗ mặt vào quân địch đang ẩn náu ở các điểm dân cư, thì đừng để đồng chí đó được yên. Phải ra sức thúc đồng chí đó tiến lên.

Chắc là những báo cáo đầu tiên của chúng tôi và kết quả cuộc nói chuyện giữa Bô-đin với chúng tôi làm tổng tư lệnh lo lắng. Bốn giờ chiều, đồng chí gọi tướng Cô-xten-cô và tôi tới máy.

“Các đồng chí đang có cơ hội thuận lợi diện tan hai trung đoàn địch tình cờ bắt gặp thuộc sư đoàn bộ binh 95, - máy gõ, - nhưng các đồng chí lại đi chệch sang bên trái chúng. Không được lảng tránh, mà phải cố gắng bao vây các cụm quân đó và tiêu diệt chúng. Còn về lữ đoàn bộ binh cơ giới 34 thì tôi rất ngạc nhiên là tại sao các đồng chí lại để nó ở sâu tận phía sau. Phải điều đến sát các trung đoàn tiến công, để bất kỳ lúc nào cũng có thể tung nó ra nhằm phát huy chiến quả sang bên phải hoặc biên trái”.

Lướt qua băng điện, Cô-xten-cô bắt đầu báo cáo tỉ mỉ về tình hình bộ đội đang tiến công. Sau khi thông báo là sư đoàn của Ru-xi-a-nốp dùng một trung đoàn đã chiếm được làng Gu-sin-ca, còn trung đoàn khác đã lọt vào làng Đu-bô-vét, đồng chí tỏ ý tin tưởng là các chiến sĩ cận vệ sẽ hoàn thành nhiệm vụ trong ngày, mặc dù các trận đánh diễn ra ác liệt: bọn Dức nấp trong những ngôi nhà bằng đá và vẫn ngoan cố chống cự. Khi nói tới tình hình của anh em kỵ binh tiến triển kém hơn nhiều, đồng chí nhấn mạnh rằng quân đoàn trưởng kỵ binh 5 sẽ rút ra được kết luận đúng đắn từ những sự kiện vừa diễn ra.

Chúng tôi cảm thấy Ti-mô-sen-cô có vẻ hài lòng với kết quả của ngày tiến công đầu tiên mặc dù kỵ binh có phải dậm chận tại chỗ.

“Phải tiếp tục kiên quyết hoàn thành nhiệm vụ, - đồng chí nói. – Các đồng chí đã khởi đầu rất tốt, và tôi hy vọng các đồng chí sẽ kết thúc chiến dịch còn tốt hơn nữa… Cần cố gắng hướng đội ở bên sườn trái của các đồng chí tới Li-vơ-nư để nó gieo rắc nỗi kinh hoàng cho kẻ địch, và tùy điều kiện sẽ chiếm lấy Li-vơ-nư. Cuối ngày hôm nay, chúng tôi sẽ đến chỗ các đồng chí và trao đổi mọi việc tại chỗ”.

– Bản thân tôi sẽ đến chỗ Cri-u-tsen-kin, - Cô-xten-cô cam đoan, - và sẽ thúc đẩy nhịp điệu tiến công của đồng chí đó.

Đến bảy giờ tối, chúng tôi được biết là sư đoàn của Ru-xi-a-nốp đã quét sạch bọn Đức ra khỏi Bô-ga-tưi-e Plô-tư, Ôn-sa-nư, Đa-vư-đô-vô; trung đoàn bộ binh 4 của Vai-txe-khốp-xki đã thọc sâu vào vị trí địch 14 ki-lô-mét. Đó là một thành tích lớn. Nhưng báo cáo của tướng Ru-xi-a-nốp làm chúng tôi kém vui.

– Đề nghị chi viện. Quân y của chúng tôi không đảm đương nổi số nhân dân địa phương bị thương ùn lại. Bọn phát-xít như loài cuồng thú: trước khi rút chạy, chúng đã bắn giết nhân dân địa phương. Hôm nay, trước khi bỏ làng Đu-bô-vét, bọn súc sinh dùng tiểu liên bắn vào các hầm nhà, nơi các cụ già, phụ nữ, trẻ em đang ẩn nấp. Nhiều người chết và bị thương. Trong số người bị thương có những cháu ít tuổi…

Đúng, phải tiến về phía trước càng nhanh càng tốt. Nhưng kỵ binh thì lại chậm chạp. Đến cuối ngày, họ mới chỉ giải phóng được làng Da-kha-rốp-ca, còn ở những điểm dân cư khác, trận chiến đâu diễn ra cả lúc đêm tối. Các chiến sĩ kỵ binh xuống ngựa, chiến đấu giành giật từng ngôi nhà.

Sau khi quyết định đưa lữ đoàn bộ binh cơ giới 34 vào chiến đấu trên hướng đi Li-vơ-nư, tướng Cô-xten-cô ra lệnh cho lữ đoàn trưởng là đại tá A. A. Sam-sin điều các tiểu đoàn của đồng chí tới sát mặt trận.

Đến đêm, Bô-đin báo cho chúng tôi biết là Nguyên soái Ti-mô-sen-cô và ủy viên Hội đồng quân sự Khơ-rút-sốp đã đáp chuyến tàu dặc biệt tới Ca-xtoóc-nôi-e. Điều đó chứng minh rõ rằng chiến dịch đã phát triển đến giai đoạn quyết liệt.

Sáng sớm, chúng tôi gặp các đồng chí. N. X. Khơ-rút-xốp đi vào nói chuyện ngay với Ga-lát-giép, còn tổng tư lệnh hỏi han tỉ mỉ về việc tiến quân của từng trung đoàn tiến công, việc bố trí của các đơn vị địch và quá trình diễn biến chiến đấu. Đồng chí vui vẻ, vì tất cả những tin tức của chúng tôi về địch đã được xác minh và sẽ không có những bất ngờ lớn đối với bộ đội tiến công đang ở sâu trong vị trí địch. Biết Cô-xten-cô quyết định trong ngày hôm nay sẽ hướng lữ đoàn bộ binh cơ giới 34 tới Li-vơ-nư, Ti-mô-sen-cô tán thành:

– Cậu hành động rất đúng. Nếu lữ đoàn nhanh chóng chiếm được Li-vơ-nư thì điều đó sẽ bảo đảm tốt nhất cho sườn trái của các đồng chí.

Khi chúng tôi nói chuyện với tổng tư lệnh, các chiến sĩ thông tin liên lạc của phương diện quân đã kéo dây tới tàu của đồng chí. Như thường lệ, Nguyên soái nắm chắc công tác chỉ huy. Và đồng chí còn biết tác động tốt tới mọi cán bộ và chiến sĩ. Chưa đầy hai tiếng sau, các báo cáo giải phóng hết điểm dân cư này đến điểm dân cư khác liên tục đổ về, không chỉ từ sư đoàn cận vệ, mà cả ở quân đoàn kỵ binh. Các trung đoàn bên sườn phải thuộc sư đoàn của Ru-xi-a-nốp tiến được hơn 20 ki-lô-mét. Sau khi giải phóng một số làng, các đơn vị đã đột nhập vào làng Xtơ-rê-lét-xcôi-e trong hành tiến. Trận đánh ác liệt đã diễn ra tại đây.

Thấy các trung đoàn cận vệ ngày một đi chệch sang phía Đông, Nguyên soái yêu càu tướng Ru-xi-a-nốp giải thích. Đồng chí trả lời:

– Chúng tôi đuổi theo địch.

– Các đồng chí đừng đuổi theo, mà cứ đi đúng về phía Bắc. Bọn Hít-le sẽ không thoát khỏi tay các đồng chí nếu chúng ta biết hợp vây chúng.

Những sư đoàn thuộc quân đoàn kỵ binh trong một ngày tiến được 10 ki-lô-mét và đã chiếm Pi-ca-lô-vô, Ga-ti-se và I-uốc-xcôi-e. Giờ đây, kỵ binh đang cơ động rất xuất sắc. nếu nơi nào địch tỏ ra ngoan cố, anh em đánh vu hồi chúng vào hai bên sườn, trong tư thế trên mình ngựa, và sau đó xuống ngựa, công kích địch từ phía sau.

Tại khu vực làng I-uốc-xcôi-e, những chiến sĩ thuộc sư đoàn kỵ binh 14 (đại tá A. I. Bê-lô-góc-xki bị thương nên tham mưu trưởng là thiếu tá X. T. Smui-lô tạm thời chỉ huy) đã công kích dũng cảm, tiêu diệt một cụm bộ binh địch, sau đó xuống ngựa đánh trả đồn phản kích của hai tiểu đoàn bộ binh địch và hất chúng sang bên kia sông Cơ-sen.

Trong chiến đấu thường xảy ra những tình huống ngoài dự kiến, và lúc đó đòi hỏi người chỉ huy phải chủ động và nhanh trí quyết định. Trung đoàn cận vệ của Vai-txe-khốp-xki đang đuổi địch chạy khỏi làng Xtơ-rê-lét-xcôi-e thì bị khoảng hai tiểu đoàn bộ binh địch thọc vào sau lưng. Chúng tiến gần tới sở chỉ huy trung đoàn. Tham mưu trưởng trung đoàn là đại úy A. T. Khu-đi-a-cốp và chính ủy N. P. La-tư-sép lên ngựa, vọt tới những nơi bắn nhau ác liệt nhất. Các đồng chí kéo theo khẩu pháo duy nhất hiện có ở sở chỉ huy.

Các chiến sĩ ta vừa bắn trả, vừa rút lui. Chính ủy chạy tới gặp họ:

– Đúng! Phải lôi bọn phát-xít tới chỗ trũng này!

Lệnh được truyền từ người này sang người khác. Tiểu đoàn mới đây còn rút chạy, đã bắt đầu rút lui có tổ chức. Đến chỗ trũng. Anh em tụt xuống. Và khi bọn phát-xít đuổi theo tới bờ dốc thì bị hứng đạn ria. Đó là Khu-đi-a-cốp và khẩu đội pháo binh đã kịp đặt pháo ở vị trí thuận lợi và bắn thẳng vào địch. Bộ binh địch rối loạn. Ngay lúc đó, chính ủy và tham mưu trưởng đưa tiểu đoàn vào công kích. Chúng bỏ lại bốn khẩu pháo và đoàn xe, chạy về làng Bô-ga-tưi-e Plô-tư, nhưng lại vấp phải tiểu đoàn bên sườn của trung đoàn 331 do thiếu tá V. A. Cô-gan chỉ huy. Lúc đó, Ru-xi-a-nốp đã tung đội xung kích của trung úy N. I. Li-a-xcốp-xki ra đón lõng địch. Bọn Hít-le lại trốn chạy về làng Cra-xô-tư-nốp-ca, nhưng ngay ỏ đây cũng đụng phải một phân đội chiến sĩ cận vệ. Bỏ lại những chiếc xe cuối cùng, vũ khí hạng nặng và thương binh, bọn phát-xít tháo chạy về phía sông Ô-lưm, rồi bị diệt gọn ở đó.

Sau khi nguy cơ bị địch uy hiếp phía sau đã được thanh toán, đại tá Vai-txe-khốp-xki lại tiếp tục những trận chiến đấu giành lại Xtơ-rê-lét-xcôi-e. Đây là một làng lớn gồm 350 ngôi nhà xây bằng đá. Bọn phát-xít bám trụ ở đó. Trên tháp chuông cao của nhà thờ, chúng đặt bốn khẩu súng máy, và trong các hầm nhà – hơn 30 khẩu pháo. Những đợt công kích của các chiến sĩ cận vệ mạnh đến mức bọn Hít-le không kịp sử dụng toàn bộ lợi thế của chúng, và chẳng mấy chốc cả làng đã lọt vào tay bộ đội ta.

Ngày 9 tháng Mười hai, quân đoàn kỵ binh đã tiến được 12 ki-lô-mét. Địch hiểu rằng các đơn vị kỵ binh xô-viết tiến vào phía sau cánh quân Ê-lê-txơ sẽ uy hiếp tiêu diệt chúng. Song, mọi cố gắng của chúng nhằm ngăn chặn kỵ binh của ta đều không có kết quả. Các chiến sĩ kỵ binh kiên quyết tiến lên, lúc xuống ngựa, lúc lao vào công kích đầy dũng khí trên lưng ngựa. Cạnh làng Nê-vê-xnôi-e, khi trung đoàn kỵ binh 60 bị hỏa lực pháo binh địch bắn chặn lại, thì một tốp kỵ binh do Gra-tsi-ốp và Cát-gia-ép chỉ huy thọc được vào sau lưng địch, dùng lựu đạn làm câm họng các khẩu pháo, rồi xông vào trận địa của chúng và chấm dứt công việc còn lại bằng những đường gươm. Con đường tiến lên phía trước của trung đoàn đã được dọn sạch.