Khoảng quá năm giờ sáng gày 22 tháng Mười một, chúng tôi nhận được bức điện của Mát-xcơ-va. Đại bản doanh cho biết, dù bị mất Rô-xtốp, nhưng nhiệm vụ của bộ đội Phương diện quân Nam vẫn không hề thay đổi: phải gia tăng sức ép vào Ta-gan-rốc. Mát-xcơ va đánh giá đúng tình hình và cũng đợi Clai-xtơ vội vã chuồn khỏi cạm bẫy.
Tin địch chiếm Rô-xtốp vội đã khơi dậy nỗi căm giận trong bộ đội đang tham gia tiến công. Anh em xông lên, như thế chẻ tre. Ngày 20 tháng Mười một, Tsê-rê-vi-tsen-cô báo cáo là địch không trụ được trước sức tiến công của bộ đội ta và đang rút lui về phía Nam, bỏ lại vũ khí hạng nặng và phương tiện kỹ thuật.
Một lần nữa, nhưng suy nghĩ lại rầy vò chúng tôi. Nếu Clai-xtơ bỏ chạy thì phải đánh vào Ta-gan-rốc và chặn đường rút của địch, còn nếu – điều gì mà chẳng có thể xảy ra! – Hắn vẫn ngồi lì trong thành phố, thì có lẽ tốt nhất nên điều tập đoàn quân 37 về Rô-xtốp chăng? Tổng tư lệnh yêu cầu trinh sát tìm hiểu ý định của địch, nhưng việc này không đơn giản. Lúc này vẫn cứ phải phán đoán. Thường là ý kiến không thống nhất trong những trường hợp như vậy.
Tướng Tsê-rê-vi-tsen-cô chứng minh là cần tiếp tục tiến công về Ta-gan-rốc, vì tới đó chỉ còn 90 ki-lô-mét.
– Khi bộ đội ta tiến tới sông Mi-u-xơ, - đồng chí giải thích ý nghĩ của mình, - lúc đó – xin mời ngài Clai-xtơ, chúng tôi đang chờ ngài ở Rô-xtốp quay về. Còn nếu ta quay sang Rô-xtốp, thì sẽ chạm trán với quân Clai-xtơ ở Rô-xtốp chạy ra. Ngăn chặn chúng lúc ấy có khó khăn hơn.
Ý kiến của Bô-đin lại khác. Đồng chí cho rằng thói kiêu ngạo của người Phổ không cho phép Clai-xtơ tự chạy trốn khỏi Rô-xtốp, khi mới đây, bộ máy tuyên truyền phát-xít đã làm rùm beng trước thế giới về thắng lợi của hắn. Tức là cần ngoặt về Rô-xtốp và đánh tan cụm quân địch đang cố thủ trong thành phố.
Lần đầu tiên trong một thời gian cùng làm việc với nhau, tôi không thống nhất với tham mưu trưởng về đánh giá tình hình. Tôi ngả theo đề nghị của Tsê-rê-vi-tsen-cô. Nó có lợi trong cả hai trường hợp – dù Clai-xtơ ngồi lì ở Rô-xtốp hay phải trốn chạy khỏi thành phố. Trường hợp thứ nhất, tôi nghĩ, sau khi bộ đội Phương diện quân Nam tiến tới sông Mi-u-xơ và giải phóng Ta-gan-rốc, thì hình thái tập đoàn quân của Clai-xtơ bị cắt khỏi các căn cứ của chúng, sẽ rất xấu. Còn nếu Clai-xtơ bỏ chạy thì bộ đội Phương diện quân Nam đang tiến công vẫn kịp chặn đường rút của y, và lúc đó, Clai-xtơ cũng sẽ rất khó khăn. Tôi ủng hộ ý kiến của tư lệnh Phương diện quân Nam.
X. C. Ti-mô-sen-cô hạ quyết tâm phải triển cuộc tiến công trên hướng chủ yếu đi Ta-gan-rốc. Nhưng tất nhiên, không phải ý kiến của tôi cũng như ý kiến của Tsê-rê-vi-tsen-cô làm cán cân nghiêng về phía đó. Lập trường của Đại bản doanh đã chấm dứt cuộc tranh luận: Xta-lin và Sa-pô-sni-cốp cũng đều hướng chúng tôi về Ta-gan-rốc.
Ngày 23 tháng Mười một, cuộc tiến công ở hướng Ta-gan-gốc vẫn tiếp tục có kết quả như trước. Nhưng căn cứ vào mọi dấu hiệu bên ngoài thì Clai-xtơ hoàn toàn không có ý định dời Rô-xtốp.
Tổng tư lệnh bèn thay đổi quyết tâm. Nguyện vọng sớm giải phóng được thành phố đã thắng. Nguyên soái ra lệnh cùng với việc bộ đội ta tiến tới sông Tu-dơ-lốp sẽ điều động lực lượng của các tập đoàn quân 9 và 37 sang phía Đông – Nam và từ đó đột kích vào Rô-xtốp. Quân đoàn kỵ binh của tướng Khôn-run được tăng cường xe tăng sẽ điều về Ta-gan-rốc để cùng với các đơn vị của tập đoàn quân 18 yểm hộ cho bộ đội tiến công vào Rô-xtốp tránh bị đòn đột kích phía Tây, sau khi đã chiếm lĩnh tuyến phòng ngự dọc sông Mi-u-xơ.
Như vậy, có lẽ, thái độ bình tĩnh và tự chủ của Clai-xtơ đã buộc chúng tôi phải thay đổi kế hoạch ban đầu. Nhưng trên thực tế, lúc đó, địch có bình tĩnh và vững tin không? Hóa ra mọi việc hoàn toàn khác: Clai-xtơ thấy rõ mình như người đi săn đã tóm được con gấu. Hắn đánh rơi luôn thói kiêu ngạo và bắt đầu gào to: “Cứu tôi với!”. Bộ chỉ huy Đức nghe thấy tiếng kêu cứu của hắn. Ngày 22 tháng Mười một, tức là ngay sau hôm Clai-xtơ vào Rô-xtốp, Han-đe ghi nhật ký: “Tư lệnh lục quân cho biết bộ tổng chỉ huy quân đội Đức rất lo lắng về tình hình của tập đoàn quân xe tăng 1. Đã điều thêm cho nó một sư đoàn xe tăng và một sư đoàn bộ binh cơ giới, không kể bốn sư đoàn bộ binh do Run-stết điều tới”. Cuối ngày, Han-đe ghi thêm: “Tổng hành dinh của quốc trưởng lo lắng, cho rằng tình hình bên sườn tập đoàn quân xe tăng 1 đang rất nguy ngập. Tổng hành dinh ra lệnh cho Run-stết rút một phần lực lượng của các tập đoàn quân 17 và 6, nhưng chúng đã bị trói chặt”.
Đúng, sự việc đã diễn ra như vậy. Không chỉ bộ đội chúng tôi ép Clai-xtơ, mà cả ở các đoạn khác, bộ đội ta chấp hành yêu cầu của Hội đồng quân sự hướng Tây – Nam, đã hành động đến mức tối đa: những trận đánh lác liệt diễn ra trên nhiều đoạn của một mặt trận rộng lớn. Địch không thể tự do cơ động lực lượng dự bị của chúng nữa.
Thế là lúc đó, Clai-xtơ không tự chủ nổi. Hắn bắt đầu điều từ khu vực Rô-xtốp sang phía Tây – Bắc hai sư đoàn xe tăng để đón đánh tập đoàn quân 37 và 9 đang tiến công. Những đơn vị này đến cuối ngày 23 tháng Mười một đã tiến tới sông Tu-dơ-lốp. Sườn phải tập đoàn quân 37 kéo dài đến chỗ cách Qui-bư-sê-vô 15 ki-lô-mét về phía Đông, rồi tuyến mặt trận chạy dọc sông Tu-dơ-lốp đến Bôn-sê-crê-pin-xcai-a. Cả ba lữ đoàn xe tăng đã được tập trung ở khu vực Bôn-sê-crê-pin-xcai-a và ở phía Bắc vùng này. Các sư đoàn của tập đoàn quân 9 đã triển khai ở bên trái, dọc theo sông Tu-dơ-lốp đến Ca-men-nưi Brốt.
Kết quả cuộc tiến công là khá: các cơ quan tham mưu tổng kết lại trong sáu ngày đầu chiến đấu, tập đoàn quân 37 và tập đoàn quân 9 đã nện cho Clai-xtơ những đòn đau: ba trung đoàn bộ binh cơ giới bị tiêu diệt gọn. Bọn Hít-le mất 54 xe tăng, trên 50 khẩu pháo và gần 250 ô-tô.
Cần nhanh chóng phát huy kết quả. Nhưng không thể tiến công Rô-xtốp với một cụm quân như trước ngày 24 tháng Mười một được. Cần phải tập trung các sư đoàn trải dài trên một chính diện thành những quả đấm mạnh, cung cấp đạn dược, xăng dầu cho bộ đội, nhanh chóng lập kế hoạch tiếp tục tiến công. Muốn làm được những việc này, cần ít nhất hai ngày đêm. Thêm nữa, theo quyết tâm mới, cần điều lực lượng chủ yếu tới gần Rô-xtốp hơn và ở đó tổ chức chúng thành những cánh quân xung kích. Việc này cũng mất tới hai ngày đêm. Như vậy, Clai-xtơ được xả hơi một thời gian khá dài.
Khi trận hội chiến đang diễn ra và người chỉ huy phải hạ quyết tâm có thể nói là một cách mò mẫm, chưa nắm được ý đồ của địch, thì khó nói chính xác quyết tâm nào là đúng hơn. Dưới ánh sáng của những sự kiện mà sau này chúng ta được biết phải thừa nhận rằng quyết tâm khi đó cho bộ đội quặt về Rô-xtốp là không đạt lắm. Chúng tôi không cần mất thời gian quý báu để điều động các tập đoàn quân áp sát Rô-xtốp. Tốt hơn hết là cứ phát triển tiến công thẳng xuống phía Nam rồi dần dần cho chính diện ngoặt sang phía Đông để đột kích vào Rô-xtốp từ hướng Tây. Trong trường hợp này, chúng tôi không những để mất thời gian quý báu để điều động, mà còn có thể tiến vào những con đường giao thông ở sâu bên trong của tập đoàn quân Clai-xtơ nối với lực lượng chủ yếu của cụm các tập đoàn quân “Nam”. Khi rút khỏi thành phố, quân của Clai-xtơ sẽ vấp phải những binh đoàn của các tập đoàn quân 37 và 9 của ta.
Tổng tư lệnh rất nóng lòng muốn sớm tới khu vực Rô-xtốp để gần bộ đội đang tiến công. Nhưng tình hình nguy ngập tại chỗ tiếp giáp với Phương diện quân Tây làm đồng chí phải hoãn chuyến đi. Mỗi ngày một lần, đồng chí nói chuyện khá lâu với tướng Cô-xten-cô lúc nào cũng có mặt ở cánh Bắc Phương diện quân Tây – Nam. Nguyên soái đề ra những yêu cầu của mình, góp ý kiến, điều viện binh cho Cô-xten-cô, nhưng tất cả những biện pháp đó cũng không làm thay đổi được tình hình bao nhiêu, vì tình hình ở gần Mát-xcơ-va đang ngày một thêm phức tạp do bọn phát-xít đã mở cuộc tiến công mới.
Đến đêm, tổng tư lệnh mới giải quyết hết mọi vấn đề liên quân đến việc củng cố tình hình tại chỗ tiếp giáp với Phương diện quân Tây, và đồng chí lại chuyển sang hướng Rô-xtốp. Gọi tướng Tsê-rê-vi-tsen-cô bằng đường dây trực tiếp, Nguyên soái hỏi han tỉ mỉ tiến trình tiến công. Tsê-rê-vi-tsen-cô báo cáo là không cần tính đến sư đoàn SS “Vi-kinh” và sư đoàn xe tăng 16, còn sư đoàn bộ binh sơn chiến 4 của Đức đã bị tiêu hao nặng. Những đơn vị tiến công đang truy kích địch. Thế nhưng, do nguy cơ uy hiếp sườn trái tập đoàn quân 9 ngày càng tăng, nên tư lệnh phương diện quân đã lệnh cho Kha-ri-tô-nốp phải điều đến đó hai sư đoàn khá nhất là sư đoàn bộ binh 30 và sư đoàn ca-dắc 66. Hai đoàn tàu bọc thép và một trung đoàn pháo chống tăng thuộc tập đoàn quân 37 cũng được điều tới đó. Tsê-rê-vi-tsen-cô phát biểu ý kiến là cánh quân chủ yếu của Clai-xtơ đang ở ngoại vi phía Bắc Rô-xtốp, và không loại trừ khả năng Clai-xtơ sẽ đột kích vào tập đoàn quân của Kha-ri-tô-nốp. Do đó, đồng chí đề nghị Tổng tham mưu trưởng ra lệnh cho tư lệnh tập đoàn quân độc lập 56 tăng cường bộ binh và xe tăng cho khu vực phòng ngự Nô-vô-tséc-cát-xcơ và chuyển khu vực đó cho Phương diện quân Nam nhằm tổ chức hiệp đồng đánh trả Clai-xtơ. Sa-pô-sni-côp đồng ý cho chuyển khu vực đó, nhưng từ chối việc tăng cường những đơn vị mới, vì không còn lực lượng dự bị.
Cuối buổi nói chuyện, Ti-mô-sen-cô tỏ ý tin tưởng là hiện nay, Clai-xtơ không dám nghĩ đến tiến công, còn những hành động tích cực của trinh sát của hắn tại chỗ tiếp giáp giữa các tập đoàn quân của Rê-mê-dốp và Kha-ri-tô-nốp là nhằm tìm hiểu xem có thể bị ta giáng đòn đột kích mới từ đâu. Do đó, cần chuyển quân cấp tốc trên đường đi Tsen-tưa (phía Tây Rô-xtốp) nhằm cắt đường vận chuyển của địch từ phía Ta-gan-rốc và chuẩn bị toàn bộ không quân để phá vỡ ý đồ tiếp tế đường không của chúng. Nguyên soái ra lệnh chuẩn bị truyền đơn kêu gọi binh lính Đức hạ vũ khí để tránh đổ máu vô ích, và sẽ thả truyền đơn xuống thành phố khi chặn được đường rút lui của địch.
Đại bản doanh không phản đối quyết tâm của tổng tư lệnh cho những lực lượng chủ yếu của bộ đội tiến công quay về Rô-xtốp. Lệnh hướng dẫn được chuyển bằng điện báo viết: “Nhiệm vụ trước mắt của Phương diện quân Nam là diệt tan cụm quân của Clai-xtơ và chiếm Rô-xtốp, Ta-gan-rốc, tiến ra tuyến Nô-vô-páp-lốp-ca, Mát-vê-ép Cuốc-gan, sông Mi-u-xơ”. Như vậy, có nghĩa là không đợi cho đến khi Clai-xtơ phải bỏ chạy, mà sẽ tiến công quyết liệt giải phóng Rô-xtốp.
Cũng hôm đó có tin là Clai-xtơ được lực lượng dự bị tới chi viện: ở chỗ tiếp giáp giữa các tập đoàn quân 18 và 37 của ta thấy xuất hiện sư đoàn cơ giới 1 của địch.
Từ ngày 25 tháng Mười một, trên toàn dải của Phương diện quân Nam tương đối yên tĩnh. Cả hai bên đều đang chuẩn bị tiếp tục trận giao tranh. Tướng Tsê-rê-vi-tsen-cô bố trí lại các tập đoàn quân 9 và 37 về phía Rô-xtốp, còn địch điều một bộ phận các sư đoàn trong thành phố ra đón đánh và lấy lực lượng dự bị mới ra củng cố sườn trái của Clai-xtơ là nơi yếu nhất: chẳng bao lâu, theo sau sư đoàn cơ giới là một sư đoàn xe tăng và trên hai sư đoàn bộ binh cũng được điều tới đây.
Dễ dàng hiểu rằng trong tình hình như thế, yếu tố thời gian có ý nghĩa thật đặc biệt: chúng tôi bố trí lại lực lượng để đột kích Rô-xtốp càng nhanh, thì Clai-xtơ càng thêm nguy ngập. Như thường xảy ra trong những trường hợp như thế, tổng tư lệnh cho rằng Tsê-rê-vi-tsen-cô thực hiện việc bố trí lại chưa thật kiên quyết. Nếu như chỗ tiếp giáp với Phương diện quân Tây không gặp khó khăn, thì Nguyên soái đã có mặt ở gần Rô-xtốp để đích thân kiểm tra việc hoàn thành đánh bại quân địch.
Thế là hôm nay, đồng chí lại cũng không thể bay tới bộ tham mưu Phương diện quân Nam. Đến trưa, tướng Cô-xten-cô báo cáo là bọn phát-xít lại đột kích mạnh vào các tập đoàn quân 3 và 13 có số quân ít nhất của chúng tôi. Bộ đội đánh trả quyết liệt, ngoan cường bảo vệ từng cây số. Nhưng địch có ưu thế rất lớn về lực lượng, và các đơn vị ta bị tiêu hao. Sau khi nghe báo cáo tỉ mỉ về tiến trình đánh trả cuộc tiến công mới của Đức, tổng tư lệnh đập tay xuống bàn:
– Chúng ta chống đỡ như thế là đủ rồi! Cả ở đây chúng ta cũng thử cho bọn phát-xít một bài học. – Quay về phía Bô-đin đang ngồi cạnh, Nguyên soái ra lệnh: - Trong lúc tôi đang bận thanh toán Clai-xtơ, đồng chí và Cô-xten-cô hãy cuẩn bị một chiến dịch tiến công mới. Mục đích là nhằm diệt tan cánh quân của địch ở vùng Líp-nư.
Để mở mũi đột kích chủ yếu từ phía Nam, tổng tư lệnh ra lệnh tập trung ở khu vực Bô-rơ-ki, Téc-bu-nư, U-rít-xcôi-e (tất cả các điểm ở phía Tây – Nam Ê-lê-txơ) quân đoàn kỵ binh 5, sư đoàn bộ binh 129. Cụm xung kích của tập đoàn quân 34 và lữ đoàn xe tăng 129. Cụm xung kích của tập đoàn quân 13 với quân số chiến đấu ít, do tướng C. X. Mô-xca-len-cô chỉ huy, sẽ đột kích hỗ trợ ở phía Bắc Ê-lê-txơ. Quyền lãnh đạo toàn bộ bộ đội tham gia tiến công được trao cho tướng A. M. Gô-rốt-ni-an-xki, tư lệnh tập đoàn quân 13, còn lãnh đạo chung cả chiến dịch là tướng Ph. I-a. Cô-xten-cô.
Sau khi làm sáng tỏ với Bô-đin mọi chi tiết kế hoạch tiến công sắp tới, tổng tư lệnh yêu cầu bố trí cho đồng chí nói chuyện với Tổng tư lệnh tối cao. Mát-xcơ-va trả lời: “Mời đồng chí đợi bên máy”. Trong suốt hai tiếng đồng hồ vẫn câu trả lời như vậy. Rõ ràng là Đại bản doanh đang rất bận vào việc tổ chức đánh trả cuộc tiến công thứ ba vào thủ đô, vì tình hình ở đó hết sức căng thẳng. Khi Mát-xcơ-va cho biết Xta-lin đang đứng bên máy, tổng tư lệnh báo cáo tình hình hướng Tây – Nam. Đồng chí báo cáo rằng tại chỗ tiếp giáp giữa Phương diện quân Tây – Nam và Phương diện quân Tây, các tập đoàn quân của tướng Cô-rô-tê-ép và Ma-li-nốp-xki không những chỉ chặn đứng cuộc tiến công của cụm quân của tướng Svét-le, mà còn đẩy lui địch 12 – 15 ki-lô-mét; rằng chủ lực của tập đoàn quân của Clai-xtơ vẫn ở lì Rô-xtốp như trước, và Clai-xtơ mới chỉ bắt đầu điều bộ binh cơ giới về phía Tây – Bắc Rô-xtốp, tới sông Tu-dơ-lốp.
Tổng tư lệnh báo cáo tiếp là cánh quân xung kích của Phương diện quân Nam, sau khi đánh bật các đơn vị của Clai-xtơ ra khỏi bờ Bắc sông Tu-dơ-lốp, đã bắt đầu điều động lực lượng của mình tới cửa ngõ phía Bắc Rô-xtốp, để từ đó sẽ đột kích thẳng vào Rô-xtốp. Nguyên soái nói thêm, do sai lầm của Hội đồng quân sự, việc bố trí lại lực lượng Phương diện quân Nam bị chậm, nên phải đến ngày 27 tháng Mười một mới tiếp tục được cuộc tiến công. Dĩ nhiên, tổng tư lệnh nói điều đó ra trong lúc nóng nảy, do ấn tượng của cuộc nói chuyện vừa qua với Tsê-rê-vi-tsen-cô, vì đồng chí ấy cứ khăng khăng chứng minh rằng mình không kịp chuẩn bị đột kích trong một thời gian ngắn. Nhưng khi từ trên nhìn xuống, thường thường các hoạt động diễn ra với nhịp độ chậm hơn.
Nhiệm vụ của Tsê-rê-vi-tsen-cô và cơ quan tham mưu của đồng chí thật khó khăn, vì không chỉ cơ động hai tập đoàn quân 40 – 50 cây số, mà lại còn phải tập trung những sư đoàn đang trải dài theo chính diện thành một quả đấm, kéo các cơ quan hậu cần tới bổ sung xăng dầu, đạn dược, tổ chức cuộc tiến công mới. Hơn nữa, bộ tư lệnh phương diện quân còn làm cho nhiệm vụ của mình thêm phức tạp vì đã định chuyển một số sư đoàn từ tập đoàn quân này sang tập đoàn quân khác: sư đoàn bộ binh 216 cùng các lữ đoàn xe tăng 2 và 132 được chuyển sang tập đoàn quân 9, còn sư đoàn bộ binh 150 được chuyển sang tập đoàn quân 37.
Khi than phiền về sự chậm chạp của Tsê-rê-vi-tsen-cô, tổng tư lệnh còn chưa biết hết những chi tiết đó. Tiếc rằng trí nhớ của tôi cũng như các văn kiện đều không ghi lại được câu Xta-lin trả lời tổng tư lệnh chúng tôi lúc đó, nhưng thực chất những chỉ thị của Tổng tư lệnh tối cao chung quy chỉ là một: phải giải phóng Rô-xtốp bằng bất kỳ giá nào.
Tối ngày 26 tháng mười một, Nguyên soái Ti-mô-sen-cô cùng nhóm tướng tá và các sĩ quan Phương diện quân Tây – Nam đáp máy bay tới sở chỉ huy của Tsê-rê-vi-tsen-cô.
– Ôi, đồng chí Tsê-rê-vi-tsen-cô, - tổng tư lệnh thốt lên vào lúc chào tư lệnh Phương diện quân Nam, - nếu cứ chậm chạp như thế này thì Clai-xtơ tuột khỏi tay chúng ta mất! Thời gian tạm ngừng tiến công kéo dài quá, mà trong chiến tranh thì lại phải trả giá cho sự chậm chạp bằng xương máu… Các đồng chí đã phát hiện những lực lượng nào đối đầu với cánh quân xung kích của đồng chí? – Nguyên soái hỏi và tiến lại bên tấm bản đồ trải trên bàn.
Tsê-rê-vi-tsen-cô đưa bút chì dọc đường kẻ ngoằn ngoèo màu xanh da trời là con sông Tu-dơ-lốp và cho biết bọn tù binh khẳng định ở đây có sư đoàn cơ giới SS “Vi-kinh” và sư đoàn xe tăng 16 đã bị bộ đội ta đánh cho tan tác trong những trận chiến đấu vừa qua. Trong số những binh đoàn mới có sư đoàn cơ giới 1 của Đức giữ tuyến phòng ngự đối diện với sườn phải tập đoàn quân 37 của ta. Có thể là Clai-xtơ đã đưa thêm những lực lượng khác từ Rô-xtốp tới, nhưng trinh sát ta chưa phát hiện được.
Tsê-rê-vi-tsen-cô báo cáo: vào 8 giờ sáng mai, tập đoàn quân 37 và tập đoàn quân 9 sẽ chuyển sang tiến công và tập trung những nỗ lực chủ yếu trên tuyến Xtô-i-a-nốp, Ghê-nê-ran-xcôi-e - Bu-đi-ôn-nưi. Hướng chung là Tsan-tư, nơi cụm quân thuộc tập đoàn quân 56 do tướng Đ. T. Cô-dơ-lốp chỉ huy sẽ tiến công từ tả ngạn sông Đôn. Tập đoàn quân 37 giáng đòn đột kích chủ yếu của Ghê-nê-ran-xcôi-e tới Xun-tan Xa-lư ở phía Tây Rô-xtốp, còn tập đoàn quân 9 đột kích qua Bôn-sưi-e Xa-lư tới ngoại vi phía Bắc thành phố.
– Đòn đột kích phải mãnh liệt, tư lệnh phương diện quân nói, - do đó, đến cuối ngày tiến công đầu tiên, bộ đội phải chiếm được Crưm, Xun-tan Xa-lư, Bôn-sưi-e Xa-lư và Ra-cốp-ca. Chiếm được tuyến này sẽ bảo đảm hợp vây được quân địch đang đóng ở Rô-xtốp. Những ngày tiếp theo, lực lượng chủ yếu của Clai-xtơ sẽ bị chia cắt và tiêu diệt bởi những đòn đột kích trên một số hướng. Trong khi các tập đoàn quân giải quyết nhiệm vụ đó thì quân đoàn kỵ binh của tướng Khô-run sẽ đột kích từ Bôn-sê-crê-pin-xcai-a về phía Nam, tới vịnh Ta-gan-rốc, và sau khi chiếm được khu vực ở tam giác các điểm dân cư Xê-vi-ô-lưi, Xi-ni-áp-ca và Nết-vi-gốp-ca, sẽ bảo đảm cho các tập đoàn quân tiến công không bị địch tập kích từ phía Tây. Nhiệm vụ chủ yếu của không quân ta là ngăn cách lực lượng chủ yếu của Clai-xtơ với lực lượng dự bị của chúng đang kéo tới chi viện… Thưa đồng chí tổng tư lệnh, ý định cuối cùng của chúng tôi là như vậy.
Nhưng chúng tôi hiểu rõ, từ ý định đi đến hiện thực là cả một khoảng cách lớn. Ngày mai, tình hình sẽ ra sao? Vì tập đoàn quân của Clai-xtơ là một trong những cánh quân xung kích mạnh nhất của quân Đức, và tất nhiên, nó sẽ chống đỡ quyết liệt. Chúng tôi lo lắng đón đợi những sự kiện sau này.
Sang ngày 27 tháng Mười một, trời u ám. Cỏ héo mùa thu đôi chỗ phủ bụi tuyết trắng lấp lánh như muối trên thảo nguyên đất mặn. 9 giờ sáng, đợt công kích bắt đầu. Trời lạnh, tầm nhìn xa khá tốt. Từ xa đã thấy rõ những hàng quân đang tiến công trên địa hình trống trải.
Kẻ địch ngoan cố chống cự. Từng loạt đạn pháo và súng cói bắn dồn dập, trút xuống bộ đội đang công kích. Tiếng nổ của pháo và cối bị át đi trong tiếng rú của máy bay ném bom bổ nhào. Địch ném xe tăng và bộ binh cơ giới ra phản kích. Nhưng bộ đội ta vẫn tiến lên phía trước, dù có bị chậm nhiều so với kế hoạch. Bọn phát-xít chống cự điên cuồng như những kẻ đã bị dồn đến bước đường cùng.
Cuộc tiến công diễn ra trên tất cả các hướng như kế hoạch đã định. Từ phía Đông, các đơn vị tập đoàn quân 56 vượt qua lớp băng mỏng trên sông Đôn tới Rô-xtốp hội quân với các tập đoàn quân 9 và 37. Đột nhập đầu tiên vào các phố là trung đoàn 230 thuộc Bộ dân ủy nội vụ do trung tá Đi-ô-min chỉ huy và trung đoàn dân quân Rô-xtốp do Vác-phô-lô-mê-ép, một giám đốc nhà máy lãnh đạo. Từ các hướng khác tiến vào thành phố là những tiểu đoàn tiền tiêu của các sư đoàn bộ binh 343 và 347. Những trận chiến đấu ác liệt diễn ra trên đường phố. Đêm xuống, rồi sáng hôm sau, những trận đánh vẫn tiếp diễn. Đến cuối ngày tiến công thứ hai, các sư đoàn của Clai-xtơ bắt đầu tháo chạy hỗn loạn khỏi Rô-xtốp. Bộ đội ta chuyển sang truy kích như vũ bão.
… Giữa thảo nguyên có thể phóng tầm nhìn rộng khắp. Đài quan sát của tướng Lô-pa-tin, tư lệnh tập đoàn quân 37, đặt trên một ngôi mộ cổ. Con người dũng cảm và điềm tĩnh, dường như thiếu đa cảm đó, bỗng rời kính ngắm lập thể, dõi đôi mắt vui sướng vào tất cả những người có mặt trên dài quan sát và mừng rõ thốt lên:
– Chuồn cả rồi! Cả bầy quỷ chuồn rồi! Tôi đã tin và luôn luôn tin rằng bọn phát-xít sẽ tháo chạy, nhưng cứ sợ là nhắm mắt rồi mà không được nhìn thấy cảnh đó.
Một sĩ quan trẻ đứng bên vị tướng, vui vẻ châm vào:
– Đây là bọn chúng mới tập chạy thôi, đồng chí tư lệnh ạ, còn khi ta luyện cho chúng đến nơi đến chốn thì chắc chúng sẽ cắm đầu cắm cổ chạy một mạch về đất mẹ cho mà xem!
Cuộc tháo chạy nổi tiếng của Clai-xtơ “bất khả chiến thắng” bắt đầu như thế. Ngày 29 tháng Mười một, khi Ti-mô-sen-cô được báo cáo là phải giải phóng Rô-xtốp, đồng chí vội báo ngay tin vui đó cho Xta-lin. Tổng tư lệnh tối cao gửi ngay bức điện cho tổng tư lệnh và tư lệnh Phương diện quân Nam:
“Tôi chúc mừng các đồng chí nhân dịp chiến thắng địch và đã giải phóng Rô-xtốp khỏi ách phát-xít Đức xâm lược. Tôi hoan nghênh bộ đội tập đoàn quân 9 và 56 anh dũng dưới quyền chỉ huy của các tướng Kha-ri-tô-nốp và Rê-mê-dốp đã cắm Lá cờ Liên Xô quang vinh của chúng ta lên thành phố Rô-xtốp”.
Tổng tư lệnh ra lệnh truyền thay nội dung bức điện về các đơn vị. Tiếp theo là mệnh lệnh do Ti-mô-sen-cô, Khơ-rút-sốp và tác giả những dòng này – thay tham mưu trưởng – ký.
Mệnh lệnh miêu tả tóm tắt quá trình chiến đấu giành Rô-xtốp, mà kết quả là bộ đội ta đã tiêu diệt những trung đoàn và sư đoàn ưu tú của Clai-xtơ và buộc tàn quân của chúng phải tháo chạy. Cả cánh quân mạnh của tướng Svét-le cố giúp Clai-xtơ cũng bị thất bại. Trước đòn đột kích của Phương diện quân Nam, các sư đoàn xe tăng 14 và 16, sư đoàn cơ giới 60 và sư đoàn SS “Vi-kinh” của Đức đã tìm thấy nấm mồ chôn chúng trên thảo nguyên Đô-ne-txơ bao la và tại các cửa ngõ dẫn tới cửa sông Đôn. Ngoài ra, sư đoàn xe tăng 13, sư đoàn SS “A-đôn-phơ Hít-le” và các sư đoàn bộ binh 76, 94, 97 cũng bị đánh bại.
“Các trung đoàn và sư đoàn xô-viết chiến thắng vẻ vang, sáng ngày 29 tháng Mười một đã tiến vào Rô-xtốp và tiếp tục truy kích mãnh liệt quân địch đang tháo chạy về phía Tây”, mệnh lệnh viết tiếp.
Trong phần kết luận, Hội đồng quân sự hướng Tây – Nam chúc mừng các chiến sĩ, cán bộ chỉ huy và chính trị các binh đoàn và binh đôi đã chiến thắng oanh liệt bọn phát-xít xâm lược, và tỏ ý tin tưởng rằng bộ đội Phương diện quân Nam vinh quang sẽ tiêu diệt hết tàn quân địch và cùng toàn thể Hồng quân giải phóng bờ cõi xô-viết khỏi bè lũ phát-xít.
Điện mừng của Tổng tư lệnh tối cao và mệnh lệnh của tổng tư lệnh hướng Tây – Nam đã cổ vũ bộ đội rất nhiều. Nhưng cũng có những đơn vị bị bỏ sót không được nhắc đến trong hai văn kiện này. Các chiến sĩ và cán bộ tập đoàn quân 37 đã bị rơi vào trường hợp như vậy. Trước hết, chính là những hành động dũng cảm của họ đã buộc quân của Clai-xtơ phải tháo chạy. Nhưng trong điện mừng của Tổng tư lệnh tối cao chỉ ghi nhận công lao của các tập đoàn quân 9 và 56. Tổng tư lệnh thừa nhận như thế quả là không công bằng. Đồng chí đọc ngay một bức điện gửi Xta-lin, nêu rõ công lao đặc biệt của bộ đội tập đoàn quân 37 trong việc đánh tan Clai-xtơ và giải phóng Rô-xtốp và đề nghị ghi nhận công lao của tập đoàn quân. Thiếu sót được sửa chữa ngay.
Trong quá trình phản công, Phương diện quân Nam đã gây cho địch tổn thất nghiêm trọng. Bộ đội ta thu được 154 xe tăng, 8 xe bọc thép, 244 pháo, 93 súng cối, 1.455 xe ô-tô và nhiều khí tài chiến đấu khác.
Cuộc phản công của bộ đội Phương diện quân Nam kết thúc không chỉ làm thất bại nặng nề tập đoàn quân xe tăng 1 của Đức và các đơn vị khác thuộc cụm các tập đoàn quân “Nam”, mà còn kìm chân ở gần Rô-xtốp hầu như toàn bộ lực lượng cụm các tập đoàn quân này và không cho phép bộ chỉ huy Đức sử dụng chúng để tăng cường cho các đơn vị đang hoạt động ở gần Mát-xcơ-va.
Tin chiến thắng của bộ đội ta ở Rô-xtốp đem lại niềm vui lớn cho cả nước. Nhân dân lao động tất cả các nước cộng hòa cũng như chiến sĩ các tập đoàn quân khác tới tấp gửi thư chúc mừng những người chiến thắng.
Béc-lin vô cùng đau đớn đón nhận tin thất trận của quân đội Đức ở Rô-xtốp. Ngoài ý nghĩa lớn lao về quân sự (những kế hoạch của bọn phát-xít ở miền Nam bị sụp đổ), nó còn mang lại cho bọn Hít-le một tổn thất nặng về tinh thần. Vì sự việc xảy ra vào đúng lúc bọn phát-xít đang dốc sức tiến về Mát-xcơ-va với hy vọng là chiến thắng đã nằm trong tầm tay. Nhưng bỗng lại bị thất bại ở vùng Rô-xtốp. Sự kiện này, tất nhiên, hoàn toàn không thể động viên được những đơn vị đang tiếp tục tiến công Mát-xcơ-va. Tập đoàn quân xe tăng 1 của tướng Clai-xtơ – niềm tự hào của guồng máy chiến tranh Đức đã thất trận. Như một chiếc vòi rồng khổ lồ, tập đoàn quân này đã tung hoành trên khắp đồng ruộng Ba Lan, Bỉ, Pháp, và sau đó, trên các nẻo đường Ban-căng. Nó tràn vào đất nước U-cra-i-na xô-viết dưới ánh hào quang của những chiến công và sự hùng mạnh, mở đầu từ chặng đường ở Vla-đi-mia – Vô-lưn-xki, rồi băng qua U-cra-i-na, để lại đằng sau máu lửa và tro tàn. Bộ đội Phương diện quân Tây – Nam và Phương diện quân Nam đã gây cho nó không ít thương tích, nhưng khi tới gần Rô-xtốp, nó vẫn còn sung sức và nguy hiểm. Vậy là lần đầu tiên trong suốt lịch sử tồn tại của mình, tập đoàn quân này đã bị một quân đội “không còn tồn tại” theo như thông báo của bộ máy tuyên truyền phát-xít, đánh cho tơi tả.
Lần đầu tiên kể từ khi bắt đầu chiến tranh, kẻ địch tỏ ra chán nản. Ngày 30 tháng Mười một, Han-đe ghi nhật ký: “Tập đoàn quân xe tăng 1 rút lui khiến Hít-le xúc động mạnh. Quốc trưởng cấm tập đoàn quân rút về sông Mi-u-xơ, nhưng điều đó không còn phụ thuộc vào ông ta. Hít-le mắng té tát tổng tư lệnh lục quân. Sau đó, tổng tư lệnh lục quân ra lệnh cho Run-stết không được rút lui, nhưng Run-stết trả lời là không thể chấp hành mệnh lệnh trên. Hít-le được báo cáo, đã gọi Run-stết…”.
Chúng ta dễ dàng hình dung thấy Hít-le đã nổi điên như thế nào khi vấp phải việc công khai không tuân lệnh của các tướng lĩnh. Nhà văn Tây Đức Van-te Ghê-lít, chuyên viết về chiến tranh, mô tả cảnh cãi nhau nổ ra trong bộ chỉ huy tối cao phát-xít như sau: “Sau một tuần phải bỏ Rô-xtốp, Run-stết yêu cầu rút toàn bộ cụm các tập đoàn quân về Mi-u-xơ để chiếm lĩnh trận địa phòng ngự mùa đông. Nhưng Hít-le cấm mọi cuộc rút lui. Trái với lệ thường, đích thân Hít-le có Bra-u-kích(Thống chế, tổng tư lệnh lục quân.) và Han-đe đi theo, tới hành dinh của Run-stết ở Pôn-ta-va. Khi quốc trưởng cố buộc tội Run-stết vì thất bại ở Rô-xtốp, thì viên thống chế già với bộ dạng quý tộc Phổ lâu đời đã lạnh lùng trả lời là chính người ra lệnh thực hiện những chiến dịch này phải chịu trách nhiệm về thất bại đó, - nói cách khác – là chính Hít-le. Quốc trưởng nhảy bổ vào Run-stết và giật chiếc huân chương chữ thập hiệp sĩ của ông ta. Bra-u-kích nổi cơn đau tim. Hít-le cách chức một loạt tướng nổi tiếng của cụm các tập đoàn quân “Nam”, trước tiên là tư lệnh tập đoàn quân 17, tướng bộ binh Phôn Sti-un-na-ghen. Hít-le đặc biệt nổi khùng với viên tướng này…”.
Kẻ giơ đầu chịu báng cũng là một trong những viên tướng kỳ cựu nhất của quân đội Đức – thống chế Run-stết, tổng tư lệnh cụm các tập đoàn quân “Nam”. Thay hắn là con cáo già Phôn Rây-khơ-nao, tư lệnh tập đoàn quân 6.
Bộ máy tuyên truyền phát-xít lâm vào tình trạng rất khó xử. Vì từ ngày 21 tháng Mười một, nó đã làm rùm beng trước châu Âu là đã chiếm được Rô-xtốp và tiêu diệt “các tập đoàn quân của Ti-mô-sen-cô”. Giờ đây lại phải giải thích rằng những tập đoàn quân “đã bị tiêu diệt” đã giành lại Rô-xtốp và đánh cho tơi tả viên tướng xe tăng Clai-xtơ đã được tâng bốc lên tận mây xanh.
Và thế là bọn địch tung ra cái luận điệu không phải bội đội Liên Xô đã chiếm lại được Rô-xtốp, mà do… cư dân thành phố. “Bọn bôn-sê-vích đã kích động cư dân Rô-xtốp đấu tranh ở sau lưng quân đội Đức, do vấp phải những phương thức đấu tranh trái với những quy tắc quốc tế, nên quân Đức, sau khi chiếm được Rô-xtốp, đã nhận được lệnh từ giã nội thành Rô-xtốp” (Thế mà trước đó vài ngày, bọn khoác lác Gơ-ben còn khẳng định là cư dân Rô-xtốp đón chào quân Đức… với khóe mắt đẫm lệ vui mừng!). Bản thông cáo kết thúc bằng lời kẽ: “Có thể bọn bôn-sê-vích sẽ ra thông cáo là chúng đã chiếm lại được Rô-xtốp. Nhưng điều đó là hoàn toàn không thể có”.
Song, bọn con cháu phát-xít của nam tước Mun-khao-den không thể làm dư luận xã hội nhầm lẫn. Báo chí thế giới ghi nhận ý nghĩa to lớn về chiến thắng của quân đội Liên Xô ở vùng Rô-xtốp trên sông Đôn. Xim-xôn, bình luận viên của hãng thông tấn AP, viết: “Việc rút khỏi Rô-xtốp chắc chắn là thất bại nặng nề nhất của quân Đức trong suốt cuộc chiến tranh”. Báo “Đây-li Ni-út” nói với bạn đọc là “chỉ riêng việc rút khỏi Rô-xtốp đã là chiến bại lớn nhất mà Hít-le phải chịu dựng trên tất cả các mặt trận trong suốt thời gian chiến tranh”. Còn tờ báo Thổ Nhĩ Kỳ “U-lút” băn khoăn hỏi: Làm sao có thể xảy ra trường hợp hai tháng sau khi bộ chỉ huy tối cao Hít-le thông báo đã tiêu diệt Hồng quân thì đội quân đó lại đã giành lại Rô-xtốp?...
Cho rằng số phận của Clai-xtơ đã bị kết liễu về cơ bản, tổng tư lệnh chuyển sang cuộc tiến công đang được chuẩn bị ở cánh Bắc bộ đội của mình. Đồng chi lệnh cho tôi mời tướng Bô-đin tới đường dây nói chuyện trực tiếp. Bô-đin báo cáo là việc chuẩn bị cho cuộc tiến công đang được tiến hành rất tích cực, nhưng đồng chí không tin lắm ở lực lượng tập đoàn quân 13 vì cả tập đoàn quân chỉ vẻn vẹn 21 khẩu pháo. Tổng tư lệnh ra lệnh cấp cho A. M. Gô-rốt-ni-an-xki- luôn trung đoàn pháo 200 chống tăng. Do tập đoàn quân 56 được chuyển thuộc Phương diện quân Nam, nên tổng tư lệnh quyết định đến chỗ Rê-mê-dốp và nhân tiện xem Rô-xtốp bị thiệt hại ra sao. Ngày 1 tháng Mười hai, chúng tôi hạ cánh xuống sân bay gần Ba-tai-xcơ. Các đồng chí Đvin-xki, bí thư tỉnh ủy Rô-xtốp, tướng Rê-mê-dốp và A-ru-sa-ni-an, tham mưu trưởng của đồng chí, người bạn cũ và thủ trưởng cũ của tôi, đã chờ sẵn tại đây. Cách đây không lâu, chúng tôi mới gặp nhau tại Phương diện quân Tây – Nam, nơi đồng chí làm chủ nhiệm hậu cần của phương diện quân. A-ru-sa-ni-an kiên trì yêu cầu, như đồng chí nói, một công việc có tính chiến đấu hơn. Và đồng chí đã được thỏa mãn: ngay trước lúc xảy ra những sự kiện ở Rô-xtốp, đồng chí được bổ nhiệm lãnh đạo bộ tham mưu tập đoàn quân độc lập 56. Tôi rất vui mừng gặp lại người bạn cũ vẫn còn sống và bình yên.
Lúc chúng tôi vào thành phố, dòng chữ kẻ sơn đen chiêm hết bức tường bên cửa ngôi nhà nhiều tầng đập ngay vào mắt tôi: “Rô-xtốp vẫn trên sông Đôn, còn Clai-xtơ thì nướng quân trên ngọn lửa đỏ!”. Những chữ cái rất to, viết nghiêng ngả xiêu vẹo như bầy trẻ nhỏ đang nhảy múa trước niềm vui. Cái lối chơ chữ hóm hỉnh của con nhà lính đó chẳng bao lâu đã bay khắp các đơn vị Phương diện quân Nam.
Chúng tôi chưa kịp làm quen với các cán bộ, chiến sĩ tập đoàn quân 56 và tìm hiểu tình hình ở dải tiến công của bộ đội tập đoàn quân thì nhận được bức điện từ Vô-rô-ne-giơ gửi tới. Tướng Bô-đin cho biết các đơn vị phát-xít tiếp tục gây sức ép với các tập đoàn quân 3 và 13, do đó tình hình ở hướng Ê-lê-txơ vẫn còn nguy ngập. Bô-đin đề nghị tổng tư lệnh sớm trở về lãnh đạo cuộc tiến công mới.
Sau bản báo cáo của tướng Rê-mê-dốp, đồng chí bí thư tỉnh ủy kể lại những trận đánh ác liệt trên đường phố khi xe tăng phát-xít đột nhập thành phố. Tuy bọn Hít-le làm chủ thành phố không được bao lâu, nhưng chúng đã để lại dấu vết ở khắp nơi. Gần một trăm tòa nhà lớn nhất và đẹp nhất bị sập đổ. Các vùng ngoại vi Rô-xtốp hầu như bị phá hủy hoàn toàn.
Hôm sau, chúng tôi tới các đơn vị tập đoàn quân 56 vẫn đang tiếp tục tiến công sang phía Tây. Mãi khuya, chúng tôi mới về tới Rô-xtốp. Mọi người đều mệt nhừ. Tôi đang kiếm một chỗ nào yên tĩnh hơn để có thể ngả lưng trong chốc lát, thì sĩ quan tùy tùng của tổng tư lệnh chạy tới:
– Nguyên soái gọi đồng chí!
Tôi vội tới phòng Nguyên soái:
– Thế nào Ba-gra-mi-an, - Nguyên soái hỏi, - cậu không muốn tổ chức liên hoan sinh nhật của mình à?
Tôi đâm lúng túng: trong hoàn cảnh chiến đấu bận rộn, quả thật tôi quên bẵng ngày hôm nay mình bước sang tuổi 44. Nguyên soái mỉm cười siết tay tôi:
– I-va Khơ-ri-xtô-phô-rô-vích, xin nồng nhiệt chúc mừng. Chúc cậu sống cho đến ngày chiến thắng, còn sau đó thì theo phong tục Cáp-ca-dơ, cậu khỏe khoắn đón mừng ngày sinh thứ một trăm của mình.
Những đồng chí khác có mặt trong phòng cũng lao tới, bắt tay và ôm hôn tôi.
Từ sáng hôm sau lại những việc bận rộn mới. Tổng tư lệnh yêu cầu đẩy mạnh việc tiến quân sang phía Tây. Tướng Tsê-rê-vi-tsen-cô báo cáo là các tập đoàn quân tiến công được giao nhiệm vụ tiến tới sông Mi-u-xơ, vượt sông trong hành tiến và chiếm lấy bàn đạn để tiếp tục tiến công.
Mãi đến ngày 4 tháng Mười hai, sau khi tin chắc là các sự kiện ở Phương diện quân Nam đang phát triển có kết quả, Tổng tư lệnh mới quyết định bay về Vô-rô-ne-giơ để bắt đầu một chiến dịch tiến công mới, nhưng lúc này là ở cánh Bắc của bộ đội ta.
