Hôm sau, tôi đã có mặt ở Ki-ép, trên đường phố Tsơ-ca-lốp, nơi làm việc của bộ tham mưu quân khu.

Tiếp tôi là một sĩ quan trẻ, trên phù hiệu quân phục của anh lấp lánh ba gạch đỏ.

– Chính ủy tiểu đoàn Xéc-gây-ép, - anh tự giới thiệu.

Trưởng phòng cán bộ hồi ấy tuổi chưa quá ba mươi lăm, trông còn trẻ hơn. Nhưng anh đã có giọng kẻ cả và dáng dấp đạo mạo thường thấy ở một số cán bộ công tác lâu năm.

– Tôi đã được tư lệnh cho biết về đồng chí. Bây giờ mời dc hãy làm các thủ tục. Sáng mai 11 giờ, đồng chí gọi điện cho tôi. Tôi sẽ thông báo thời gian tư lệnh bố trí gặp đồng chí.

Chia tay với Xéc-gây-ép, tôi đến khách sạn. Buổi tối, tôi dạo chơi khắp thành phố. Tôi đến Ki-ép đã nhiều lần. Nhưng lần nào mình cũng thấy trầm trồ trước vẻ đẹp của thành phố, những tòa nhà với hàng cây xanh tốt bao quanh, những đường phó nên thơ chạy thành bậc từ trên đồi xuống đến tận sông Đni-ép-rơ mênh mông, bát ngát, luôn đắm mình trong màn sương bạc mỏng manh. Khi chiêm ngưỡng, nền kiến trúc muôn màu của Ki-ép, một nền kiến trúc nhần nhuyễn cảm hứng của các nhà kiến trúc suốt bao thế kỷ, người ta không khỏi sửng sốt trước sự hoàn mỹ của thành phố này. Vẻ cổ kính màu xám bạc quyện chặt hài hòa với nét tươi mới. Và mặc dù pha lẫn nhiều phong cách kiến trúc, thành phố vẫn giữ được màu sắc dân tộc của mình. Đi dạo trên đường phố Ki-ép, bất giác khiến ta nghĩ đến khối đá vô tri vô giác kia như đang sống và đâu đó âm vang một giai điệu dân ca U-cra-i-na.

Lòng đầy cảm xúc, đêm ấy tôi không sao ngủ được, nên dậy muộn hơn thường lệ. Và lại đi đâu mà vội, từ giờ đến 11 giờ có việc gì đâu. Nhưng tôi chưa kịp lau mình thì đã thấy một chiến sĩ Hồng quân còn đang thở gấp, gõ cửa:

– Thưa đồng chí đại tá, chính ủy tiểu đoàn lệnh cho tôi báo cáo với đồng chí: tư lệnh mời đại tá đến ngay.

Xéc-gây-ép đang sốt ruột chờ tôi ở cổng bộ tham mưu.

– Đồng chí vào đi, tư lệnh đang đợi.

Vẫn căn phòng rộng rãi quen thuộc trước kia mà tôi đã từng tới làm việc. Tư lệnh ngồi sau bàn và đang ngoáy bút cho ý kiến trên một văn kiện. Liền bên là cặp tài liệu với những giấy tờ chờ giải quyết. Thấy tôi, Giu-cốp đặt bút xuống bàn, mỉm cười, mà dịu bớt khuôn mặt nghiêm nghị. Đồng chí đứng dậy, chìa tay:

– Chào I-van Khơ-ri-xtô-phô-rô-vích. Đã lâu bọn mình không gặp nhau.

Một lần nữa, tôi lại nhớ tới Trường cao đẳng kỵ binh ở Lên-nin-grát. Trong lớp chúng tôi có A. I. Ê-ri-ô-men-cô, Gh. C. Giu-cốp, N. L. Mi-súc, C. C. Rô-cô-xốp-xki, P. L. Rô-ma-nen-cô, Ia. A. Xa-vê-li-ép, X. P. Xi-ni-a-cốp, V. I. Tsi-xti-a-cốp, mỗi người một tính cách. Nhưng khi đó, tất cả đã là những cán bộ chỉ huy dày dạn, những con người kiên nghị, dũng cảm trong suy nghĩ và hành động.

Lúc ấy, chưa có một ai trong chúng tôi đến tuổi ba mươi. Là những thanh niên trẻ, khỏe (con nhà kỵ binh có đặc điểm được rèn luyện nhiều về thể lực), chúng tôi luôn luôn đua tài đua sức trong học tập cũng như trong các cuộc đua ngựa.

Trong số chúng tôi, phải công nhận kiên trì nhất vẫn là A. I. Ê-ri-ô-men-cô. Với sự cần cù hiếm có, anh theo đuổi chương trình học tập rất nặng và căng. Tính kiên định và tinh thần phấn đấu không mệt mỏi đó được anh giữ mãi một đời và thể hiện đặc biệt mãnh liệt trong cuộc Chiến tranh giữ nước vĩ đại.

Ở lớp tôi, Gh. C. Giu-cốp được coi là một trong những học viên tài năng nhất. Ngay khi ấy, anh đã khác người rõ rệt không chỉ về mặt phẩm chất ý chí, mà cả về cách suy nghĩ thật độc đáo. Trong các buổi học chiến thuật kỵ binh, Giu-cốp nhiều lần làm chúng tôi ngạc nhiên vì một điều bất ngờ nào đó. Cách giải quyết của anh bao giờ cũng gây nhiều tranh luận, và bao giờ, anh cũng biết bảo vệ quan điểm của mình một cách thật lô-gích.

Được cảm tình đặc biệt của lớp là C. C. Rô-cô-xốp-xki, một con người nhã nhặn và rất tế nhị. Tư thế gọn gàng, vóc dáng chắc đẹp, tốt bụng, vô tư, chịu tập thể thao, một sự rèn luyện tối cần thiết đối với người chiến sĩ kỵ binh – những ưu điểm đó khiến bạn bè đều gần gũi anh. Trong bọn kỵ binh hăng say chúng tôi, anh đúng là một kỵ sĩ giàu kinh nghiệm nhất và cũng là người sành sỏi chiến thuật kỵ binh.

Lớp chúng tôi sống rất hòa thuận, không khí thi đua càng thúc đẩy việc học tập, một công việc vốn đòi hỏi một sự nỗ lực đầy đủ. Bầu không khí lãng mạn cách mạng bao trùm thành phố mang tên Lên-nin – chiếc nôi của cách mạng vô sản – có ảnh hưởng tốt lành đối với chúng tôi. Chúng tôi khao khát tiếp xúc với sinh hoạt xã hội và văn hóa của Lê-nin-grát. Những truyền thống cách mạng, nền văn hóa phong phú được tích lũy hàng bao thế kỷ của Lê-nin-grát đã để lại dấu ấn sâu sắc trong tâm trí chúng tôi, làm tăng thêm lòng tự hào về Tổ quốc vĩ đại của mình.

Sau đợt học tập dã ngoại căng thẳng mùa hè, kết thúc bằng cuộc đua ngựa 200 ki-lô-mét từ Nốp-gô-rốt đến Lê-nin-grát và cuộc diễn tập quân sự lớn cuối khóa của hai cánh quân, chúng tôi chia tay nhau mỗi người đi một phương. Từ bấy đến nay đã 15 năm, và qua những tin tức khi có khi không, tôi biết được số phận các bạn cùng học. Chỉ có Gh. C. Giu-cốp, như người ta thường nói, làm nổi bật hơn cả. Thay cho ba gạch trên cấp hiệu bên ve áo anh, bây giờ là năm ngôi sao cấp đại tướng và trên ngực còn lấp lãnh ngôi Sao vàng Anh hùng Liên Xô. Người bạn học cũ của tôi đã tiến khá xa.

Tôi không hề ngạc nhiên về thành tích của Gh. C. Giu-cốp, anh không chỉ có tài năng quân sự xuất chúng, trí lực cao, mà còn có ý chí sắt đá. Nếu đạt được cái gì đó thì bao giờ cũng là do anh đã đi theo con đường thẳng.

Vẻ ngoài Giu-cốp không thay đổi lắm. Có lẽ chỉ thân hình vạm vỡ của anh hơi đẫy ra, làn tóc lượn sóng, mềm mại có thưa đi chút ít và nét mặt rắn rỏi, nghiêm nghị hơn.

Cuộc gặp gỡ với người bạn học cũ bắt đầu theo cung cách nghi thức. Tôi xử sự theo đúng điều lệnh. Tôi cảm ơn tư lệnh đã nhanh chóng giải quyết đề nghị của tôi. Giu-cốp chau mày, khoát tay:

– Thôi, được rồi… Mình giải quyết việc này không phải chỉ vì cậu, mà cả vì lợi ích công tác. Hiện nay, các đơn vị rất cần cán bộ chỉ huy được đào tạo không chỉ về binh chủng hợp thành, mà cả về tác chiến chiến dịch. Mình nghĩ rằng đã không chọn nhầm người.

Tính chất nghi thức của cuộc gặp gỡ biến mất. Hai chúng tôi bỗng như bị cuốn hút vào những kỷ niệm về Lê-nin-grát, về thời chúng tôi còn trai trẻ và những hồi tưởng tốt đẹp về các bạn học cũ. Sau cùng, chúng tôi lại trở về với công việc. Tôi đề nghị tư lệnh cho tôi đến nơi công tác mới là bộ tham mưu tập đoàn quân 12.

– Ồ, chưa đi ngay được đâu, - Giu-cốp chặn lại. – Phải chờ thôi. Tháng Mười hai sẽ có cuộc họp các cán bộ lãnh đạo của Bộ dân ủy quốc phòng và tất cả các quân khu. Thành phần cuộc họp được mở rộng và sẽ giải quyết nhiều nhiệm vụ quan trọng. – Im lặng một lát, đồng chí nói thêm: - Chúng tôi được biết là đích thân Xta-lin sẽ tham dự. Tổng tham mưu trưởng sẽ đọc báo cáo chính về tổng kết công tác huấn luyện chiến đấu và huấn luyện chiến dịch trong năm qua. Những người đọc báo cáo bổ sung là tướng thanh tra bộ binh, cá cục trưởng Cục Quân huấn và Cục ô-tô – xe tăng – thiết giáp, trưởng thanh tra pháo binh. Một số tư lệnh quân khu sẽ phát biểu ý kiến về những vấn đề nghệ thuật chiến dịch và chiến thuật. Mình được phân công chuẩn bị báo cáo về một vấn đề chủ yếu: “Tính chất của một chiến dịch tiến công hiện đại”. Theo chỗ mình biết, cậu đã qua bốn năm ở Học viện Bộ Tổng tham mưu, học cũng có, dạy cũng có… Mình chắc cậu có mang theo những tài liệu của học viện?

– Thừa đồng chí tư lệnh, tôi có mang theo.

– Biết ngay mà, - nét mặt Giu-cốp tươi hẳn lên, - cậu giúp mình chuẩn bị báo cáo. – Và Giu-cốp hào hứng trình bày quan điểm của mình. Mọi cái đều phải tính toán trên những khả năng thực tế. Thắng lợi của bọn Đức ở phương Tây dựa vào việc sử dụng tập trung các đơn vị xe tăng, cơ giới và không quân. Điều này buộc ta phải suy tính nhiều lẽ. Tiếc rằng hiện nay, chúng ta chưa có những liên binh đoàn chiến dịch cơ giới lớn như vậy. Các quân đoàn cơ giới của ta mới chỉ ở giai đoạn hình thành. Mà chiến tranh thì có thể nổ ra ra bất cứ lúc nào. Chúng ta không thể xây dựng kế hoạch tác chiến dựa vào những cái sẽ có sau một năm rưỡi, hai năm. Phải căn cứ vào lực lượng hiện có của các quân khu sát biên giới…

– Chúng ta sẽ cùng suy nghĩ, - tư lệnh nói. – Có vấn đề gì cứ đến chỗ mình, đừng ngại. Cậu có thể lấy bất kỳ cán bộ nào của phòng tác chiến thuộc bộ tham mưu quân khu để giúp việc. Hãy bắt tay vào việc ngay ngày mai.

– Mai là chủ nhật…

– Sao vậy, chủ nhật là để cho chúng ta, chứ không phải chúng ta bị ràng buộc vào chủ nhật, - Giu-cốp bông đùa đáp lại.

Chia tay với tư lệnh, tôi đến gặp trung tướng M. A. Puốc-ca-ép, tham mưu trưởng quân khu. Tôi chia có dịp được gặp, nhưng đã nghe nói nhiều về vị tướng tài năng và có học thức này. Đồng chí nói thạo tiếng Đức và tiếng Pháp, vốn làm tùy viên quân sự ở Đức về. Puốc-ca-ép sinh ở tỉnh Xim-biếc-xcơ cũ, xuất thân từ một gia đình công nhân người Moóc-đô-vi-a, đã học xong chương trình trung học phổ thông. Hồi bấy giờ, một thanh niên nhà nghèo mà theo học được như vậy là một điều may hiếm có. Năm 1915, Puốc-ca-ép vào học trường chuẩn úy, rồi được phong sĩ quan và ra thẳng mặt trận. Trong những ngày Cách mạng tháng Mười, đồng chí đi theo những người bôn-sê-vích, tình nguyện gia nhập Hồng quân và năm 1919 được kết nạp vào đảng. Trong những trận chiến đấu chống bọn Côn-tsắc, đồng chí đã chỉ huy trung đoàn và được thưởng huân chương Cờ đỏ. Puốc-ca-ép không có những bước nhảy vọt trong bậc thang công tác, song năm 1931, đồng chí đã lãnh đạo bộ tham mưu quân khu Mát-xcơva. Bạn đồng ngũ cho Puốc-ca-ép là con người khô khan, nhưng khâm phục đồng chí bởi tính tình điềm đạm và hiểu biết rộng. Puốc-ca-ép quả là người am hiểu tường tận công tác tham mưu, đặc biệt là công việc của các đơn vị và công tác tổ chức – động viên.

Tướng Puốc-ca-ép vóc người trung bình, nhưng thân hình vạm vỡ như lực sĩ, nom già hơn tuổi một chút. Đầu to với bộ tóc sẩm màu, rậm, hơi dụng lên; gương mặt quả cảm, gò má cao, đôi mắt to màu nâu, nghiêm nghị hướng về người đối thoại qua chiếc kính cận cắp mũi dầy cộp.

Puốc-ca-ép tiếp tôi khô khan và dè dặt. Cuộc mói chuyện mang tính chất hoàn toàn nghi thức. Khi tôi đã tự giới thiệu và báo cáo nhiệm vụ được Giu-cốp giao, Puốc-ca-ép gọi dây nói lệnh cho thiếu tướng Rúp-xtốp xem có thể chọn cán bộ tham mưu nào giúp việc và nhanh chóng bảo đảm mọi điều kiện làm việc cần thiết cho tôi ở phòng tác chiến.

Ít phút sau, Rúp-txốp đã ôm hôn tôi thắm thiết. Anh hỏi ngay tôi thu xếp nơi ăn chốn ở ra sao, lệnh thu xếp phòng làm việc và cấp cho tôi giấy ra vào thị xã trong bộ tham mưu quân khu.

Tôi nhanh chóng bắt tay vào việc. Người giúp đỡ tôi nhiều là Gh. V. I-va-nốp, trước đây là một trung úy kỵ binh giàu kinh nghiệm, đã tốt nghiệp Học viện Bộ Tổng tham mưu, giờ dây đến quân khu thực tập.

Tôi sống xa gia đình, làm việc, như người ta thường nói, từ lúc kèn báo thức cho đến khi kèn báo ngủ. Tôi với I-va-nốp hoàn thành nhiệm vụ khá nhanh. Tư lệnh đang làm việc nhiều để chuẩn bị bản báo cáo tỏ ra hài lòng về sự cố gắng của hai chúng tôi. Cuối tháng Chính, sau khi đã sửa chữa và bổ sung lần cuối, Giu-cốp giao lại cho tôi tài liệu và chỉ thị:

– Cậu kiểm tra kỹ một lần nữa sau khi đã đánh máy và hãy chuẩn bị lên đường: ba ngày nữa sẽ bắt đầu diễn tập chỉ huy – tham mưu ở tập đoàn quân 12. Mình muốn đến đấy. Cậu cùng đi với mình. Mình sẽ giới thiệu cậu với tư lệnh tập đoàn quân. Trong thời gian diễn tập, cậu sẽ làm quen với bộ tham mưu, nơi cậu sẽ công tác.