Mỗi khi có khách ghé qua thị trấn tỉnh lẻ S—— và than thở về cuộc sống tẻ nhạt, đơn điệu, người dân nơi đây lại như đang tự vệ mà khẳng định rằng S—— rất tuyệt, rằng ở đó có thư viện, nhà hát, câu lạc bộ, có những buổi khiêu vũ; và cuối cùng, rằng có những gia đình thông minh, dễ mến và thú vị để người ta có thể kết giao. Họ thường chỉ về phía gia đình nhà Turkin như là biểu tượng của sự học thức và tài năng bậc nhất.

Gia đình này sống trong một ngôi nhà riêng tại con phố chính, gần dinh thự của Tỉnh trưởng. Bản thân ông Ivan Petrovitch Turkin — một người đàn ông vạm vỡ, đẹp trai, da ngăm đen và có đôi mai rậm — thường đứng ra tổ chức các buổi biểu diễn nghiệp dư vì mục đích từ thiện, trong đó ông đảm nhận vai một vị tướng già và ho rất buồn cười. Ông biết rất nhiều giai thoại, trò chơi đố chữ, tục ngữ, thích pha trò và tỏ ra hóm hỉnh, đồng thời luôn giữ trên môi một nét mặt khiến người ta chẳng thể đoán nổi ông đang đùa hay thật. Vợ ông, bà Vera Iosifovna — một phụ nữ mảnh mai, ưa nhìn và đeo kính gọng kẹp — thường viết tiểu thuyết cùng truyện ngắn, và rất thích đọc chúng cho khách nghe. Cô con gái, Ekaterina Ivanovna, là một thiếu nữ chuyên chơi piano. Tóm lại, mỗi thành viên trong gia đình đều sở hữu một tài năng đặc biệt. Nhà Turkin luôn chào đón khách đến chơi và vui vẻ bày tỏ tài năng của mình với một sự giản dị chân thành. Ngôi nhà đá của họ rộng rãi và mát mẻ vào mùa hè; một nửa số cửa sổ hướng ra khu vườn cổ kính rợp bóng cây, nơi những chú chim họa mi thường cất tiếng hót vào mùa xuân. Khi có khách trong nhà, dưới bếp tiếng dao thớt lại khua lách cách và trong sân thoang thoảng mùi hành tây phi — đó luôn là dấu hiệu chắc chắn cho thấy một bữa tối thịnh soạn và ngon lành sắp sửa được dọn lên.

Và ngay khi Dmitri Ionitch Startsev được bổ nhiệm làm bác sĩ huyện và đến định cư tại Dyalizh, cách S—— sáu dặm, ông cũng được bảo rằng là một người có học thức, việc kết giao với nhà Turkin đối với ông là điều tất yếu. Vào mùa đông, ông được giới thiệu làm quen với Ivan Petrovitch ngoài phố; họ bàn về thời tiết, về nhà hát, về bệnh tả, rồi lời mời ghé chơi theo đó mà đến. Vào một ngày lễ mùa xuân — hôm đó là Lễ Thăng Thiên — sau khi khám bệnh cho các bệnh nhân xong, Startsev lên đường vào thị trấn để tìm kiếm chút giải trí và mua sắm ít vật dụng. Ông thong thả bước đi (ông vẫn chưa sắm xe ngựa), miệng nhẩm hát suốt dọc đường:

“Trước khi ta cạn giọt lệ từ chiếc chén cuộc đời...”

Vào đến thị trấn, ông dùng bữa, đi dạo trong công viên, rồi lời mời của Ivan Petrovitch tự nhiên hiện lên trong đầu, và ông quyết định ghé thăm nhà Turkin để xem họ là hạng người thế nào.

“Xin chào, rất hân hạnh được đón tiếp!” Ivan Petrovitch cất lời chào khi gặp ông bậc thềm. “Thật vui mừng, vui mừng khôn tả khi đón được một vị khách đáng mến nhường này. Mời vào, tôi sẽ giới thiệu anh với nửa kia của tôi nhé. Tôi vẫn hay bảo với em ấy, Verotchka,” ông tiếp lời khi giới thiệu vị bác sĩ với vợ mình — “Tôi bảo rằng cô ấy chẳng có lý do gì chính đáng để cứ ru rú ở nhà với bệnh viện cả; anh ấy phải dành thời gian rảnh rỗi cho xã hội chứ. Phải thế không em yêu?”

“Ngồi đây này,” bà Vera Iosifovna nói, ra hiệu cho vị khách ngồi xuống bên cạnh mình. “Anh có thể chiều chuộng tôi đấy. Chồng tôi ghen lắm — anh ấy là một Othello đích thực; nhưng chúng ta sẽ cố gắng cư xử sao cho anh ấy chẳng nhận ra điều gì.”

“À, cái đồ gà con hư hỏng này!” Ivan Petrovitch thì thầm một cách trìu mến rồi hôn lên trán vợ. “Anh đến đúng lúc lắm,” ông quay sang nói với vị bác sĩ. “Nửa kia của tôi vừa viết xong một cuốn tiểu thuyết ‘vĩ đại’, và hôm nay cô ấy sẽ đọc to cho mọi người nghe đấy.”

“Petit Jean,” bà Vera Iosifovna bảo chồng, “dites que l'on nous donne du thé.”

Startsev được giới thiệu với Ekaterina Ivanovna, một thiếu nữ mười tám tuổi, trông rất giống mẹ, mảnh mai và xinh xắn. Nét mặt cô hãy còn vẻ trẻ con, vóc dáng mềm mại và thanh mảnh; còn phần ngực nở nang của tuổi thiếu nữ, đầy đặn và đẹp đẽ, mang đậm hơi thở của mùa xuân, một mùa xuân đích thực.

Sau đó, họ cùng thưởng thức trà với mứt, mật ong, bánh kẹo và những chiếc bánh ngọt ngào tan chảy ngay trong miệng. Khi chiều dần buông, những vị khách khác lần lượt tới, và Ivan Petrovitch lại đăm đăm nhìn từng người với ánh mắt đầy tiếng cười rồi cất lời:

“Xin chào, rất hân hạnh được đón tiếp!”

Rồi tất cả cùng ngồi xuống phòng khách với vẻ mặt hết sức nghiêm túc, và bà Vera Iosifovna bắt đầu đọc cuốn tiểu thuyết của mình. Truyện mở đầu thế này: “Trời lạnh buốt...” Các khung cửa sổ mở toang; từ dưới bếp vọng lên tiếng dao thớt khua lách cách cùng mùi hành tây phi... Ngồi trên chiếc ghế bành mềm mại và sâu thẳm thật là dễ chịu; những ngọn đèn lung linh đầy thân thiện trong ánh chiều chạng vạng của phòng khách, và vào khoảnh khắc của một buổi chiều hè khi âm thanh của tiếng nói cười văng vẳng từ ngoài phố cùng hương hoa tử đinh hương thoảng qua từ khu sân sau, thật khó lòng mà hình dung nổi trời đang lạnh buốt, và mặt bằng những tia nắng giá lạnh của vầng thái dương đang lặn đang chiếu soi một kẻ lữ hành cô độc trên cánh đồng tuyết. Bà Vera Iosifovna đọc về việc một nữ bá tước trẻ đẹp đã lập ra một trường học, một bệnh viện, một thư viện ở ngôi làng của mình, rồi đem lòng yêu một họa sĩ lang thang; bà đọc về những điều chẳng bao giờ xảy ra trong đời thực, thế nhưng lắng nghe vẫn thật dễ chịu — mọi thứ thật thoải mái, và trong đầu cứ vẩn vơ những suy nghĩ thật dễ chịu, thanh bình đến mức chẳng ai muốn đứng dậy nữa.

“Không tồi chút nào...” Ivan Petrovitch khẽ lẩm bẩm.

Và một trong những vị khách, với tâm trí đang bay bổng nơi đâu, cất tiếng gần như không thành tiếng:

“Ừ... quả thật...”

Hết một tiếng rồi lại thêm một tiếng trôi qua. Ở khu vườn thị trấn gần đó, một ban nhạc đang tấu khúc và một dàn hợp xướng đang cất giọng ca. Khi bà Vera Iosifovna gấp cuốn bản thảo lại, cả căn phòng chìm trong im lặng suốt năm phút đồng hồ để lắng nghe bài hát “Lutchina” do dàn hợp xướng thể hiện, và giai điệu ấy mang lại những gì không có trong tiểu thuyết nhưng lại hiện hữu trong đời thực.

“Chị có cho đăng truyện của mình lên các tạp chí không?” Startsev hỏi bà Vera Iosifovna.

“Không,” bà đáp. “Tôi chẳng bao giờ đăng cả. Tôi viết rồi cất vào tủ thôi. Đăng làm gì chứ?” bà giải thích. “Chúng ta đủ sống rồi mà.”

Và chẳng hiểu sao ai nấy đều thở dài.

“Nào, Mèo con, con chơi một bản đi,” Ivan Petrovitch bảo con gái.

Nắp đàn piano được mở lên và bản nhạc đã chuẩn bị sẵn được bày ra. Ekaterina Ivanovna ngồi xuống, nện cả hai tay lên phím đàn, rồi lại nện mạnh hết sức có thể, hết lần này đến lần khác; đôi vai và lồng ngực cô rung lên. Cô cứ đâm đầu nện vào mấy nốt nhạc ấy một cách bướng bỉnh, nghe như thể cô sẽ chẳng chịu dừng lại cho đến khi nào nện gãy tẫn phím lún sâu vào trong đàn mới thôi. Phòng khách ngập tràn trong tiếng ồn ào; vạn vật đều vang vọng: sàn nhà, trần nhà, đồ đạc... Ekaterina Ivanovna đang chơi một khúc nhạc khó, thu hút sự chú ý chỉ vì nó quá ư là khó nhằn, dài dòng và đơn điệu; còn Startsev, trong lúc lắng nghe, lại hình dung ra những hòn đá đang lăn từ trên dốc cao xuống và cứ thế rơi mãi, và anh chỉ ước sao chúng chịu ngừng rơi; thế nhưng đồng thời, Ekaterina Ivanovna với đôi má ửng hồng vì vận động mạnh, tràn đầy sức sống và khỏe khoắn, cùng lọn tóc xõa xuống trán, lại hấp dẫn anh vô cùng. Sau những tháng ngày mùa đông chỉ biết quanh quẩn tại Dyalizh giữa những bệnh nhân và tá điền, việc được ngồi trong phòng khách, ngắm nhìn sinh thể trẻ trung, tao nhã và hầu như chắc chắn là trong trắng này, rồi lắng nghe những âm thanh ồn ào, tẻ nhạt nhưng dẫu sao vẫn mang dáng dấp học thức ấy, thật là dễ chịu, thật là mới mẻ biết bao...

“Nào, Mèo con, con chưa từng chơi hay đến thế bao giờ đâu,” Ivan Petrovitch nói với đôi mắt rưng rưng lệ khi con gái vừa dứt khúc nhạc và đứng dậy. “Hãy chết đi, hỡi Denis; con sẽ chẳng thể viết nổi thứ gì khá hơn thế đâu.”

Mọi người xúm lại quanh cô, chúc mừng, tỏ vẻ kinh ngạc, khẳng định rằng đã lâu lắm rồi họ mới được nghe thứ âm nhạc nhường này, còn cô đứng lắng nghe trong im lặng với một nụ cười phảng phất, và toàn bộ dáng vẻ của cô toát lên niềm kiêu hãnh chiến thắng.

“Tuyệt vời, xuất sắc!”

“Xuất sắc thật,” Startsev cũng lên tiếng, bị cuốn theo bầu không khí cuồng nhiệt chung. “Cô học ở đâu vậy?” anh hỏi Ekaterina Ivanovna. “Ở Nhạc viện à?”

“Không, tôi mới chỉ đang chuẩn bị thi vào Nhạc viện thôi, và từ trước đến nay toàn tập với phu nhân Zavlovsky.”

“Cô đã tốt nghiệp trường trung học ở đây chưa?”

“Ồ, không đâu,” bà Vera Iosifovna đáp thay con bé. “Chúng tôi thuê giáo viên đến dạy riêng cho nó ở nhà; chứ ở trường trung học hay trường nội trú thì dễ bị ảnh hưởng xấu lắm, anh biết đấy. Khi một thiếu nữ đang tuổi lớn, con bé không nên chịu bất kỳ ảnh hưởng nào ngoài mẹ nó cả.”

“Dẫu sao thì cháu vẫn cứ vào Nhạc viện,” Ekaterina Ivanovna quả quyết.

“Không. Mèo con yêu u ma lắm. Mèo con sẽ không làm bố mẹ buồn lòng đâu.”

“Không, cháu cứ đi, cháu sẽ đi,” Ekaterina Ivanovna nói với vẻ nhõng nhẽo đầy đùa cợt và dậm chân thình thịch.

Và đến bữa tối, chính Ivan Petrovitch là người phô diễn tài năng của mình. Chỉ cười bằng đôi mắt, ông kể các giai thoại, tung ra những câu châm biếm, đưa ra những câu đố ngớ ngẩn rồi tự mình giải đáp, miệng không ngớt dùng thứ ngôn ngữ kỳ lạ của riêng mình — thứ ngôn ngữ hình thành qua quá trình luyện tập pha trò lâu năm và giờ đây hiển nhiên đã trở thành thói quen: “Không tồi chút nào”, “Vĩ đại”, “Cảm ơn ngài ngốc nghếch lắm thay”, vân vân và vân vân.

Nhưng thế vẫn chưa hết. Khi các vị khách đã ăn uống no nê và mãn nguyện, lũ lượt kéo nhau ra sảnh để tìm áo khoác và gậy gộc, thì gã tiểu đồng Pavlusha — hay trong gia đình thường gọi là Pava — một cậu bé mười bốn tuổi đầu trọc lóc, má phúng phính, liền lăng xăng phục vụ họ.

“Nào, Pava, biểu diễn đi!” Ivan Petrovitch giục nó.

Pava liền thủ thế, vung tay lên và cất giọng bi thảm: “Hỡi người đàn bà bất hạnh, hãy chết đi!”

Và tất cả cười rộ lên sảng khoái.

“Thật là thú vị,” Startsev nghĩ thầm khi bước ra ngoài phố.

Anh đi vào một quán ăn uống chút bia, rồi cất bước đi bộ về Dyalizh; anh cứ đi mãi suốt dọc đường và miệng nhẩm hát:

“Giọng nàng mới dịu dàng và yểu điệu làm sao...”

Lúc lên giường đi ngủ, anh chẳng cảm thấy chút mệt mỏi nào sau quãng đường dài sáu dặm. Ngược lại, anh thấy cứ như mình có thể đi bộ thêm hai mươi dặm nữa mà vẫn vui vẻ chán.

“Không tồi chút nào,” anh thầm nghĩ rồi mỉm cười chìm vào giấc ngủ.