Mùa hè lại đến, và bác sĩ khuyên họ nên về vùng quê. Kovrin đã bình phục; anh không còn nhìn thấy vị tu sĩ áo đen nữa, và giờ đây điều anh cần làm chỉ là bồi bổ lại sức khỏe. Ở nhà cha vợ, anh uống rất nhiều sữa, mỗi ngày chỉ làm việc đúng hai tiếng, đồng thời bỏ cả hút thuốc lẫn uống rượu.
Vào buổi tối trước ngày lễ thánh Ê-li, gia đình tổ chức một buổi lễ nhỏ trong nhà. Khi phó tế đưa bình hương cho linh mục, căn phòng cổ kính rộng lớn thoảng mùi như nghĩa trang, khiến Kovrin cảm thấy chán ngán. Anh bước ra vườn. Bỏ mặc những khóm hoa rực rỡ, anh đi dạo quanh vườn, ngồi xuống một chiếc ghế băng, rồi lại thong thả bước vào công viên; đến sát bờ sông, anh dừng lại rồi đứng thẫn thờ ngắm nhìn dòng nước. Những rặng thông ủ rũ với bộ rễ xù xì, những kẻ từng chứng kiến anh của một năm về trước trẻ trung, vui tươi và đầy tự tin biết bao, giờ đây không còn thì thầm nữa mà đứng lặng thấu, bất động, như thể chúng chẳng còn nhận ra anh nữa. Quả thực, đầu anh đã cắt trụi, mái tóc dài bồng bềnh ngày nào giờ không còn, dáng đi thì chậm chạp, khuôn mặt trở nên đầy đặn hơn và tái nhợt hơn mùa hè năm trước.
Anh bước qua chiếc cầu khỉ sang bên kia sông. Nơi năm ngoái từng là cánh đồng lúa mạch đen, giờ đây là những lượm yến mạch đã được gặt và xếp thành từng luống. Mặt trời đã lặn, chân trời hằn lên một dải đỏ rực trải rộng, báo hiệu một ngày mai sẽ có gió. Mọi thứ vẫn tĩnh lặng. Nhìn về hướng mà năm trước vị tu sĩ áo đen lần đầu tiên xuất hiện, Kovrin đứng đó suốt hai mươi phút, cho đến khi ánh chiều tà bắt đầu phai nhạt....
Khi anh lững thững quay về nhà với tâm trạng bất mãn, buổi lễ đã kết thúc. Yegor Semyonitch và Tanya đang ngồi trên bậc tam cấp hiên nhà uống trà. Họ đang trò chuyện gì đó, nhưng vừa thấy Kovrin liền nín bặt ngay, và qua nét mặt họ, anh đoán chắc câu chuyện vừa rồi xoay quanh mình.
"Em nghĩ đến giờ anh phải uống sữa rồi đấy," Tanya nói với chồng.
"Chưa, chưa đến giờ đâu..." anh đáp, ngồi xuống bậc thềm thấp nhất. "Em tự uống đi; anh không muốn."
Tanya trao đổi một cái nhìn đầy lo lắng với cha, rồi cất giọng áy náy:
"Chính anh cũng thấy sữa rất tốt cho sức khỏe mà."
"Ừ, tốt lắm chứ lị!" Kovrin cười nhạt. "Anh xin chúc mừng mẹ con em: từ hôm thứ Sáu đến giờ anh đã tăng được một cân rồi đấy." Anh ôm chặt lấy đầu và cất giọng đầy đau khổ: "Sao, tại sao các người lại chữa bệnh cho tôi? Nào là thuốc an thần brom, nào là sống nhàn rỗi, tắm nước nóng, giám sát từng li từng tí, sự sợ hãi hèn nhát trước từng miếng ăn, từng bước đi—tất cả những thứ đó rốt cuộc sẽ đẩy tôi đến chỗ điên dại mất thôi. Tôi đã từng mất trí, tôi từng mắc chứng ảo tưởng tự đại; nhưng ít ra khi đó tôi vui vẻ, tự tin, và thậm chí hạnh phúc; tôi thú vị và đầy nguyên bản. Còn bây giờ, tôi trở nên tỉnh táo và đần độn hơn, nhưng tôi chẳng khác gì bất kỳ kẻ nào khác: tôi chỉ là kẻ tầm thường; tôi đã chán ngấy cuộc đời này rồi.... Ồ, các người thật tàn nhẫn làm sao khi đối xử với tôi như thế!... Tôi nhìn thấy ảo giác, nhưng điều đó gây hại gì cho ai cơ chứ? Tôi hỏi cô, điều đó gây hại cho ai nào?"
"Chúa mới biết anh đang nói cái gì nữa!" Yegor Semyonitch thở dài. "Nghe những lời này thật phát mệt."
"Thế thì đừng nghe nữa."
Sự hiện diện của những người khác, đặc biệt là Yegor Semyonitch, lúc này khiến Kovrin cảm thấy khó chịu; anh trả lời ông một cách khô khan, lạnh lùng, thậm chí hỗn hào, chẳng bao giờ nhìn ông mà chỉ mang theo vẻ mỉa mai và căm ghét. Trong khi đó, Yegor Semyonitch vô cùng bối rối và hắng giọng đầy áy náy, dù ông chẳng thấy mình làm gì sai trái. Không hiểu nổi tại sao mối quan hệ vốn dĩ đằm thắm và trìu mến của họ lại thay đổi đột ngột đến vậy, Tanya nép sát vào người cha và lo lắng nhìn chăm chú vào khuôn mặt ông; cô muốn hiểu nhưng lại chẳng thể tài nào hiểu nổi, và điều duy nhất cô thấy rõ là mối quan hệ giữa họ ngày một tồi tệ hơn, rằng dạo gần đây trông cha già đi rất nhiều, còn chồng cô thì trở nênu cáu kỉnh, thất thường, hay gây gổ và nhàm chán. Cô chẳng thể cười nổi hay hát nổi; vào bữa tối cô chẳng ăn gì; thức trắng mấy đêm liền vì chờ đợi một điều gì đó khủng khiếp xảy ra, và kiệt sức đến mức có lần cô ngất lịm đi từ bữa trưa cho đến tận chiều tối. Trong suốt buổi lễ, cô cứ nghĩ cha mình đang khóc, và giờ đây khi cả ba người đang ngồi cùng nhau trên hiên nhà, cô phải cố gắng hết sức để không nghĩ đến chuyện đó.
"Phật tổ, Mahomed và Shakespeare thật là may mắn biết bao khi những người thân yêu và bác sĩ của họ đã không chữa khỏi cơn ngất ngây và nguồn cảm hứng cho họ," Kovrin nói. "Nếu Mahomed uống thuốc brom vì thần kinh, nếu ông ấy chỉ làm việc hai tiếng mỗi ngày và uống sữa, thì con người kiệt xuất ấy sẽ chẳng để lại chút dấu tích nào trên cõi đời này ngoài con chó của ông ta cả. Các bác sĩ và những người thân yêu rồi sẽ thành công trong việc làm đần độn hóa nhân loại, biến sự tầm thường thành thiên tài và đẩy nền văn minh đến bờ vực diệt vong. Giá mà các người biết được," Kovrin bực bội thốt lên, "tôi mang ơn các người biết nhường nào."
Anh cảm thấy sự bực dọc dâng trào tột độ, và để tránh nói thêm những lời quá đà, anh đứng phắt dậy bước thẳng vào nhà. Không gian tĩnh lặng, hương thơm của cây thuốc lá và loài hoa dạ lai hương từ khung cửa sổ rộng mở bay thoang thoảng vào nhà. Ánh trăng hắt những vệt sáng xanh lục lên sàn nhà và chiếc đàn piano trong phòng ăn lớn tối lờ mờ. Kovrin chợt nhớ lại cảm giác ngất ngây của mùa hè năm trước, khi cũng có hương thơm dạ lai hương ngập tràn và ánh trăng chiếu rọi qua khung cửa sổ. Để tìm lại tâm trạng của năm ngoái, anh bước nhanh vào phòng làm việc, châm một điếu xì gà hảo hạng và bảo người hầu mang rượu vào. Nhưng điếu xì gà để lại vị đắng ngắt và ghê tởm trong miệng anh, còn ly rượu thì chẳng còn hương vị giống như năm ngoái nữa. Và hậu quả của việc bỏ thói quen thật lớn lao làm sao, chỉ vì điếu xì gà và hai ngụm rượu mà anh đâm ra chóng mặt, tim đập loạn nhịp, khiến anh buộc phải uống thuốc brom.
Trước khi đi ngủ, Tanya nói với anh:
"Cha vô cùng quý trọng anh. Anh đang giận dỗi ông chuyện gì đó, và điều đó đang giết chết cha dần mòn. Anh nhìn ông mà xem; cha già đi từng giờ chứ không phải từng ngày nữa. Em nài xin anh, Andryusha, vì Chúa, vì linh hồn người cha đã khuất của anh, vì sự bình yên trong tâm hồn em, hãy đối xử tử tế với ông."
"Anh không thể, và anh cũng không muốn."
"Nhưng tại sao chứ?" Tanya hỏi, toàn thân run rẩy. "Anh hãy giải thích lý do xem nào."
"Bởi vì ông ta làm anh chướng tai gai mắt, thế thôi," Kovrin đáp một cách dửng dưng; rồi anh nhún vai. "Nhưng chúng ta đừng nói về ông ta nữa: ông ta là cha em."
"Em không thể hiểu nổi, không thể nào hiểu nổi," Tanya nói, đưa hai tay ôm lấy thái dương và trân trân nhìn vào một điểm cố định. "Có cái gì đó thật khó hiểu, thật khủng khiếp đang diễn ra trong ngôi nhà này. Anh đã thay đổi, trở nên không còn là chính mình nữa... Anh, một con người thông minh, phi thường như vậy, lại đi cáu gắt vì những chuyện vụn vặt, lại đi so đo với mấy thứ vớ vẩn tầm thường... Những chuyện nhỏ nhặt như vậy cũng khiến anh nổi giận, để rồi đôi khi người ta chỉ biết sững sờ và không thể tin nổi đó chính là anh. Thôi nào, thôi nào, đừng giận nữa, đừng giận nữa mà," cô tiếp tục, vừa nói vừa hôn lên đôi bàn tay anh, lòng đầy sợ hãi trước chính những lời mình vừa thốt ra. "Anh rất thông minh, tử tế, cao thượng. Anh sẽ công bằng với cha. Ông tốt lắm mà."
"Ông ta chẳng tốt đẹp gì; ông ta chỉ là kẻ dễ dãi mà thôi. Những ông chú già hề hụt kiểu như cha em, với bộ mặt béo tốt, dễ dãi, vô cùng hiếu khách và lập dị, có thời từng làm tôi cảm động và thích thú trong tiểu thuyết, trong kịch hề và ngoài đời thực; nhưng giờ thì tôi ghét cay ghét đắng họ. Họ là những kẻ ích kỷ đến tận xương tủy. Điều khiến tôi ghê tởm nhất chính là vẻ béo tốt của họ, cùng với cái sự lạc quan thuần túy mang tính bò lợn của một cái bụng no căng."
Tanya ngồi phịch xuống giường và gục đầu lên gối.
"Đây là sự tra tấn," cô nói, và qua giọng điệu ấy, người ta có thể thấy rõ cô đã kiệt quệ hoàn toàn, rằng việc cất lời đối với cô cũng là một sự nhọc nhằn. "Chẳng có lấy một khoảnh khắc bình yên nào kể từ mùa đông đến nay... Thật là khủng khiếp! Lạy Chúa! Em thật bất hạnh."
"Ờ, tất nhiên rồi, tôi là vua Hê-rô-đê, còn cô và cha cô là những đứa trẻ vô tội. Tất nhiên là thế rồi."
Khuôn mặt anh lúc này hiện lên trong mắt Tanya thật xấu xí và khó coi. Vẻ căm ghét và điệu bộ mỉa mai chẳng hề hợp với anh chút nào. Và thực ra, từ trước đó cô đã nhận ra có thứ gì đó đã mất đi trên khuôn mặt anh, cứ như thể kể từ ngày mái tóc bị cắt trụi, khuôn mặt anh cũng thay đổi theo. Cô muốn thốt lên điều gì đó để làm tổn thương anh, nhưng ngay khi nhận ra tâm thù địch ấy trong lòng, cô hoảng sợ bước ra khỏi phòng ngủ.
