Mashenka Pavletzky, một thiếu nữ vừa mới hoàn tất việc học tại một trường nội trú, khi vừa đi dạo trở về ngôi nhà của gia đình Kushkin — nơi cô đang làm gia sư — liền thấy cả nhà đang trong một sự hỗn loạn khủng khiếp. Mihailo, người gác cổng ra mở cửa cho cô, đang vô cùng kích động và đỏ bừng mặt như một con cua luộc.
Những tiếng la hét vang lên từ tầng trên.
"Chắc là bà Kushkin lại lên cơn rồi, hoặc không thì lại cãi nhau với chồng," Mashenka thầm nghĩ.
Ở sảnh và dọc hành lang, cô chạm mặt mấy cô hầu phòng. Một trong số họ đang khóc. Ngay sau đó, Mashenka nhìn thấy chính người chủ nhà, Nikolay Sergeitch — một người đàn ông thấp, mặt nhão và đầu hói dù tuổi vẫn còn trẻ — đang hớt hải chạy từ phòng mình ra. Mặt ông đỏ lựng và co giật khắp người. Ông vượt qua cô gia sư mà chẳng hề hay biết, hai tay vung lên và kêu lên:
"Ôi, sao mà kinh khủng thế! Thật là vô duyên! Ngốc nghếch quá! Dã man quá! Thật đáng ghét!"
Mashenka bước vào phòng mình, và rồi, lần đầu tiên trong đời, cô phải nếm trải một cách sâu sắc cái cảm giác vô cùng quen thuộc của những kẻ ăn nhờ ở đậu, những người phải ăn bánh mì của kẻ giàu có và quyền lực mà chẳng dám nói lên suy nghĩ của mình. Phòng cô đang bị lục soát. Nữ chủ nhân của ngôi nhà — Fedosya Vassilyevna, một người đàn bà mập mạp, vai rộng, thô kệch với đôi lông mày rậm đen sì, hàng ria mép thoắt ẩn thoắt hiện và đôi bàn tay đỏ ngầu, có khuôn mặt và tác phong chẳng khác gì một bà đầu bếp bình dân, thất học — đang đứng không đội mũ bên chiếc bàn, tay nhét trả lại vào túi đựng đồ khâu của Mashenka những cuộn len, mảnh vải vụn và mẩu giấy.... Rõ ràng là sự trở về của cô gia sư đã làm bà ta giật mình; bởi vì khi quay lại nhìn thấy khuôn mặt tái mét vì kinh ngạc của cô thiếu nữ, bà ta có chút bối rối và lẩm bẩm:
"Xin lỗi. Tôi... tôi vô ý làm đổ ấy mà... Tay áo tôi vướng vào..."
Và nói thêm vài câu nữa, bà Kushkin sột soạt chiếc váy dài bước ra ngoài. Mashenka đảo mắt nhìn quanh phòng với vẻ ngỡ ngàng, chẳng tài nào hiểu nổi, không biết nên nghĩ thế nào, cô nhún vai và lạnh toát cả người vì hoảng sợ. Fedosya Vassilyevna đã tìm kiếm gì trong túi đựng đồ khâu của cô? Nếu quả thực như lời bà ta nói, tay áo bà ta vướng vào đó làm đổ mọi thứ, thì tại sao Nikolay Sergeitch lại hộc tốc chạy khỏi phòng cô với vẻ mặt kích động và đỏ bừng đến thế? Tại sao một ngăn kéo bàn lại bị kéo hé ra? Chiếc ống heo — nơi cô gia sư nhét những đồng mười kopeck và tem thư cũ — đang mở nồng ổ. Chúng đã mở nó ra, nhưng lại không biết cách đóng lại dù đã cào xước tung tóe cả ổ khóa. Tủ sách nhỏ, những món đồ trên bàn, chiếc giường — tất cả đều mang dấu vết mới tinh của một cuộc lục soát. Cả giỏ đựng đồ lót của cô nữa. Đám quần áo đã được xếp gọn gàng, nhưng không còn theo thứ tự mà Mashenka đã để lại trước khi ra ngoài. Vậy là cuộc lục soát đã diễn ra vô cùng triệt để, cực kỳ triệt để. Nhưng để tìm cái gì? Tại sao chứ? Chuyện gì đã xảy ra vậy? Mashenka chợt nhớ tới người gác cổng đang hớt hải, sự hỗn loạn chung vẫn đang tiếp diễn, cô hầu phòng đang khóc lóc; phải chăng tất cả những điều đó đều ít nhiều dính dáng đến cuộc lục soát vừa diễn ra trong phòng cô? Phải chăng cô đã bị cuốn vào một chuyện khủng khiếp nào đó? Mashenka tái mặt, cảm thấy lạnh buốt toàn thân, liền khuỵu xuống chiếc giỏ đựng đồ lót.
Một cô hầu phòng bước vào phòng.
"Liza, em có biết tại sao họ lại lục tung phòng chị lên không?" cô gia sư hỏi.
"Bà chủ bị mất một chiếc trâm cài áo trị giá hai nghìn," Liza đáp.
"Ừ, nhưng sao họ lại lục soát phòng chị?"
"Họ lục soát tất cả mọi người mà thưa cô. Đồ đạc của em cũng bị lục tung lên hết. Họ lột sạch quần áo chúng em ra để khám xét... Có trời cao đất dày chứng giám, thưa cô, em chưa bao giờ bén mảng đến bàn trang điểm của bà ấy chứ đừng nói là chạm tay vào chiếc trâm. Ra đồn cảnh sát em cũng sẽ khai y như vậy."
"Nhưng... sao lại lục soát ở đây cơ chứ?" cô gia sư vẫn không hết thắc mắc.
"Đã bảo là một chiếc trâm cài áo bị trộm mà cô. Chính tay bà chủ đã lục lọi mọi ngóc ngách. Bà ấy thậm chí còn tự tay khám xét cả Mihailo, lão gác cổng nữa kìa. Thật là nhục nhã hết chỗ nói! Còn Nikolay Sergeitch thì cứ đứng nhìn rồi cục ta cục tác như gà mái. Nhưng cô việc gì phải run lên bần bật thế, thưa cô. Họ có tìm thấy gì ở đây đâu. Cô chẳng có gì phải sợ nếu cô không lấy chiếc trâm đó."
"Nhưng Liza, thật là đê tiện... thật là sỉ nhục," Mashenka nói, thở không ra hơi vì phẫn nộ. "Thật là hèn hạ, thấp kém quá! Bà ta lấy quyền gì mà nghi ngờ tôi và lục lọi đồ đạc của tôi chứ?"
"Cô đang sống ăn nhờ ở đậu nhà người ta mà, thưa cô," Liza thở dài. "Dù cô là tiểu thư đi nữa, thì cô vẫn cứ là... suy cho cùng... cũng chỉ là kẻ ăn kẻ ở... Khác nào sống với tía má mình đâu."
Mashenka lao lên giường nức nở. Chưa bao giờ trong đời cô phải chịu đựng một sự nhục nhã thế này, chưa bao giờ cô bị xúc phạm sâu sắc đến vậy... Cô, một người có học thức, thanh tao, con gái của một giáo viên, lại bị nghi là ăn cắp; cô bị lục soát chẳng khác nào một ả gái điếm đứng đường! Cô không thể tưởng tượng nổi còn sự sỉ nhục nào lớn hơn thế nữa. Và đi kèm với cảm giác căm phẫn ấy là một nỗi sợ hãi ngập tràn về những chuyện sẽ xảy ra tiếp theo. Đủ mọi ý nghĩ vô lý xuất hiện trong đầu cô. Nếu họ có thể nghi ngờ cô ăn trộm, thì họ hoàn toàn có thể bắt giữ cô, lột sạch quần áo để khám xét, rồi dẫn giải cô qua phố dưới sự áp tải của lính gác, ném cô vào một cái phòng giam lạnh lẽo, tối tăm có chuột và rận gỗ, y như cái hầm ngục mà Công chúa Tarakanov từng bị giam cầm. Ai sẽ đứng ra bênh vực cô đây? Cha mẹ cô ở tít tận dưới tỉnh xa; họ chẳng có nổi tiền để đến với cô. Nơi đất khách quê người này, cô đơn độc như giữa sa mạc, chẳng bạn bè, chẳng họ hàng thân thích. Họ muốn làm gì cô mà chẳng được.
"Tôi sẽ kiện ra mọi tòa án và tìm gặp tất cả các luật sư," Mashenka vừa nghĩ vừa run lẩy bẩy. "Tôi sẽ giải thích cho họ, tôi sẽ thề độc... Họ sẽ tin rằng tôi không thể là kẻ trộm!"
Mashenka chợt nhớ ra rằng dưới lớp ga giường trong giỏ của cô có giấu một ít kẹo — theo thói quen từ hồi còn đi học, cô đã tiện tay nhét vào túi áo lúc ăn tối rồi mang về phòng. Người cô nóng bừng lên và cảm thấy xấu hổ khôn tả khi nghĩ rằng bí mật nhỏ nhặt ấy đã bị nữ chủ nhân phát hiện; và chính tất cả nỗi kinh hoàng, sự hổ thẹn cùng niềm phẫn hận đó đã khiến tim cô đập loạn nhịp, dội từng hồi thình thịch vào thái dương, vào lồng ngực và sâu trong tận dạ dày.
"Đã đến giờ ăn tối rồi ạ," người hầu gái đến gọi Mashenka.
"Mình nên đi hay không đây?"
Mashenka chải lại mái tóc, dùng chiếc khăn ướt lau mặt rồi bước vào phòng ăn. Bữa ăn đã bắt đầu từ lúc nào. Ở một đầu bàn là Fedosya Vassilyevna với khuôn mặt đần độn, ra vẻ nghiêm nghị và trọng thể; đầu bên kia là Nikolay Sergeitch. Hai bên là khách khứa và lũ trẻ. Các món ăn được phục vụ bởi hai người hầu nam mặc đồ đuôi tôm và đeo găng tay trắng. Ai nấy đều biết trong nhà đang có chuyện lục đục, bà Kushkin đang gặp phiền muộn, thế nên mọi người đều im lặng. Chẳng nghe thấy âm thanh nào ngoài tiếng nhai chu chác và tiếng thìa dĩa va vào đĩa lách cách.
Chính nữ chủ nhân là người lên tiếng trước.
"Món thứ ba là gì thế?" bà ta hỏi người hầu nam với giọng mệt mỏi và đầy vẻ tổn thương.
"Thưa, cá tầm kiểu Nga ạ," người hầu đáp.
"Tôi đã gọi món đó mà, Fenya," Nikolay Sergeitch vội vàng lên tiếng thanh minh. "Anh thèm ăn cá. Nếu em không thích, ma chère, thì đừng bảo họ dọn lên. Anh chỉ gọi thế thôi..."
Fedosya Vassilyevna vốn không thích những món ăn mà chính tay bà ta không đặt, và lúc này, mắt bà ta rưng rưng ngấn lệ.
"Thôi nào, chúng ta đừng tự làm khổ tinh thần nữa," Mamikov, vị bác sĩ gia đình của họ, cất giọng ngọt sớt, vừa nói vừa chạm nhẹ vào tay bà ta kèm theo một nụ cười cũng ngọt ngào không kém. "Bản thân chúng ta đã đủ căng thẳng lắm rồi. Hãy quên vụ chiếc trâm cài áo đi! Sức khỏe vẫn quý hơn hai nghìn rúp chứ!"
"Tôi tiếc gì hai nghìn đó đâu," bà chủ nhà đáp, một giọt nước mắt lớn lăn dài trên má. "Chính bản thân sự việc mới làm tôi phẫn nộ! Tôi không thể dung thứ cho những kẻ trộm cắp trong nhà mình. Tôi không tiếc — chẳng có gì tôi phải tiếc cả; nhưng ăn cắp đồ của tôi thì quả là một sự vô ơn tột độ! Đó là cách họ trả ơn sự tử tế của tôi đấy..."
Tất cả mọi người đều cắm mặt vào đĩa của mình, nhưng sau câu nói của bà chủ, Mashenka có cảm giác như ai nấy đều đang nhìn cô. Cục nghẹn nghẹn lại ở cổ họng; cô bắt đầu khóc và đưa khăn tay lên lau môi.
"Xin lỗi," cô lẩm bẩm. "Tôi không kìm được. Tôi đau đầu quá. Tôi xin phép đi trước."
Rồi cô đứng dậy khỏi bàn, đẩy ghế kêu kèn kẹt một cách vụng về và bước nhanh ra ngoài, sự bối rối trong lòng càng lúc càng dâng cao.
"Quá đáng lắm rồi!" Nikolay Sergeitch cau mày lên tiếng. "Lục soát phòng con bé làm gì cơ chứ? Thật là vô duyên hết chỗ nói!"
"Tôi không nói là nó lấy chiếc trâm," Fedosya Vassilyevna đáp, "nhưng anh có dám đảm bảo cho nó không? Nói thật nhé, tôi chẳng có mấy lòng tin vào đám trí thức nghèo túng này đâu."
"Thực sự là không nên chút nào, Fenya... Xin lỗi em, Fenya, nhưng em hoàn toàn không có quyền hợp pháp nào để tiến hành lục soát cả."
"Tôi chẳng biết luật lệ gì của anh sảng hết. Tôi chỉ biết là tôi đã mất trâm cài áo. Và tôi sẽ tìm cho ra chiếc trâm!" Bà ta đập mạnh chiếc dĩa xuống đĩa sứ kêu leng keng, đôi mắt lóe lên vẻ giận dữ. "Còn anh thì lo ăn cơm đi, đừng có nhúng mũi vào chuyện không đâu!"
Nikolay Sergeitch hiền lành cụp mắt xuống và thở dài. Trong khi đó, Mashenka về đến phòng liền đổ nhào lên giường. Lúc này cô chẳng còn cảm thấy hoảng sợ hay xấu hổ nữa, mà thay vào đó là một khao khát cháy bỏng muốn được đến tát cho mụ đàn bà hống hách, độc ác, ngu ngốc mà giàu có này mấy cái bạt tai.
Nằm trên giường, cô vùi mặt vào gối và thầm mơ ước giá mà thật tuyệt biết bao nếu cô có thể ra ngoài mua ngay chiếc trâm cài áo đắt tiền nhất rồi ném thẳng vào mặt mụ đàn bà hách dịch ấy. Giá mà ơn trên cho Fedosya Vassilyevna phá sản, phải đi lang thang ăn mày, nếm trải mọi cay đắng của nghèo đói và cảnh ăn nhờ ở đậu, để rồi chính Mashenka — kẻ từng bị mụ sỉ nhục — sẽ là người ban ơn bố thí cho mụ! Ồ, giá mà cô trúng được một khoản tiền khổng lồ, mua được một cỗ xe ngựa, rồi nghênh ngang phóng qua khung cửa sổ để cho mụ đàn bà kia phải lác mắt ghen tị!
Nhưng tất cả chỉ là mộng tưởng, còn thực tế thì cô chỉ còn đúng một con đường duy nhất — phải rời khỏi đây thật nhanh, không thể ở lại nơi này thêm một phút giây nào nữa. Quả thực thật kinh khủng khi phải mất việc, phải quay về với bố mẹ chẳng có đồng xu dính túi; nhưng cô biết làm sao đây? Mashenka không thể nào chịu đựng nổi việc nhìn thấy nữ chủ nhân hay căn phòng nhỏ bé này thêm nữa; cô cảm thấy ngột ngạt và khốn khổ ở cái chốn này. Cô căm ghét Fedosya Vassilyevna đến tận xương tủy — mụ đàn bà luôn bị ám ảnh bởi bệnh tật và cái gọi là dòng dõi quý tộc rởm đời ấy — khiến cho mọi thứ trên đời bỗng trở nên thô tục và chướng khí chỉ vì mụ ta đang tồn tại. Mashenka bật dậy khỏi giường và bắt đầu thu dọn hành lý.
"Ta vào được chứ?" Nikolay Sergeitch cất tiếng hỏi ở ngoài cửa; ông đã đến sát cửa tự lúc nào và nói bằng một giọng mềm mại, nhỏ nhẹ. "Vào nhé?"
"Xin mời bác vào."
Ông bước vào và đứng khựng lại gần cửa. Đôi mắt ông đờ đẫn và chiếc mũi đỏ hỏn trông bóng nhẫy. Sau bữa ăn, ông thường uống bia, và sự thật đó hằn rõ qua dáng đi cũng như đôi bàn tay yếu ớt, nhão nhoét của ông.
"Thế này là thế nào?" ông hỏi, chỉ tay về phía chiếc giỏ.
"Cháu đang thu dọn đồ đạc ạ. Xin lỗi bác, Nikolay Sergeitch, nhưng cháu không thể ở lại trong nhà bác thêm được nữa. Cháu cảm thấy bị xúc phạm nặng nề bởi cuộc lục soát này!"
"Bác hiểu chứ... Chỉ có điều cháu bỏ đi là không phải. Việc gì phải thế? Họ lục soát đồ đạc của cháu, nhưng mà cháu... thì đã sao nào? Cháu có mất mát gì đâu cơ chứ."
Mashenka im lặng không đáp, tiếp tục gom đồ. Nikolay Sergeitch bứt hàng ria mép như thể đang tự hỏi không biết nên nói gì tiếp theo, rồi lại cất giọng lấy lòng:
"Bác hiểu mà, tất nhiên rồi, nhưng cháu phải thông cảm chứ. Cháu biết vợ bác là người hay lo lắng, bướng bỉnh; cháu đừng chấp nhặt cô ấy quá."
Mashenka vẫn im lặng.
"Nếu cháu thấy bị xúc phạm đến vậy," Nikolay Sergeitch nói tiếp, "thôi được, nếu cháu muốn, bác sẵn sàng xin lỗi. Bác xin lỗi cháu."
Mashenka không đáp lời, chỉ cúi gằm mặt xuống sát chiếc rương hơn nữa. Người đàn ông kiệt quệ, ba phải này chẳng có chút trọng lượng nào trong cái gia đình này cả. Ông đứng ở một vị trí đáng thương hại chẳng khác gì kẻ ăn nhờ ở đậu, ngay cả trước mặt lũ gia tờ, và lời xin lỗi của ông chẳng có bất kỳ ý nghĩa gì.
"Hừm!... Cháu chẳng nói gì sất! Thế vẫn chưa đủ với cháu à. Nếu vậy, bác sẽ xin lỗi thay cho vợ bác. Xin lỗi trên danh nghĩa vợ bác... Cô ấy đã hành xử thật vô duyên, bác thừa nhận điều đó với tư cách là một người đàn ông..."
Nikolay Sergeitch đi đi lại lại trong phòng, thở dài một tiếng rồi nói tiếp:
"Thế ra cháu muốn điều này cứ nhức nhối ở đây, ngay dưới tim bác... Cháu muốn lương tâm bác phải cắn rứt khôn nguôi..."
"Cháu biết đó không phải lỗi của bác, Nikolay Sergeitch," Mashenka nói, ngước đôi mắt đẫm lệ nhìn thẳng vào mặt ông. "Sao bác phải tự dằn vặt mình làm gì?"
"Dĩ nhiên là không rồi... Nhưng mà thôi, cháu đừng... bỏ đi. Bác nài nỉ cháu đấy."
Mashenka lắc đầu. Nikolay Sergeitch dừng lại bên cửa sổ, dùng các đầu ngón tay gõ nhịp lên mặt kính.
"Những hiểu lầm thế này đúng là cực hình đối với bác," ông nói. "Bộ cháu muốn bác phải quỳ xuống lạy cháu hay sao? Lòng tự trọng của cháu bị tổn thương, và cháu khóc lóc thu dọn đồ đạc bỏ đi; nhưng bác cũng có lòng tự trọng chứ, vậy mà cháu chẳng thèm đếm xỉa đến nó! Hay cháu muốn bác phải thổ lộ những điều mà ngay cả trong buổi xưng tội bác cũng chẳng hé răng nửa lời? Có muốn thế không? Nghe đây; cháu muốn bác phải thú nhận điều mà đến trước khi nhắm mắt xuôi tay bác cũng không dám nói với linh mục à?"
Mashenka không đáp.
"Chính anh đã lấy chiếc trâm của vợ anh," Nikolay Sergeitch nói nhanh. "Bấy nhiêu đó đã đủ chưa hả? Cháu đã thỏa mãn chưa? Phải, chính anh... đã lấy nó... Nhưng dĩ nhiên, anh vẫn tin tưởng vào sự kín miệng của cháu... Vì Chúa, nửa lời hay một chút hé lộ cũng không được phép lọt ra ngoài với bất kỳ ai đấy!"
Mashenka kinh ngạc và hoảng sợ, tay vẫn tiếp tục thu dọn hành lý; cô vớ lấy đống quần áo, vò nhàu nát rồi nhét bừa bãi vào rương và giỏ. Giờ đây, sau lời thú nhận thẳng thừng của Nikolay Sergeitch, cô không thể ở lại đây thêm dù chỉ một phút, và cô cũng chẳng hiểu nổi tại sao trước đây mình lại có thể chịu đựng được cuộc sống trong ngôi nhà này.
"Và cũng chẳng có gì phải ngạc nhiên cả," Nikolay Sergeitch nói tiếp sau một khoảng lặng. "Đó là câu chuyện cơm bữa thôi! Tôi cần tiền, còn mụ ta... thì nhất quyết không cho. Cháu biết đấy, chính tiền của cha tôi mới mua được cái ngôi nhà này và mọi thứ trong đó cơ mà! Tất cả đều là của tôi, và chiếc trâm đó là của mẹ tôi để lại, và... tất cả là của tôi! Thế mà mụ ta vơ vét hết, chiếm đoạt làm của riêng... Cháu thừa nhận là tôi không thể lôi nhau ra tòa kiện mụ ta được... Tôi khẩn thiết nài xin cháu, hãy bỏ qua chuyện này... hãy ở lại đi. Tout comprendre, tout pardonner (Hiểu tất cả, tha thứ tất cả). Cháu ở lại nhé?"
"Không!" Mashenka kiên quyết đáp, toàn thân bắt đầu run lên. "Xin bác hãy để tôi yên, tôi van bác đấy!"
"Thôi được, Chúa phù hộ cho cháu!" Nikolay Sergeitch thở dài, ngồi phịch xuống chiếc ghế đẩu cạnh chiếc rương. "Thú thật là bác rất thích những người vẫn còn biết cảm thấy phẫn nộ, khinh miệt và những thứ đại loại thế. Bác có thể ngồi đây mãi để ngắm nhìn khuôn mặt đầy phẫn nộ của cháu... Thế ra cháu quyết không ở lại ư? Bác hiểu mà... Đành phải thế thôi... Vâng, dĩ nhiên rồi... Cháu đi thì chẳng sao, chứ còn bác — ôi chao là khốn khổ... ôi... ô... i!... Bác chẳng bước chân ra khỏi cái hầm ngục này nổi một bước. Bác rất muốn cao chạy xa bay về một trong mấy điền trang của mình, nhưng ngặt nỗi ở đâu cũng có đám tay sai của vợ bác... nào quản lý, nào chuyên gia, chết tiệt hết chúng nó đi! Chúng cứ đem đi thế chấp rồi tái thế chấp... Nào là không được bắt cá, không được dẫm lên cỏ, không được làm gãy cây cối."
"Nikolay Sergeitch!" tiếng vợ ông vang lên từ phòng khách vọng lại. "Agnia, gọi chồng tao mau!"
"Thế ra cháu vẫn không chịu ở lại thật sao?" Nikolay Sergeitch hỏi, đứng phật dậy và bước về phía cửa. "Thực tình cháu nên ở lại thì hơn. Buổi tối bác có thể sang trò chuyện với cháu. Nhé? Ở lại đi! Cháu mà đi, trong cái nhà này chẳng còn lấy nổi một bóng người ra hồn nữa đâu. Sợ lắm em ơi!"
Khuôn mặt tái mét, tiều tụy của Nikolay Sergeitch ra điều khẩn khoản nài nỉ, nhưng Mashenka lắc đầu kiên quyết, và ông đành vung tay một cái rồi lủi thủi bước ra ngoài.
Nửa tiếng sau, cô đã lên đường rời khỏi nơi ấy.
