Trong đợt diễn tập, trung đoàn kỵ binh N—— đã dừng chân nghỉ lại một đêm tại thị trấn huyện lỵ K——. Sự kiện một đoàn sĩ quan ghé thăm luôn mang lại hiệu ứng phấn khích và đầy cảm hứng cho cư dân các thị trấn tỉnh lẻ. Các chủ tiệm mơ mộng tống khứ được chỗ xúc xích đã rỉ sét và cá mòi "thượng hạng" nằm phủ bụi trên kệ suốt mười năm nay; các quán trọ và nhà hàng mở cửa suốt đêm; Quân uỷ viên, thư ký của ông cùng lực lượng đồn trú địa phương diện những bộ quân phục đẹp nhất; cảnh sát chạy đôn chạy đáo như phát cuồng, trong khi tâm trạng của các quý bà thì không từ ngữ nào diễn tả nổi.

Các quý bà ở K——, khi nghe tin trung đoàn đang tiến đến, liền bỏ dở những chảo mứt đang sôi sùng sục và chạy ra đường. Quên bẵng đi bộ đồ mặc nhà xộc xệch cùng vẻ bề ngoài đầu tắt mặt tối, họ thở hổn hển vì phấn khích lao ra đón trung đoàn, và ngấu nghiến lắng nghe ban nhạc đang trỗi khúc hành quân. Nhìn gương mặt tái nhợt vì ngây ngất của họ, người ta có cảm giác những giai điệu ấy cất lên từ một dàn hợp xướng thiên đàng nào đó chứ không phải từ một dàn kèn đồng quân đội.

"Trung đoàn kìa!" Họ vui sướng kêu lên. "Trung đoàn đến kìa!"

Trung đoàn xa lạ tình cờ ghé đến hôm nay và sẽ rời đi vào lúc rạng sáng mai ấy có ý nghĩa gì đối với họ cơ chứ?

Sau đó, khi các sĩ quan đang đứng giữa quảng trường, tay chống đằng sau và thảo luận về chuyện đóng quân, toàn bộ các quý bà đã tề tựu tại nhà vị quan án và thi nhau chê bai, bình phẩm trung đoàn. Chẳng biết bằng cách quái nào mà họ đã nắm được chuyện viên đại tá đã có vợ nhưng sống ly thân; rằng vợ của sĩ quan thâm niên năm nào cũng đẻ non; hay vị sĩ quan tùy đắc đang si mê đến tuyệt vọng một nữ bá tước nào đó, thậm chí từng có lần tự tử bất thành. Họ biết tuốt. Khi một tên lính rỗ hoa mặc áo đỏ chạy vụt qua khung cửa sổ, họ quả quyết rằng đó là chú lứa của Trung đội trưởng Rymzov đang chạy khắp thị trấn để mua chịu loại bia đắng Anh cho ngài chủ nhân. Họ mới chỉ thoáng thấy bóng lưng các sĩ quan, vậy mà đã vội quả quyết rằng trong số đó chẳng có lấy nổi một kẻ khôi ngô hay thú vị.... Sau khi đã trò chuyện thoả thích, họ liền cho gọi Quân uỷ viên và ban quản lý câu lạc bộ tới, chỉ thị bằng mọi giá phải tổ chức một buổi khiêu vũ.

Nguyện vọng của họ đã được đáp ứng. Vào lúc chín giờ tối, ban nhạc quân đội đang trỗi nhạc ngoài phố trước câu lạc bộ, còn bên trong câu lạc bộ, các sĩ quan đang khiêu vũ cùng các quý bà thị trấn K——. Các quý bà cảm thấy nhẹ bẫng như đang chắp cánh. Say sưa vì điệu nhảy, tiếng nhạc và tiếng cựa giày khua lách cách, họ đem cả tâm hồn lẫn thể xác đắm chìm vào việc làm quen với những bạn nhảy mới, và quên sạch những người bạn thường dân cũ. Cha và chồng họ, những kẻ bị đẩy tạm thời ra một góc, tụm lại quanh chiếc bàn đựng đồ giải khát đạm bạc ở tiền sảnh. Tất cả những tay thủ quỹ nhà nước, thư ký, nhân viên văn phòng và giám thị ấy—những bóng người tẻ nhạt, ốm yếu và vụng về—nhận thức rõ mồn một sự kém cỏi của bản thân. Thậm chí họ còn chẳng thèm bước vào phòng khiêu vũ, đành tự bằng lòng với việc đứng từ xa ngắm nhìn vợ con mình đang dập dìu nhảy múa cùng các sĩ quan lịch lãm và duyên dáng.

Trong số những người chồng ấy có Shalikov, tay thu thuế—một kẻ có tâm hồn hẹp hòi, cay độc, hay la cà hàng rượu, với cái đầu to cạo trọc và đôi môi dày trề ra. Hắn từng được học đại học; đã có thời hắn say sưa đọc văn tiến học và hát những bài ca sinh viên, nhưng giờ đây, như cách hắn tự nhận xét về bản thân, hắn chỉ là một tên thu thuế chứ chẳng hơn gì.

Hắn đứng tì người vào khung cửa, dán mắt vào vợ mình, Anna Pavlovna, một phụ nữ tóc nâu nhỏ nhắn bước sang tuổi ba mươi, mũi dài và cằm nhọn. Bận chiếc áo chít eo thật chặt, mặt trát phấn kỹ càng, bà nhảy không ngừng nghỉ—nhảy đến mức kiệt sức mới thôi. Nhưng dẫu thể xác có rã rời thì tinh thần bà vẫn sung mãn vô bờ.... Nhìn cách bà nhảy, người ta có thể thấy tâm trí bà đang hoài niệm về quá khứ, về cái quá khứ xa xăm thuở còn theo học tại "Trường nữ sinh", mơ về một cuộc sống xa hoa, nhộn nhịp, và chưa bao giờ mảy may nghi ngờ rằng chồng mình sau này thế nào cũng là một vị hoàng tử, hoặc tệ nhất đi nữa, cũng phải là một tước công.

Tay thu thuế đứng nhìn, cau mày căm tức....

Thứ cảm xúc hắn đang mang không phải là ghen tuông. Hắn chỉ đang bực bội—thứ nhất, vì phòng ốc đã bị chiếm trọn để khiêu vũ nên hắn chẳng còn chỗ mà đánh bài; thứ hai, vì hắn không tài nào chịu nổi âm thanh của mấy loại nhạc cụ hơi; và thứ ba, vì hắn có cảm giác các sĩ quan đối xử với đám thường dân có phần quá suồng sã và bề trên. Nhưng điều trên hết khiến hắn nổi giận lôi đình và căm phẫn chính là vẻ mặt hạnh phúc ngời ngời trên gương mặt vợ hắn.

"Nhìn ả ta kìa, phát ngấy!" Hắn lầm bầm. "Gần bốn mươi tuổi đầu, chẳng có chút tích sự gì, thế mà cũng bày đặt trát phấn với chít eo! Lại còn uốn éo làm điệu! Ra điều ta đây sành điệu lắm đấy! Chà! Trông cái bộ dạng kìa, thề có Chúa!"

Anna Pavlovna mải miết chìm đắm trong điệu nhảy đến mức chẳng thèm liếc nhìn chồng dù chỉ một lần.

"Đương nhiên rồi! Đám nhà quê tụi mình làm sao với tới được!" Tay thu thuế cười nhạt.

"Giờ thì tụi mình ra rìa rồi.... Tụi mình chỉ là những con hải cẩu vụng về, mấy con gấu nhà quê thô kệch, còn ả là nữ hoàng đêm hội! Ả vẫn còn đủ chút nhan sắc để làm hài lòng cả mấy tay sĩ quan cơ mà... Chắc mấy ả chẳng từ chối nếu được mấy tay đó tán tỉnh đâu nhỉ!"

Trong khúc nhạc mazurka, cơ mặt tay thu thuế giật giật vì cay đắng. Một sĩ quan tóc đen với đôi mắt lồi và gò má cao kiểu Tatar đang khiêu vũ điệu mazurka cùng Anna Pavlovna. Ra điều nghiêm nghị, hắn nhún nhảy đôi chân đầy vẻ trọng thị và cảm xúc, đầu gối khụy xuống trông chẳng khác nào một con rối được giật dây, trong khi Anna Pavlovna, mặt tái đi vì xúc động, uốn éo người đầy vẻ yểu điệu và ngước mắt lên trời, cố tỏ ra như thể đôi chân mình hầu như chẳng chạm đến sàn nhà, và bản thân bà rõ ràng đang cảm thấy mình không còn đứng trên mặt đất, không còn ở câu lạc bộ thị trấn nữa, mà đang ở một chốn nào đó xa xôi lắm—tận trên mây xanh. Không chỉ gương mặt mà cả vóc dáng bà đều toát lên niềm hạnh phúc vô biên.... Tay thu thuế không thể chịu đựng thêm được nữa; hắn thèm thuồng được mỉa mai niềm hạnh phúc ấy, muốn cho Anna Pavlovna thấy rằng bà đã quên mình rồi, rằng cuộc đời này chẳng hề tuyệt đẹp như những gì bà đang tưởng tượng trong cơn phấn khích lúc này...

"Cứ chờ đấy; tao sẽ dạy cho mày cách cười tủm tỉm đến tê người này," hắn lầm bầm. "Mày đâu còn là cô học sinh nội trú, cũng chẳng phải thiếu nữ gì nữa. Một mụ già xấu xí thì phải biết thân biết phận mình chứ!"

Những cảm xúc nhỏ nhen của sự đố kỵ, bực dọc, tự ái bị tổn thương, thứ tâm lý bất mãn tiểu tư sản chốn tỉnh lẻ vốn sinh ra từ rượu vodka và lối sống lười nhác cứ nhung nhúc trong lồng ngực hắn như lũ chuột. Chờ cho điệu mazurka kết thúc, hắn bước vào sảnh và tiến lại gần vợ. Anna Pavlovna đang ngồi cùng bạn nhảy, tay quạt nan và khép hờ đôi mi đầy vẻ kiêu kỳ, đang say sưa kể lại chuyện thuở trước bà từng khiêu vũ ở Petersburg thế nào (môi bà chúm chím lại như nụ hồng, phát âm tròn trịa từng từ "ở tận Pütürsburg").

"Anyuta, về nhà thôi," tay thu thuế càu nhàu.

Thấy chồng đứng lù lù trước mặt, Anna Pavlovna giật nảy mình như vừa sực nhớ ra rằng mình đã có chồng; rồi mặt bà bừng lên hổ thẹn: bà thấy xấu hổ vì có một người chồng ốm yếu, bẳn tính và tầm thường đến thế.

"Về nhà thôi," tay thu thuế lặp lại.

"Sao cơ? Vẫn còn sớm chán mà!"

"Tôi bảo cô về nhà!" Tay thu thuế lạnh lùng nói, nét mặt đầy vẻ ác ý.

"Sao chứ? Có chuyện gì xảy ra à?" Anna Pavlovna hoảng hốt hỏi.

"Chẳng có chuyện gì cả, nhưng tôi muốn cô về ngay lập tức.... Tôi muốn thế; thế là đủ, xin miễn đôi co."

Anna Pavlovna không sợ chồng, nhưng bà thấy ngượng với người bạn nhảy đang nhìn chồng bà đầy vẻ ngạc nhiên và buồn cười. Bà đứng dậy, lảng ra một góc riêng cùng chồng.

"Cái thói quái đản gì thế này?" Bà bắt đầu cự cãi. "Sao lại phải về? Mới có mười một giờ kém mà."

"Tôi muốn thế, và thế là đủ. Đi về, chấm hết."

"Đừng có dở hơi nữa! Muốn về thì tự về một mình đi."

"Được thôi; thế thì tôi sẽ làm cho một trận ra trò."

Tay thu thuế nhìn thấy vẻ ngây ngất trên mặt vợ dần tan biến, thấy bà vừa xấu hổ vừa khốn khổ ra sao—và hắn cảm thấy hả hê hơn đôi chút.

"Sao tự nhiên anh lại bắt tôi về ngay lập tức?" Vợ hắn hỏi.

"Tôi chẳng cần cô, nhưng tôi muốn cô có mặt ở nhà. Tôi muốn thế, thế thôi."

Ban đầu Anna Pavlovna nguầy nguậy không chịu, rồi bà bắt đầu nài nỉ chồng cho ở lại thêm đúng nửa tiếng nữa; sau đó, chẳng hiểu sao, bà lại quay sang thanh minh, phân trần—tất cả đều thì thầm, kèm theo một nụ cười gượng gạo để những người xung quanh không mảy may nghi ngờ rằng bà đang cãi nhau với chồng. Bà bắt đầu trấn an hắn rằng mình sẽ không ở lâu đâu, chỉ thêm mười phút nữa thôi, chỉ năm phút nữa thôi; thế nhưng tay thu thuế vẫn trơ trơ giữ nguyên ý định.

"Cô muốn ở lại thì cứ ở," hắn nói, "nhưng tôi sẽ làmùm lên đấy."

Và khi vừa đôi co với chồng, trông Anna Pavlovna bỗng gầy đi, già đi và kém sắc hẳn đi. Tái mặt, cắn môi và chực khóc, bà đi ra sảnh tiền và bắt đầu mặc áo khoác.

"Chị về ư?" Các quý bà ngạc nhiên hỏi. "Anna Pavlovna, chị không ở lại nữa sao, mình?"

"Cô ấy bị đau đầu," tay thu thuế đáp thay vợ.

Bước ra khỏi câu lạc bộ, hai vợ chồng cứ thế lủi thủi đi bộ về nhà trong im lặng. Tay thu thuế đi phía sau vợ, ngắm nhìn tấm lưng nhỏ bé đang cúi gằm, đầy vẻ buồn rầu và nhục nhã của bà, hắn sực nhớ lại vẻ ngây ngất từng khiến hắn ngứa mắt ở câu lạc bộ lúc nãy, và ý thức rằng niềm ngây ngất ấy đã biến mất bỗng trùm lấp tâm can hắn bằng cảm giác chiến thắng. Hắn thấy vừa lòng và thoả mãn, đồng thời lại cảm thấy thiếu vắng một điều gì đó; hắn ước gì mình có thể quay lại câu lạc bộ để làm cho tất cả mọi người đều trở nên buồn rầu và khốn khổ, để ai nấy đều thấu hiểu cuộc đời này tẻ nhạt và vô vị đến nhường nào khi người ta lê bước giữa phố đêm và nghe tiếng bùn lầy lép nhép dưới chân, và khi người ta biết chắc rằng sáng hôm sau tỉnh dậy chẳng có gì chờ đợi ngoài rượu vodka và những ván bài. Ôi, thật là kinh khủng làm sao!

Còn Anna Pavlovna thì lê bước nặng nhọc.... Bà vẫn đang chìm đắm dưới sức ảnh hưởng của những điệu nhảy, tiếng nhạc, những lời trò chuyện, ánh đèn và thứ âm thanh náo nhiệt ấy; vừa đi bà vừa tự hỏi vì sao Thượng đế lại đày đọa mình thế này. Bà cảm thấy thật khốn khổ, bị xúc nhục và nghẹn ngào căm hận khi lắng nghe tiếng bước chân nặng nề của chồng. Bà im lặng, cố vắt óc tìm cho ra từ ngữ cay độc, cay đắng và độc địa nhất để ném vào mặt chồng, song đồng thời bà cũng thừa biết rằng chẳng có từ ngữ nào có thể xuyên thủng nổi lớp da mặt dày của tay thu thuế. Hắn thì màng gì đến mấy lời ấy? Kẻ thù cay độc nhất cũng chẳng thể bày ra cho bà một hoàn cảnh nào bất lực hơn thế.

Và trong lúc ấy, ban nhạc vẫn đang tấu lên những khúc ca, còn màn đêm thì tràn ngập những giai điệu khiêu vũ cuồng nhiệt và say đắm nhất.