Một đêm mùa đông dài, Kovrin đang nằm trên giường đọc tiểu thuyết tiếng Pháp. Tội nghiệp Tanya, vì chưa quen với cuộc sống ở thị trấn nên chiều nào nàng cũng bị đau đầu, đã ngủ từ lâu và thỉnh thoảng lại thốt lên vài câu lơ mơ trong giấc mộng chập chờn.

Đã điểm ba giờ. Kovrin tắt đèn và nằm xuống ngủ, nằm nhắm mắt một hồi lâu nhưng không sao chợp mắt nổi vì, theo anh tưởng tượng, phòng quá nóng và Tanya thì nói mơ. Đến bốn giờ rưỡi, anh thắp nến lại, và lần này anh thấy vị tu sĩ áo đen đang ngồi trên chiếc bành gần giường.

– Chào buổi sáng – vị tu sĩ nói, và sau một thoáng im lặng, ông hỏi: – Bây giờ anh đang nghĩ gì thế?

– Về danh tiếng – Kovrin đáp. – Trong cuốn tiểu thuyết tiếng Pháp tôi vừa đọc có đoạn miêu tả một nhà bác học trẻ tuổi, vì quá bận tâm chuyện danh tiếng mà làm những điều ngớ ngẩn rồi héo mòn tàn tạ. Tôi không thể hiểu nổi sự lo lắng ấy.

– Bởi vì anh là người khôn ngoan. Thái độ của anh đối với danh tiếng là sự dửng dưng, tựa như với một món đồ chơi chẳng còn làm anh hứng thú nữa.

– Vâng, đúng vậy.

– Tiếng tăm giờ đây đâu còn thu hút anh nữa. Có gì đáng hớn hở, thú vị hay bổ ích đâu khi người ta khắc tên anh lên tấm bia mộ, rồi thời gian bào mòn cả dòng chữ lẫn lớp mạ vàng? Hơn nữa, thật may mắn là loài người quá đông đúc để trí nhớ kém cỏi của họ có thể giữ lại tên tuổi của các anh.

– Đương nhiên rồi – Kovrin đồng tình. – Vả lại, tại sao người ta cứ phải nhớ đến làm gì? Nhưng chúng ta hãy nói chuyện khác đi. Chẳng hạn như về hạnh phúc. Hạnh phúc là gì?

Khi đồng hồ điểm năm giờ, anh đang ngồi trên giường, buông thõng chân chạm thảm và trò chuyện với vị tu sĩ:

– Thời cổ đại, một người hạnh phúc cuối cùng lại cảm thấy sợ hãi trước hạnh phúc của chính mình — nó quá lớn lao! — và để xoa dịu các vị thần, anh ta đã đem dâng hiếu chiếc nhẫn yêu thích nhất như một vật tế lễ. Anh biết không, tôi cũng vậy, giống như Polykrates, bắt đầu cảm thấy bất an về hạnh phúc của mình. Thật kỳ lạ khi từ sáng đến tối tôi chẳng cảm thấy gì ngoài niềm vui; nó tràn ngập cả con người tôi và lấn át mọi cảm xúc khác. Tôi không biết buồn rầu, đau khổ hay chán nản là gì. Đây, tôi đang thức, tôi bị chứng mất ngủ, nhưng tôi không hề thấy tẻ nhạt. Tôi nói thật đấy; tôi bắt đầu cảm thấy bối rối rồi.

– Nhưng tại sao lại thế? – vị tu sĩ kinh ngạc hỏi. – Niềm vui là một cảm giác siêu nhiên sao? Chẳng phải nó nên là trạng thái bình thường của con người hay sao? Con người càng phát triển cao về mặt trí tuệ và đạo đức, càng độc lập bao nhiêu, thì cuộc sống càng mang lại cho anh ta nhiều niềm vui bấy nhiêu. Socrates, Diogenes và Marcus Aurelius đều vui vẻ chứ có đau khổ đâu. Và Sứ đồ đã dạy chúng ta: "Hãy luôn vui mừng"; "Hãy vui mừng và hân hoan."

– Nhưng nhỡ các vị thần bỗng nổi giận thì sao? – Kovrin đùa cợt; rồi anh cười. – Nếu họ tước đi sự thoải mái của tôi và bắt tôi phải chịu đói chịu rét, thì tôi sẽ chẳng lấy làm thích thú cho lắm đâu.

Trong khi đó, Tanya đã thức giấc và nhìn chồng với vẻ kinh ngạc cùng kinh hoàng. Anh đang nói chuyện, hướng về chiếc ghế bành, vừa cười vừa ra hiệu bằng tay; đôi mắt anh sáng rực, và nụ cười ấy có gì đó rất kỳ dị.

– Andryusha, anh đang nói chuyện với ai thế? – nàng hỏi, nắm lấy bàn tay anh đang chìa ra phía vị tu sĩ. – Andryusha! Với ai cơ?

– Ồ! Với ai á? – Kovrin bối rối nói. – Thì... với ông ấy... Ông ấy đang ngồi đây này – anh nói, chỉ vào vị tu sĩ áo đen.

– Làm gì có ai ở đây... chẳng có ai cả! Andryusha, anh ốm rồi!

Tanya vòng tay ôm chặt lấy chồng như để bảo vệ anh khỏi ảo ảnh, đồng thời lấy tay che mắt anh lại.

– Anh ốm rồi! – nàng nức nở, toàn thân run rẩy. – Tha lỗi cho em, người anh yêu quý, người thân yêu của em, nhưng từ lâu em đã nhận ra tâm trí anh có điều gì đó u mê... Anh bị bệnh tâm thần rồi, Andryusha...

Sự run rẩy của nàng cũng lây sang anh. Anh liếc nhìn chiếc ghế bành lần nữa, giờ đây nó đã trống không, chợt cảm thấy chân tay bủn rủn, hoảng sợ và bắt đầu mặc quần áo.

– Không sao đâu, Tanya; không sao đâu – anh lầm bầm, run lập cập. – Anh thực sự không được khỏe lắm... cũng đến lúc phải thừa nhận điều đó rồi.

– Từ lâu em đã nhận ra điều đó... và cha cũng nhận ra – nàng nói, cố nén tiếng nức nở. – Anh cứ tự nói chuyện một mình, cười một cách kỳ lạ... lại còn không ngủ được. Ôi Chúa ơi, Chúa ơi, xin cứu chúng con! – nàng sợ hãi kêu lên. – Nhưng anh đừng sợ, Andryusha; vì Chúa xin đừng sợ...

Nàng cũng bắt đầu mặc quần áo. Chỉ đến lúc này, khi nhìn nàng, Kovrin mới nhận thức được sự nguy hiểm trong tình cảnh của mình — mới hiểu được ý nghĩa của vị tu sĩ áo đen và những cuộc trò chuyện của anh với ông ta. Giờ đây anh đã rõ ràng rằng mình phát điên rồi.

Cả hai đều không hiểu tại sao mình lại mặc quần áo rồi đi ra phòng ăn: nàng đi trước và anh theo sau. Ở đó, họ thấy Yegor Semyonitch đang đứng trong chiếc áo choàng tắm, tay cầm cây nến. Ông đang ở cùng họ và đã bị đánh thức bởi tiếng nức nở của Tanya.

– Đừng sợ, Andryusha – Tanya nói, run rẩy như thể đang lên cơn sốt; – đừng sợ... Cha ơi, mọi chuyện sẽ qua thôi... mọi chuyện sẽ qua hết...

Kovrin quá xúc động nên không nói nên lời. Anh muốn nói với bố vợ bằng một giọng bông đùa rằng: "Xin chúc mừng bố; hóa ra con đã mất trí rồi đấy", nhưng anh chỉ có thể mấp máy môi và cười cay đắng.

Đến chín giờ sáng, người ta mặc áo khoác và áo lông cho anh, quàng khăn cho anh, rồi đưa anh lên xe ngựa đến gặp bác sĩ.