Đúng vào lúc những chiến sĩ xung kích đầu tiên bò lết người trên mặt đất kéo được những chiếc thang tre đến gần hàng rào lông nhím tua tủa như búi gai thì tiếng chó sủa bật lên. Lần này chỉ có một con chó. Nhưng tiếng sủa của nó khác hẳn với tiếng sủa của những con đồng loại ban nãy. Những con chó ban nãy dùng tiếng sủa ầm ĩ để xua đi những vật lạ nó vừa phát hiện. Nhưng con chó này tiếng sủa của nó ngắn và trầm, đứt quãng xen với tiếng gầm gừ hục hặc như nó đang lồng lộn tìm mọi cách lao vào con mồi để cắn xé.

Một phát súng nổ. ánh lửa vút lên từ chòi canh. Tiếng súng báo động!

Những chiến sĩ mang thang nằm ép mình xuống chân đồi.

Có tiếng ai gắt:

— Kệ cha nó! Đặt thang mau lên!

Trong đồn có thêm nhiều tiếng súng nổ. Quân địch gọi nhau í ới. Tiếng quát tháo của những tên chỉ huy

Pháp. Chúng nhắc đi nhắc lại hai tiếng "Việt Minh...! Việt Minh!".

Loạt đạn đầu tiên của tiểu đội trưởng Thuộc kết liễu đời con chó đang quấy rầy. Nó kêu mấy tiếng ăng ẳng rồi im bặt.

Ba chiếc thang tre đã được đặt áp vào hàng rào giống như chiếc bàn chông.

Nhiều chiến sĩ khác cầm thang chạy lên. Hai người một chiếc thang. Họ chạy lom khom. Thành công của những người vừa đặt được thang vào hàng rào đã kích thích họ. Những tiếng súng trường và tiểu liên từ ngôi nhà trong đồn, không xa hàng rào, bắn ra. Tiếng réo ghê rợn khắp chung quanh buộc các chiến sĩ phải nằm úp mình xuống mặt đất để tránh đạn.

Ba chiếc thang dựng ở hàng rào giống như ba cây cầu mời mọc họ vượt qua. Những chiến sĩ xung kích, mác trong tay, nằm phục, nghển đầu nhìn về những chiếc thang giống như những con hổ sắp vồ mồi.

— Lên đi!

— Lên thôi...

Một người nhổm dậy cầm mác chạy lên bắt đầu leo qua rào. Hai người khác làm theo anh. Hàng rào nứa nên rên lên. Tiếng gãy răng rắc của những chiếc lông nhím.

Bất thần từ trong đồn bùng lên một cột lửa. Mùi xăng xộc vào mũi mọi người hăng xè. Người ta đoán địch đã đặt những thùng xăng chung quanh đồn và dùng đạn lửa bắn cháy khi chúng bị tiến công. Cả góc đồn hiện lên rõ như ban ngày. Hàng rào lông nhím cao khoảng hai mét được làm bằng loại tre già khá vững chắc. Phía trong hàng rào là một dãy nhà ngang chạy dài, dọc tường có khóet những lỗ châu mai. Các loại súng của địch từ đó bắn ra. Hình ảnh của bộ đội ta nổi trên nền bãi trống. Đạn địch đang nhắm vào mấy chiếd thăng đứng chơi vơi áp mình vào bờ rà. Địch muốn dùng súng đạn lật đổ những chiếc thang đang tạo thành con đường mới cho đốt phương vượt qua. Không thấy những chiến sĩ vừa vượt rào đâu. Họ đã lọt được vào trong đồn hay họ lùi lại...?

Hoàn lẩm bẩm: "Phải chơi bài ngửa rồi!".

Anh ra lệnh:

— Ai có súng bắn vào hỏa điểm địch cho bộ đội đặt thêm thang, vượt rào!

Súng của ta bắt đầu nổ. Tiếng súng trường bắn đì đẹt. Tiếng 'quy lát" kéo lách cách. Thỉnh thoảng có một loạt tiểu liên ngắn. Một trong hai khẩu trung liên của đại đội cũng lên tiếng, khẩu còn lại không hiểu hỏng hóc gì. Có thể phân biệt rõ tiếng súng địch với tiếng súng của ta. Quân địch bắn từng loạt dài như đổ đạn. Ta bắn thưa thớt. Tuy vậy tiếng súng của ta đã làm cho tiếng súng của địch từ dãy nhà ngang thưa đi.

Hoàn thét:

— Xung kích lên mau!

Thêm hai chiếc thang được đặt lên hàng rào.

— Lên đi!

— Lên!...

Tiếng thúc giục của những cán bộ trung đội, tiểu đội.

Một người, rồi thêm vài người, nhổm dậy, cầm mác lom khom chạy lên.

Những phát súng từ trong đồn bắn ra ép họ phải nằm xuống.

Năm chiếc thang đã trở thành năm tấm bia lỗ chỗ những vết đạn.

Trung đội trưởng trung đội 1 động viên các chiến sĩ của mình:

— Hỏa điểm bịt hết rồi! Nó bắn vu vơ. Lên vượt rào thật nhanh.

Và chính anh lao lên gần hàng rào, nằm bên một chiếc thang. Anh ngóc đầu về phía sau, giơ tay vẫy các chiến sĩ xông lên.

Mỗi cái vẫy tay đó như chứa đựng một sức mạnh làm cho một số chiến sĩ bật dậy. Nhiều người đã đến giáp hàng rào. Những cặp mắt chăm chăm nhìn những lỗ châu mai dọc bức tường ngôi nhà bên trong đồn.

— Trèo qua thật nhanh! - Trung đội trưởng vừa giục vừa đứng nhỏm dậy.

Cử chỉ của trung đội trưởng làm đà cho cả bốn chiến sĩ gần như cùng một lúc chồm lên bám lấy những bậc thang trèo qua. Lúc luyện tập họ không có được những động tác nhanh nhẹn đến như thế.

Cả bốn người đã nhảy được vào hàng rào.

Một chiến sĩ trẻ măng cầm mác chạy đến chiếc thang đặt ngay bên người chỉ huy của mình.

— Khá lắm! - Trung đội trưởng động viên - Lên đi! Anh em vào cả rồi.

Người chiến sĩ trẻ chống ngược cây mác xuống đất, một tay bám bậc thang leo lên thoăn thoắt. Anh đã lên đến đầu thang, chuẩn bị nhảy vào đồn thì cây mác rời khỏi tay anh; anh rướn người nâng mình lên khỏi hàng rào cố thực hiện bằng được ý định nhảy vào trong đồn, nhưng hai cánh tay anh bắt đầu giơ cao chơi vơi, rồi cả người anh đổ về phía trước như một con chim trúng đạn. Thân anh nằm vắt trên hàng rào, hai chân ở ngoài rào, đầu lao vào phía trong.

Những người phía sau anh đều chững lại.

Tiểu đội trưởng Thuộc mặt sạm đen, bò lại bên Hoàn:

— Tôi hết đạn rồi! Anh cho người bịt cái lỗ châu mai thứ ba kia, ở đó có một thằng bắn ác lắm. Tôi sẽ đưa tiểu đội vào.

Mắt Thuộc đỏ ngầu, lóe lên những tia lửa hận thù.

— Được rồi! Bịt được nó, đồng chí đưa anh em vào nắm chắc đầu cầu. Lửa sắp tàn, tranh thủ lúc nhập nhoạng đưa anh em vào hết. Phải hoàn thành nhiệm vụ đêm nay.

— Anh nhớ lỗ châu mai thứ ba, từ trái sang. - Thuộc nói xong, trườn đi như một con rắn.

Hoàn quay lại người chiến sĩ liên lạc từ khi ra đi vẫn không rời anh:

— Gọi Hồ Chí Thắng lại đây!

Anh tiểu đội phó người Đức, nằm gần đó, nghe tiếng Hoàn, lom khom chạy đến:

— Tôi đây.

— Cậu còn đạn chứ?

— Còn.

— Cậu bịt cho mình cái lỗ châu mai thứ ba từ trái sang, để Thuộc đưa tiểu đội vào. Khi lửa vừa tắt, cậu vào luôn cùng với cả tiểu đội.

— Rõ.

— Làm ngay đi.

Hồ Chí Thắng lết người bò lên giáp hàng rào. Anh kiếm một khe hở dưới chân rào đặt mũi tiểu liên. Chỉ sau hai loạt đạn ngắn, hỏa điểm này đã bị dập tắt. Thắng vẫn nằm nguyên tại chỗ chờ xem hỏa điểm có xuất hiện trở lại.

Trung đội trưởng trung đội 1 đã tìm cách lôi được người chiến sĩ trẻ nằm vắt trên hàng rào xuống dưới đất.

Tiểu đội Thuộc sau khi hoàn thành nhiệm vụ đặt thang đã cầm lại mỗi người một chiếc mác trong tay.

Thuộc nhìn các chiến sĩ của mình, mắt lóe sáng:

— Bây giờ đến lượt tiểu đội 3. Tôi ngã trước, các đồng chí cứ trèo qua người tôi mà vào! Vào tất cả! Các đồng chí "hội viên" đâu? Tiến lên trước với tôi!

Thuộc kẹp khẩu tiểu liên đã hết đạn vào bên nách, nhỏm dậy chạy lên. Cả tiểu đội chạy theo anh.

Trời bỗng tối sầm. ánh lửa trong đồn đã tắt.

Thuộc vui vẻ reo lên:

— Trời giúp mình rồi!

Thuộc trèo lên thang. Bàn chân anh suýt tụt xuống vì những bậc thang dính máu đông lại trơn như mỡ. Anh nắm chặt tay vào hai gióng thang, bấm đầu ngón chân thật chắc vào từng bậc leo lên. Những chiếc thang khác đều đã có người. Hàng rào lông nhím rung lên như muốn đổ dưới sức nặng của họ. Cả tiểu đội Thuộc nối nhau qua rào. Bóng tối đã làm những tiếng súng rộ lên. Nhưng những viên đạn đã không còn đi trúng đích.

Đại đội trưởng Hoàn nhỏm dậy:

— Còn bao nhiêu thang đặt hết lên. Tranh thủ trời tối, cả đại đội vào đồn.

Những người lọt vào đồn đã bám khá vững đầu cầu. Không còn những loạt đạn nguy hiểm từ ngôi nhà ngang đối diện với hàng rào bắn ra.

Hoàn chạy lên cùng với trung đội thứ hai. Anh dừng lại nơi trung đội trưởng trung đội 1 đã kéo người chiến sĩ từ trên rào xuống. Hoàn đã nhìn thấy người cán bộ loay hoay một lúc với công việc này. Chắc anh không muốn có một hình ảnh ghê rợn trước những người sắp xông lên. Từ lúc ấy đến giờ không còn thấy trung đội trưởng vẫy tay thúc giục mọi người. Hoàn tin rằng anh đã bị thương.

Hai xác người nằm cạnh chiếc thang đẫm máu. Mặt đồng chí trung đội trưởng quay về phía hàng rào với đôi mắt mở trừng trừng.

Sau khi lọt vào đồn, xung kích dùng lựu đạn đánh chiếm từng căn nhà. bọn địch không chấp nhận cuộc chiến đấu bằng bạch binh với họ. Chúng nhanh chóng rút về phía ngôi nhà đối diện cách đó một cái sân rộng. Một số tên đã nằm lại trên sân vì lựu đạn và đạn tiểu liên của ta.

Mấy lần Hoàn cho bộ đội tiến sang ngôi nhà phía trước đều bị những loạt đạn từ đóbắn ra đẩy lùi. Trung liên và đại liên của địch trên đồi cao kiểm soát chặt chẽ mặt sân. Địch không bắn đổ đạn lung tung như trước. Chúng đã biết rõ quân ta lúc này ở đâu. Chúng chỉ nổ súng khi thấy bóng người xuất hiện trên sân. Đồn địch luôn uôn được soi rọi bằng ánh lửa của những thùng xăng dochúng lần lượt đốt cáy. Chúng cũng đã biết vì một lúc chúng không giữ được ánh sáng nên bộ đội ta đã vượt qua rào, lọt vào đồn.

Hoàn nhớ đến khẩu trọng liên của ta đặt trên núi chõ xuống đồn địch. Anh chờ đợi nó lên tiếng, nhưng nó vẫn câm bặt. Quân địch không thể nào gây tổn thất cho bộ phận trợ chiến ở tít trên đó. Nhưng anh cũng nhận thấy việc bố trí khẩu trọng liên này thất cách. Người ta đặt nó quá xa trong lúc giữa xung kích và trợ chiến không có liên lạc. Lúc này chắc trợ chiến không biết xung kích ở đâu. Và chỉ riêng hỏa lực của một khẩu trọng liên không thể làm thay đổi tình hình.

Hoàn lại nhớ đến ý kiến tiểu đoàn trưởng. Quốc Toản muốn đánh chiếm đồn cao trước. Anh tin rằng sau khi chiếm đồn cao ta có thế lợi, đồn dưới sẽ được giải quyết dễ dàng hơn. Có lẽ tiểu đoàn trưởng đã có ý kiến đúng. Hoàn đã nghĩ đến việc đánh lên đồn cao. Nhưng tình hình thực tế của bộ đội không cho phép anh làm việc đó. Hầu hết bộ đội chiến đấu bằng mác và lựu đạn. Chỉ một ít cán bộ tiểu đội có súng tiểu liên. Nhưng lựu đạn và đạn tiểu liên đang cạn dần. Bọn địch rút về phía ngôi nhà trước mặt đã mang theo mọi vũ khí. Chúng chỉ để lại một số đạn súng trường, như là chúng đã biết trước ta không có súng để sử dụng nó. Riêng Hồ Chí Thắng kiếm được một số băng đạn Tôm-xơn đủ bù đắp cho số đạn. anh đã bắn từ khi trận đánh bắt đầu. Nhưng chỉ một khẩu tiểu liên của anh chẳng giải quyết được gì nhiều. Theo kế hoạch, sau khi đại đội Hoàn vào đồn, đại đội xung kích của tiểu đoàn bạn cũng vào theo, tiếp sau đó tới đại đội của Trụ. Nhưng chưa có một chiến sĩung kích nào của đơn vị bạn lọt vào đồn. Có lẽ vì đồn sáng quá, đại liên, trung liên của địch kiểm soát chặt chẽ hàng rào nên họ không vượt được qua. Lúc đầu Hoàn cảm thấy sốt ruột. Nhưng bây giờ anh không mong họ nữa. Họ cũng trang bị mác xung kích. Nếu nhảy được vào đồn, họ sẽ phải nằm lại đây như các chiến sĩ của anh. Hoàn mong đơn vị Trụ vào đồn nhiều hơn. Đơn vị này không gồm những chiến sĩ được thử thách, chọn lọc như những đại đội xung kích, nhưng họ có nhiều súng, vì súng của họ chưa được thay thế bằng mác hoặc mã tấu.

Cuộc chiến đấu đã diễn ra hơn một giờ. Lúc này tiếng súng, tiếng lựu đạn chỉ còn thưa thớt, thỉnh thoảng mới rộ lên một tràng trung liên. Đôi biên đánh nhau cầm chừng. Kẻ địch như bàng hoàng. Chúng đang gặp những người không sợ chết, quyết lao vào một trận đánh xáp lá cà sinh tử. Quan trọng đối với chúng là phải giữ được khoảng cách. Chúng đoán biết nhược điểm về trang bị của bộ đội ta. Nhưng chắc chúng chưa nghĩ đến chuyện khôi phục lại tinh thế trong đêm tối. Về phía ta cũng không thể làm gì hơn. Số quân ta lọt vào đồn không đông. Ta không thể tiến sang dãy nhà phía trước nếu không có hỏa lực bịt miệng những khẩu trung liên địch từ trên đồi cao bắn xuống.

Hoàn đã nhận ra nhược điểm của thứ vũ khí thời xa xưa mà bộ đội anh mang trong tay. Bây giờ muốn tiêu hao địch cũng khó chứ đừng nói đến tiêu diệt chúng.

Khi những người tiến công thấy mình bất lực trước kẻ địch, tinh thần của họ chùng xuống.

Anh trung đội phó người cao lênh khênh đến báo cáo, theo lệnh của Hoàn, anh đã nhổ được một quãng rào để đưa những người bị thương và hy sinh ra ngoài. Anh nói không thể nào kiếm được thêm vũ khí.

Trong đêm khuya im lặng nổi lên một tiếng gà gáyTrời sắp sáng. Làm gì bây giờ? Rút ra ư? Hoàn đã dự đoán trận đánh sẽ gặp nhiều khó khăn. Nhưng anh cũng nghĩ mình không thể trở về lành lặn nếu nhiệm vụ đêm nay không hoàn thành. Mọi người, cấp trên đã đặt kỳ vọng vào đại đội anh, vào chính anh. Sẽ là một nỗi nhục nếu anh trở về trong tình trạng bộ đội tổn thất nhiều, đồn địch không giải quyết xong. Phải nói trận đánh đêm nay đã thất bại. Có lẽ nào sau cả một mùa hè luyện tập, đã có kinh nghiệm của Cẩm Lý, Phủ Thông, hầu như không mấy ai nghĩ trận đánh mở màn cho chiến dịch sẽ thất bại, bây giờ chính Hoàn là người đầu tiên phải thừa nhận điều đó. Anh không thể hạ lệnh rút lui khi vẫn còn nắm trong tay một lực lượng chiến đấu. Nhưng làm gì bây giờ... - anh lại tự hỏi. Anh không biết làm gì hơn trong tình thế này! Theo sự phân công trước trận đánh, chính trị viên Tâm ở ngoài lo giải quyết thương binhAnh không có ai để trao đổi.

Trung đội trưởng trung đội 1, trung đội trưởng trung đội 2 và tiểu đội trưởng Thuộc đến gặp anh. Sao cả ba người cùng kéo đến một lúc?... Hoàn chợt hiểu, họ là ba đảng viên thuộc ba trung đội. Chắc họ đã bàn bạc với nhau và muốn nói với anh điều gì.

Trung đội trưởng trung đội 1 nói:

— Đề nghị đồng chí cho biết tiếp tục thế nào?

—Bộ đội ra sao? - Hoàn hỏi lại trong khi chưa tìm được câu trả lời.

— Đạn tiểu liên gần hết. Chỉ còn một ít lựu đạn. Anh em thắc mắc tại sao đại đội bạn không vào. Anh em không ai muốn rời trận địa. Nhưng...

— Đồng chí cứ nói tiếp.

— Chúng tôi nhận thấy với lực lượng ở trong đồn hiện tại không thể phát triển được thêm. Trời sắp sáng rồi.

— Các đồng chí muốn rút lui? - Hoàn xẵng giọng.

— Chúng tôi thấy nếu không làm được gì thì không nên ở lại nữa. Phải đưa hết thương binh, tử sĩ ra, và cho bộ đội rút. Nếu đồng chí quyết định tiếp tục chiến đấu thì cần bàn ngay kế hoạch đánh địch ban ngày trong trường hợp địch có thêm viện binh.

— Các đồng chí đều thống nhất như vậy?

Trung đội trưởng trung đội 2 lên tiếng:

— Chúng tôi có bàn với nhau. Nhưng đồng chí là người quyết định. Chúng tôi sẽ thực hiện quyết định của đồng chí.

Qua câu trả lời, Hoàn hiểu ba người đang trao đổi với anh với danh nghĩa là những đảng viên. Trước đây, anh chỉ coi họ là những người dưới quyền, họ có nhiệm vụ phải tuân theo những quyết định của anh. Ngay từ đầu trận đánh anh đã thấy những đảng viên luôn luôn tiến lên đầu trong lúc chiến đấu gặp khó khăn. Họ đã trở thành chỗ dựa tinh thần của anh trong những giờ phút chiến đấu vừa qua. Lần đầu, anh có một cuộc đối thoại trực tiếp với những người đảng viên. Trước đây, anh làm như không biết là có họ. Vừa rồi anh đã toan gán trách nhiệm quyết định rút lui này cho họ. Nhưng anh nhận thấy làm như vậy là quá tầm thường. Anh vẫn là người chỉ huy, người quyết định và chịu trách nhiệm về mọi việc.

— Tôi là người ngoài Đảng, - Hoàn cảm thấy bằng lòng khi anh nói được điều đó - tôi muốn được biết ý kiến các đồng chí là đảng viên. Nhưng tôi sẽ chịu trách nhiệm về mọi quyết định vì tôi là người chỉ huy.

— Đúng như vậy. - Tiểu đội trưởng Thuộc nói. - Chúng tôi coi đồng chí là cán bộ của Đảng.

Cậu ta nói thành thật hay cậu ta muốn động viên mình, Hoàn tự hỏi. Nếu cậu ta muốn động viên mình thì hơi quá đấy! Nhưng Hoàn nhận thấy trên nét mặt người tiểu đội trưởng vẻ thành thật.

Hoàn dằn giọng:

— Mỗi trung đội để lại ba người với một tiểu liên chặn đánh địch cho bộ đội rút ra. Đưa thương binh, tử sĩ rahết rồi bộ đội mới rút. Chất quần áo của địch và tất cả những vật có thể cháy được thành một đống, sẽ đốt cháy ngôi nhà này khi bộ đội rút hết. Phải làm cho quân địch ngày mai qua đây, nhìn quang cảnh đồn này phải suy nghĩ. Ra đến ngoài, trung đội trưởng trung đội 1 bắt liên lạc ngay với tiểu đoàn để báo cáo.

Tôi sẽ ra với người cuối cùng.

Mọi người im lặng lắng nghe mệnh lệnh của đại đội trưởng.

— Tôi xin đề nghị một điều có được không? - Thuộc hỏi với vẻ rụt rè.

— Đồng chí nói đi.

— Đề nghị đồng chí đại đội trưởng ra trước báo cáo với tiểu đoànTôi và tiểu đội 3 xin ở lại chiến đấu ngăn chặn quân địch cho bộ đội rút và sẽ thiêu hủy ngôi nhà này. Xin các đồng chí bổ sung cho tôi Hồ Chí Thắng. Súng tiểu liên của cậu ấy còn nhiều đạn.

Đề nghị của Thuộc có vẻ hợp lý. Hoàn chấp thuận.

Những người cán bộ chưa kịp phân tán thì từ phía ngoài vang lên một hồi kèn với những tiếng gấp gáp: te, te, te...! Te, te, te...! Đó là kèn lệnh tiến công. Các loại súng của ta, sau đó là của địch lại nổ ran. Theo quy ước, hồi kèn lệnh tiến công này chính là tín hiệu rút lui của tiểu đoàn.

Họ thấy mình có một quyết định phù hợp với quyết định của cấp trên. Nhưng điều này chẳng làm cho họ vui hơn.

Bộ đội từ trong đồn rút ra qua một lỗ hổng mới phá giữa hàng rào, đi đầu là những cáng thương binh.

Những người xung kích đã lấyvải bạt trong đồn địch làm võng và biến cây mác của mình thành đòn cáng.

***

Vừng trăng cuối tuần gầy guộc ướt đẫm sương đêm.

Trên đường về, Phong không còn nghĩ đến chuyện lạc đường, không còn bận tâm đến tiếng chó sủa. Không thể có chuyện lạc đường vì phía trước cũng như phía sau anh, người đi nườm nượp. Với ánh trăng, không cần có người đi trước, chỉ nhìn những vết chân in bên bùn, làm cỏ lụi đi, cũng có thể trở về chỗ vượt sông. Và trên đường về, chó cũng sủa ít hơn. Những tiếng nổ rầm rầm khắp thung lũng và ánh lửa hồng bốc cao làm lũ chó sợ. Cũng không ai buồn nghĩ đến bọn tề ngụy, bọn chúng giờ này chắc đang khiếp đảm vì bộ đội đã đánh thẳng vào sào huyệt những quan thầy của chúng.

Trời tảng sáng, Phong mới về đến chỗ vượt sông. Ngôi sao mai rực rỡ còn lại một mình trên nền trời xanh nhạt. Một ngày mới đã bắt đầu. Đêm hôm qua Phong đã ước mơ được nhìn lại ánh sáng mặt trời. Nhưng ngàyhôm nay anh đón những ánh dương quang đầu tiên với thái độ dửng dưng.

Những toán bộ đội từng dăm ba người lội qua sông. Hàng ngũ của họ bị xáo trộn nhiều sau một đêm chiến đấuCó những người dừng lại giữa sông lấy tay vốc nước rửa mặt. Bộ quần áo nâu đẹp nhất của họ ngày hôm qua bê bết bùn đất đỏ, kể cả máu và nhiều chỗ rách bươm. Nhiều người mất mũ. Cây mác cầm chểnh mảng trong tay. Vẻ hăm hở, hy vọng đã biến đi trên mặt mọi người. Phần lớn những đôi mắt đều nhìn xuống. Từ đám sương mù trên con đường từ An Châu về vẫn tiếp tục nhô ra những chiếc cáng thương binh.

Phong lội qua sông với cảm giác mình đang vĩnh biệt nó. Tối qua khi vượt sông, anh thấy nó đang chào đón đoàn quân trở về, sỏi đá đang cười dưới mỗi bước chân của họ. Nhưng bây giờ họ đang bỏ rơi nó cho kẻ địch. Ngày trở lại con sông này chắc còn rất xa.

Vẫn người dân quân trưa hôm qua đứng đón họ bên kia bờ sông. Anh không còn sốt sắng, căn dặn. Anh đứng ủ rũ với cặp mắt lo lắng. Với quang cảnh này, anh thừa hiểu trận đánh đã thất bại. Và ngày một, ngày hai, những trận khủng bố của địch sẽ bắt đầu. Người dân quân ở sâu trong vùng địch hậu kia đã hàng năm chờ đón cái ngày bộ đội trở về. Họ đã tước đi của anh niềm hy vọng.

Đối với Phong, thất bại của trận đánh quá lớn. Nó làm tắt đi một viễn cảnh tươi đẹp. Thu đông này ta bắt đầu tiến công lại kẻ thù. Trận đánh vào những tiểu khu, phân khu sẽ nhanh chóng lớn lên thành những trận đánh vào thị xã, thành phố. Sau những trận đánh đó là ngày về... Phong đã được chứng kiến tận mắt cảnh hùng tráng đêm qua. Những người chiến sĩ cầm mác vượt qua hàng rào đâm chông tua tủa, thân hình họ in đậm trên nền lửa hồng dữ dội. Điều đáng buồn là ai nấy đều đã làm hết sức mình. Nhiều người sẵn sàng đánh đổi cả cuộc đời để giành lấy chiến thắng. Nhiều người đã ngã xuống. Nhiều cuộc đời đã đi vào hư không. Mỗi cuộc đời đó cũng giống như cuộc đời của mình. Mỗi con người đó đều có mẹ, có cha, và chắc cũng có một người thương chờ đợi. Nhưng chiến thắng không tới. Những cố gắng lớn nhất của quân đội ta, của kháng chiến trong Thu Đông này vẫn chưa vượt qua được một đồn binh của địch. Vì sức ta còn quá yếu. Cần phải có bao nhiêu thời gian để bù đắp lại những tổn thất đêm qua? Không phải chỉ cần có thế1 Cần phải bao lâu để có được những điều kiện chiến thắng quân địch...?

Bữa cơm nóng đầu tiên sau trận đánh thừa nhiều. Người đã nằm lại vĩnh viễn trên dọc đường. Người bị thương. Người phải cáng thương binh đến trạm. Những căn lán bé nhỏ trở nên trống trải. Không khí bộ đội xào xạc. Nhưng Phong cũng nhận thấy có một cái khác với thời kỳ chiến đấu ở Liên khu I, đó là không ai tự ý rời khỏi hàng ngũ. Một số chiến sĩ bị thương không chịu đi bệnh viện. Những người bị thương nhẹ, sau khi tới bệnh viện đã nhanh chóng trở về.

Quốc toản triệu tập ngay cán bộ đại đội để kiểm điểm trận đánh.

Các đại đội trưởng đều có đủ mặt. Họ ngồi quây tròn dưới mái lán của ban chỉ huy tiểu đoàn. Không khí nặng nề. Tiểu đoàn trưởng ngồi xếp chân bằng tròn, bàn tay trái để lên cuốn sổ đặt trên đùi. Phần lớn những cặp mắt đều hướng về đại đội trưởng Hoàn. Anh ngồi không nhìn ai, mặt lúc tím, lúc đỏ. Anh trình bày bằng những lời ngắn gọn công việc đại đội mình đã làm. Hoàn là người cán bộ đại đội duy nhất đã lọt vào đồn địch, chỉ minh anh trong những người ngồi đây là có vừng hào quang của cuộc chiến đấu. Nhưng anhkhông khai thác lợi điểm đó. Anh không tìm cách đề cao mình cũng như thanh minh cho sự thất bại. Dường như anh chỉ muốn kể lại cho đúng và đủ những sự việc rồi tùy mọi người phán xét.

Đại đội trưởng đại đội xung kích của tiểu đoàn Trần Chương sang phối hợp cho rằng vì ta thiếu kế hoạch bịt những hỏa điểm của địch nên bộ đội của anh thương vong nhiều mà vẫn không vượt được qua rào để tăng viện cho đại đội Hoàn. Người mang nhiều mặc cảm nhất là đại đội trưởng đại đội trợ chiến. Trong suốt trận đánh họ không nổ một phát súng nào vì không xác định rõ vị trí của ta và địch, họ lại ở một nơi quá yên ổn. Riêng đại đội trưởng Trụ vẫn hoạt bát, vui vẻ. Anh báo cáođại đội mình đã áp đảo hơn một trăm tên thổ phỉ ở trong phố, sau đó, anh định tăng cường cho bộ phận vào đồn nhưng vì xung kích còn ở lại ngoài hàng rào nên không thực hiện được ý định. Trụ có một ý kiến mới:

— Tại sao chúng ta lại đột nhập có một hướng? Nếu ta mở thêm một hướng nữa thì sẽ nhẹ cho đồng chí Hoàn và có thể đưa thêm nhiều lực lượng vào đồnTôi nghĩ rằng đánh như thế lợi hơn...

Cuộc họp không có tranh luận vì tiểu đoàn trưởng chỉ mới định thu thập tình hình để lên báo cáo với cấp trên.

Phong cùng đi với Quốc Toản về Mặt trận bộ, cách xa đó gần một ngày đường.

Những ngày qua Phong đã nhận thấy Toản không quá khó gần như anh tưởng. Tính Toản ít nói. Đằng sau vẻ lạnh nhạt bề ngoài của anh là một tâm hồn dễ xúc động, có phần đa cảm mà anh muôn che giấu nó như che giấu một nhược điểm của mình. Với cán bộ cấp dưới, anh giữ một thái độ vừa gần vừa xa. Anh muốn thân với họ nhưng lại sợ họ nhờn. Anh không phải là người quá khe khắt. Người ta có thể làm anh mở miệng khi đụng đến những công việc anh đang làm.

Quốc Toản chăm chú lắng nghe Phong kể lại những gì mà anh đã chứng kiến và nghe được qua trận đánh.

Có lúc Phong thấy Toản chớp mắt liền mấy cái chắc là để làm tan một giọt nước mắt.

Rồi Phong nói:

— Có người cho rằng vừa rồi ta chọn "một miếng quá to" nên nuốt không trôi.

Phong tin là Toản sẽ phản đối, nhưng anh lặng thinh.

— Theo anh vì sao trận đánh không thành công? - Phong lại hỏi.

— Lắm chuyện lắm... - Toản ngập ngừng rồi tiếp - Mình vẫn cho là hướng đánh chọn không đúng, nhưng thôi, không nói đến chuyện này. Cậu Trụ có một ý kiến hay... Giá ta đánh vào bằng hai hướng thì sẽ tốt hơn, địch phải chia ra để đối phó. Phải nói trong trận vừa rồi, cán bộ và chiến sĩ của ta rất dũng cảm. Mình đại đội Hoàn phải chiến đấu với tất cả quân địch trong đồn. Vào được đồn như vậy là rất giỏi. Nhưng vào được rồi mà không phát triển được, không giải quyết được toàn bộ là vì cánh tay mình quá ngắn. Chiếc mác không thể với dài hơn cây súng. Có vậy người ta mới vứt mác đi để thay nó bằng súng trường, tiểu liên... Nói thật với đồng chí, khi đại đội của Trần Chương không vào tiếp được, tôi đã nghĩ đại đội Hoàn ở trong đó sẽ bị tiêu diệt. Nhưng cuối cùng, anh em vẫn tìm được đường rút ra... Vũ khí của ta quá ít, ta sợ mất súng nên đặt trợ chiến trên đỉnh núi. Ta sợ mất súng nên xung kích phải cầm mác nhảy vào đồn. Đáng lẽ xung kích vào đồn phải được trang bị nhiều súng hơn những người ở ngoài. Nếu không đủ súng thì cũng phải một mác, một súng, cùng lắm là hai mác, một súng. Trận vừa rồi, ta mười mác, một súng. Vì vậy khi vào đồn, địch không chịu đánh xáp lá cà là ta nằm chết...

— Đồng chí chính trị viên nói với tôi, sau trận đánh, "chất" của đơn vị mất nhiều quá!

— Nhiều đồng chí đảng viên hy sinh - Giọng Toản nhỏ hẳn đi.

— Sức chién đấu giảm, trong chiến dịch này, tiểu đoàn có tiếp tục chiến đấu được nữa không?

Toản dừng hẳn lại, quay sang nhìn Phong:

— Sao lại không? Tiểu đoàn vẫn còn ba đại đội nguyên vẹn. Đại đội Hoàn bị hao hụt nhưng sẽ được bổ sung sớm. Thiếu "chất" thì ta tạo "chất" mới... Tôi đã lường trước trong trận này ta bị thương vong lớn hơn. Tôi đã đi thăm thương binh, nhiều đồng chí đòi về, một số đồng chí sẽ có mặt trọng trận đánh tới... Hỏng một trận không phải là hỏng tất cả. Cũng như anh làm một bài thơ dở... anh vẫn còn cả cuộc đời làm thơ.

Toản mỉm cười. Từ ngày gặp anh, Phong chưa bao giờ thấy anh cười thành tiếng. Nụ cười của anh vẫn lạnh.

Toản nói nhỏ đi như để kết thúc câu chuyện:

— Trong trận vừa rồi, anh em không có khuyết điểm. Khuyết điểm là ở bọn tôi. Chúng tôi nôn nóng, đã chọn một mục tiêu quá lớn so với trình độ của mình. Đáng lẽ chỉ nên bắt đầu từ những vị trí địch đóng một hoặc hai trung đội...

Về tới Mặt trận bộ, Phong mới biết tình hình chiến đấu đợt đầu chiến dịch không đến nỗi bi đát như anh tưởng. Cuộc tiến công của ta mở sớm trong Thu Đông này tại một vùng nằm sâu trong địch hậu đã làm rung chuyển bộ chỉ huy Pháp. Chúng đang lúng túng đối phó. Sở chỉ huy phân khu An Châu nằm trên đường số 13 bị thiệt hại nặng trong cuộc tiến công là điều bất ngờ đối với chúng. Cùng lúc đó, một vị trí khác cũng nằm trên đường 13 đã bị tiêu diệt hoàn toàn. Địch phải điều thêm quân tăng viện cho vùng này. Chúng vẫn chưa củng cố xong những nơi bị thiệt hại nên chưa dám mở những cuộc lùng sục, càn quét. Nhiều tên tề, dõng đã tìm ta, chúng mang cả giấy tờ, con dấu và súng ống xin nộp.

Phong gặp lại Trần Chương về họp, nét mặt tươi phơi phới.

— Nghe nói tiểu đoàn ta đã làm một trò ngoạn mục? - Phong dùng lại hai tiếng bữa trước Chương đã nói với mình.

Chương cười:

— Đâu phải là tiểu đoàn? Đại đội xung kích đi với Quốc Toản rồi... Đồn chúng mình nhỏ, một trung đội địch thôi. Mèo nhỏ bắt chuột con.

— Các anh đánh mất bao nhiêu thời gian?

— Đúng hai mươi lăm phút.

— Có thương vong nhiều không?

— Không đáng kể. - Chương nói tiếp - Không trận nào đánh nhanh mà lại thương vong nhiều. Bọn mình thu chiến lợi phẩm xong rút quân, nghe phía An Châu vẫn lục bục, lục bục, biết các cậu gặp khó khăn.

Chương ngó nhìn đôi chân đất của Phong:

— Dép đâu?

— Rơi mất rồi.

— Tại cậu không đi với mình. Đi với mình, mình sẽ cho một đôi "xăng đá"giẫm vào đinh cũng không sợ...

Mình lại cho mất đôi giày cũ rồi!

Chương giơ chân đi chiếc giày chiến lợi phẩm, chắc lấy từ trong kho ra, còn rất mới.

— Mình sẽ cải tiến đôi giày này, khâu thêm một cái đế lốp đi cho nó êm. Muốn đánh "kỳ tập" phải đi như mèo.

Mặt trận bộ đã chuyển sang Vị Loại, ở sâu trong một khu rừng già. Người ta dự đoán, sau khi các đơn vị chủ lực của Bộ rút, cuộc tiến công mới của địch sẽ nhắm vào Mai Siu.

Trời mưa, căn lán Phong ở bên khe suối, ban ngày cũng tối sầm. Nước suối réo ầm ầm. Phong viết suối ngày. Ban đêm, anh ngồi bên ngọn lửa bếp bập bùng tiếp tục viết. Trận đánh tuy không toàn thắng, nhưng anh có nhiều điều để viết. Trưởng ban chính trị Mặt trận yêu cầu anh viết mấy bài gửi về báo Cứu Quốc, tờ báo chinh của Mặt trận Việt Minh, theo chỉ thị của cấp trên. Anh phải làm thật gấp vì muốn có mặt trong đợt chiến đấu sắp tới. Ngày xưa, mỗi bài thơ anh làm ra gợi cho anh một nỗi buồn, sự cô đơn, lo lắng ở ngày mai với những ước mưo mà anh cho rằng sẽ không bao giờ thành sự thật. Những trang viết hôm nay trong rừng sâu ẩm ướt, dưới đôi bàn tay giá lạnh bỗng trở thành những ngọn lửa hồng sưởi ấm cho anh.

Buổi chiều, đồng chí phó trưởng Ty Thông tin tuyên truyền tỉnh Hồng Quảng dẫn "đoàn nghệ sĩ của khu Đông Bắc" đến ban chính trị Mặt trận.

Họ chỉ gồm có ba người, đều là đàn ông đứng tuổi, mặc những bộ quần áo tiện y bạc màu. Trưởng đoàn, một người thấp và mập, răng vàng khè vì hút thuốc lá nhiều khoác chiếc blu-dông Mỹ cũ, ôm một cây đàn ghi ta. Người ta giới thiệu đó là nhạc sĩ Văn Thành. Phong đã biết nhạc sĩ này qua một vài bản nhạc của anh được phát trên đài Tiếng nói Việt Nam hồi đầu cách mạng. Một người cao gầy, mặt mũi hom hem, râu ria tua tủa, cầm trong tay chiếc kèn cle-ri-nét. Người thứ ba, nhỏ nhắn, hàm răng đều và khít, mặc chiếc áo trấn thủ đen, lưng đeo một chiếc sáo trúc có đính tua đỏ.

Các nhà nghệ sĩ đều lo cho buổi biểu diễn tối nay, họ đã nghe nói trong hàng ngũ cán bộ của binh đoàn có nhiều người sành âm nhạc.

Trời tối. Bếp lửa trong nhà được chất thêm nhiều củi. Hai chiếc đèn bão đã được treo giữa nhà.

Người xem lục tục kéo đếnHọ vui vẻ cười đùa, tháo giày dép rồi ngồi cả trên sàn nứa. Không thấy ở họ có dấu hiệu mệt mỏi, căng thẳng sau những buổi họp. Họ tò mò nhìn các nghệ sĩ.

Khoảng đất ẩm ướt được chừa làm lối đi trong căn lán được biến thành sân khấu biểu diễn.

Ba thứ nhạc cụ rất khác nhau không thể tạo nên thành một dàn nhạc hòa tấuCũng có thể là ở một số nơi khác, ba nhà nghệ sĩ này đã làm công việc đó. Nhưng tối nay, Văn Thành tỏ ra thận trọng. Cây đàn ghi ta của anh là chủ lực đệm cho những bài hát do cả ba người lần lượt trình bàyChiếc cle-ri-nét và cây sáo trúc chỉ thổi vào những đoạn nhạc dạo hoặc đệm vào đôi chỗ để làm phép. Trong ba người không ai tỏ ra là ca sĩ chuyên nghiệp. Văn Thành hát giọng trầm, giọng hát trước đây có lẽ khá ấm, đã bị khê đi vì hút thuốc lá nhiều. Hai người kia sử dụng nhạc cụ khá thành thạo. Sự kết hợp giữa họ thành một nhóm người đi biểu diễn rất trái khoáy. Tuy nhiên, họ tỏ ra ăn ý. Họ khéo léo hỗ trợ cho nhau trong những tiết mục được trình bày. Tiếng suối réo đều đều bên cạnh nhà vô tình góp phần tạo thêm chiều dày cho dàn nhạc quá mỏng manh.

Phong ngồi xem chợt cảm thấy ngậm ngùi. Những người nghệ sĩ này, với tuổi đời của họ, chắc trước đây là những người của những quán rượu, phòng trà. Trong óc anh hiện ra hình ảnh của họ đầu chải bóng, râu bia cạo nhẵn, mặc những bộ quần áo trắng toát ngồi chơi nhạc trong một căn phòng lộng lẫy ánh đèn màu, chung quanh là những người khách sang trọng sực nức mùi nước hoa và son phấn. Lúc này, họ đang đàn hát dưới một mái lều tối tăm, khói củi khét mù, bên ngoài là tiếng mưa rừng và suối lũHọ sẽ có một cuộc đời đầy đủ hơn nếu họ quay về những đô thị đã bị kẻ địch chiếm đóng, trở lại với nghề cũ. Nhưng họ vẫn ở lại, cam chịu cuộc sống thiếu thốn, lẩn khuất trong rừng sâu bốn bề là quân địch, mang những khả năng hạn chế và những tháng nam còn lại không dài của mình để góp phần vào cuộc kháng chiến. Lời hát, tiếng đàn, tiếng kèn, tiếng sáo này đang động viên các anh hay chính bản thân họ? Trước kia, những người ngồi đây không thể là đối tượng phục vụ của họ. Nhưng ngày nay, cuộc kháng chiến đã hòa tất cả họ vào làm một, người biểu diễn cũng như người thưởng thức... Những người nghếĩ đã gắn liền hai phần ba cuộc đời mình với cuộc sống cũ có biết, như Phong đã biết qua đợt chiến đấu vừa rồi, cuộc kháng chiến sẽ còn rất lâu dài...? Trong đầu Phong bỗng nảy ra câu hỏi: không biết họ còn chịu đựng được đến bao giờ? Đây có phải là cuộc biểu diễn cuối cùng của họ không?... Sẽ khó gắn bó lâu dài với cuộc sống gian khổ này nếu không trực tiếp gắn bó với nó bằng xương máu, bằng cái sống và cái chết để mỗi ngày anh lại tìm thấy ở nó một ý nghĩa mới như những ngày anh vừa trải qua.

Văn Thành giới thiệu bài hát kết thúc buổi biểu diễn. Anh ôm cây đàn bắt đầu dạo nhạc. Hai người bạn cũng tiến ra đứng hai bên anh.

Văn Thành mở đầu bài hát với giọng trầm hùng:

«Sống tranh đấu mà không nề gian khổ

Chết huy hoàng mà không khuất phục ai

Anh có nghe tiếng súng ầm vang nổ

Hãy mỉm cười mà tin chắc ở ngày mai...»

Anh hát rất say sưa như chính mình cũng bị lôi cuốn theo tiếng hát. Các bạn anh cùng phụ họa khi nhịp điệu bài hát trở nên dồn dập:

«Phá cho tan không còn ghi dấu vết của một thời nô lệ

Hận thiên thu của một đời cùm xích

Tối âm u của muôn ngàn xà lim trong ngục thất...»

Bài hát kết thúc với giọng hát chậm rãi, dằn mạnh từng tiếng của Văn Thành, mặt anh đỏ rực vì luồng máu nóng vừa bốc lên:

«Đoàn kết lại hỡi đồng bào Nam Việt

Cùng Việt quân rầm rộ bước tiên phong

Lửa thiêng cháy, máu thiêng sôi bất diệt

Cách mệnh thành, hạnh phúc muôn nghìn năm.»

Tiếng vỗ tay rầm rộ.

Tiểu đoàn trưởng Quốc Toản bỗng đứng dậy. Anh rời khỏi sàn nứa ra đứng bên những người nghệ sĩ, với nụ cười lặng lẽ. Cánh tay cụt của anh đã quen mắt với nhiều người, khiến người ta có cảm giác anh đã sinh ra với một cánh tay như vậy. Nó làm tôn anh lên như cánh tay cụt của pho tượng thần Vệ Nữ.

Toản nói với giọng nhỏ nhẹ hơi lắp bắp:

— Đề nghị các anh hát lại bài vừa rồi, tôi sẽ cùng tham gia với các anh.

Toản vừa nói vừa thò tay trái vào túi áo rút ra chiếc kèn ác-mô-ni-ca.

Tiếng vỗ tay xen lẫn với tiếng cười hân hoan nổi lên trong căn lán.

Bài hát của ba người nghệ sĩ lần này có thêm tiếng kèn đệm của Toản lại được mọi người nhiệt liệt hoan nghênh.

Những thớ thịt trên mặt Toản giật giật. Anh nói với giọng xúc động:

— Tôi biết bài hát này từ lâu nhưng qua các đồng chí biểu diễn tối nay, tôi tìm được thêm một ý nghĩa mới: mọi người chúng ta đều kiên quyết đoạn tuyệt với cuộc đời cũ. Xin chân thành cảm ơn các nhà nghệ sĩ.

Bác nhạc công dáng người hom hem và bộ mặt râu ria lởm chởm, chiếc kèn buông thõng trong tay, lần đầu lên tiếng trong buổi biểu diễn:

— Thưa đồng chí chỉ huy: kiên quyết đoạn tuyệt với cuộc đời cũ.

Văn Thành tiếp theo lời bác:

— Chắc trong các đồng chí chỉ huy có đồng chí biết anh Năm clađây, trước ở trong dàn nhạc của Taverne Royale. Anhấy có vợ và hai con ở Hà Nội. Vừa rồi chị ấy nhờ người nhắn anh Năm về, nhưng anh Năm kiên quyết không về... Đêm vừa rồi nghe tiếng súng của các đồng chí nổ ở An Châu, anh Năm đã khóc... khóc vì sung sướng...

Tối đó, khi đi nằm rồi, Phong nghe tiếng Trụ ở nhà bên hát nghêu ngao:

Sống ăn sắn mà không thèm ăn phở

Chết trong rừng còn hơn chết ở Thủ đô...