Nông trường năm ở chân núi Tam Đảo, cách phố huyện Đại Từ chừng bốn cây số. Khoảng cách này trở nên xa vì có một đoạn đường dài phải đi trên những bờ ruộng.

Trước kia, một tên thực dân Pháp đã cắm đất lập đồn điền trồng lúa ở đây. Sau ngày Nhật đảo chính, Việt Minh hoạt động mạnh ở Việt Bắc, tên chủ Pháp sợ, chuồn về xuôi. Bốn chục mẫu ruộng bị bỏ hóa. Mùa xuân năm nay, một số tiểu đoàn chủ lực củ Bộ kéo lên khu căn cứ. Sau mấy tháng chiến đấu và một cuộc hành quân dài, họ cần chỉnh đốn tổ chức, biên chế để chuẩn bị chiến đấu lâu dài. Nhiều người vì tuổi tác, sức khỏe tỏ ra không thích hợp với nhiệm vụ chiến đấu của các đơn vị chủ lực. Những người lãnh đạo đã nghĩ đến chuyện chuyển họ sang sản xuất. Do đó, đại đội nông binh được tổ chức. Nhiệm vụ của họ là nhanh chóng tự túc về lương thực, tiến tới cung cấp một phần thóc lúa cho binh đoàn. Nông trường là nơi tiếp nhận những người không còn khả năng chiến đấu, nhưng cũng là nơi bổ sung lực lượng cho đơn vị chiến đấu trong tương lai. Nông trường sẽ trở thành quê hương của binh đoàn.

Công việc tổ chức nông trường được trao cho một cán bộ trẻ, tháo vát, trước kia vốn là một hướng đạo sinh. Anh rất yêu thích văn nghệ. Khi anh đi tìm địa điểm, ủy ban huyện Đại Từ đã giới thiệu với anh khu vực này. Bản báo cáo đầu tiên của anh gửi về ban chỉ huy binh đoàn bắt đầu bằng câu: "Tôi đến xóm Mè, xã Hồng Thái, huyện Đại Từ trong một chiều mưa gió...". Nó giống một bài bút ký hơn một bản báo cáo. Tuy nhiên, người ta cũng biết được đồng bào địa phương ở cái xóm nghèonày, trước đây khá đông là những người làm mướn cho đồn điền, rất hoan nghênh với việc bộ đội về làm ruộng trên những mảnh đất hoang bỏ lâu ngày, bộ đội sẽ làm mương máng dẫn nước, sẽ giúp đỡ phong trào dân quân, phụ nữ, thiếu nhi trong thôn..., làng xóm sẽ vui hơn, và đồng bào sẵn sàng giúp bộ đội giống má, trâu bò trong vụ đầu. Sau đó, một số cán bộ, chiến sĩ đã được điều về đây.

Chỉ qua một thời gian ngắn, nông trường trở thành nổi tiếng khắp binh đoàn. Họ đã xây dựng được những khu nhà ở và làm việc, tuy bằng tre nứa, nhưng khá khang trang. Bộ đội tại đây hăng hái và vui vẻ sản xuất. Số người yếu đau ít vì được nuôi dưỡng khá tốt. Phong trào thể dục, thể thao, văn nghệ đều khá. Nông trường sẵn sàng đăng cai những hội nghị của binh đoàn. Đại đội trưởng Khải, phụ trách nông trường là một người hoạt động công tác chính trị xuất sắc.

Gặp Khải lần đầu, Phong hơi ngạc nhiên vì Khải rất trẻ. Khi Phú cho biết Khải mới mười chín tuổi, tức là còn kém anh một tuổi, anh càng ngạc nhiên. Phong không nghĩ Khải mới ở tuổi đó. Phú dặn ngay Phong đừng bao giờ nói tới cái tuổi đó trước mặt Khải, vì Khải coi đấy là một sự xúc phạm.

Khải người bé nhỏ, gầy gò. Anh đi rất nhanh, cái đầulao về phía trước, dường như vì nó chứa đựng quá nhiều suy nghĩ. Khải có giọng nói rất tự tin, không bao giờ vấp váp. Qua câu chuyện, Phong thấyanh là người nhạy cảm, thông minh.

Chỉ sau một buổi, Khải đã sắp xếp xong công việc cho tất cả những người mới tới. Nhà văn Trường Xuân được chỉ định làm trưởng ban chính trị của nông trường. Món quà đầu tiên của anh tặng Khải là một cuốn Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của Pô-lít-gie bằng tiếng Pháp. Anh nhạc công từ Đống Năm lên nhận chức đội trưởng đội tuyên truyền. Đội này đã có mấy nhân viên, nay được bổ sung thêm: Thúy và Thọ, cậu con út của nhà văn Trường Xuân. Em gái lớn của Phong và cô con gái bà Trường Xuân được đưa về trung đội nữ của nông trường. Mẹ Phong nhận chức trưởng ban cấp dưỡng của đại đội bộ và bà Trường Xuân trở thành nhân viên kế toán của nông trường.

Đơn vị đã nhanh chóng dựng ngay cho ông bà Trường Xuân một căn nhà nhỏ trên bãi mua ở gần ngay đại đội bộ. Đây là cặp vợ chồng duy nhất ở nông trường. Tất cả những người khác đều sống với đơn vị.

Riêng Phong được đưa về trung đội 1 làm chính trị viên.

Cả bốn trung đội của nông trường đều chưa có chính trị viên.

Khi trao nhiệm vụ cho Phong, Khải nói:

— Đồng chí Phú đã giới thiệu với tôi về anh. Nay mai, nếu giặc Pháp tiến công lên đây, đồng chí Phú và anh sẽ giúp cho tôi nhiều về mặt quân sự. Nhưng bây giờ thì phải khai thác những khả năng của anh về công tác chính trịĐồng chí Tiếp ở trung đội 1, không quen công việc này. Ông ấy chỉ thổi sáo suốt ngày. Anh sẽ lo về mặt đời sống tinh thần và vật chất của anh em. Cần phải làm sao cho công tác chính trị ở đây thật nổi. Anh cố gắng làm để giúp kinh nghiệm cho những đơn vị khác.

Những lời lẽ trân trọng của đại đội trưởng khiến cho Phong không dám hỏi lại mình sẽ làm gì khi về trung đội. Anh cố nhớ lại những việc Linh đã làm tại Liên khu I. Linh thường xuống chuyền đạt lại với các trung đội những chủ trương, nhiệm vụ trên đề ra. Linh động viên họ trước giờ đi chiến đấu. Linh cùng đi chiến đấu với họ. Linh hay hỏi han, tâm sự với mọi người về hoàn cảnh gia đình. Có lúc anh còn thấy Linh ngồi rì rầm trao đổi với một vài người ở những chỗ vắng, nhưng anh không hiểu Linh nói những chuyện gì... Những công việc đó chắc không giống với những công việc anh phải làm ở đâ. Phong tìm Phú, nhờ Phú hướng dẫn cho mình.

Nhìn thái độ lo lắng, căng thẳng của Phong Phú xua tay:

— Chẳng khó khăn quái gì! Buổi sáng, cho anh em tập thể dục. Buổi tối, tập hợp anh em, đọc báo, dạy hát, có chuyện gì vui thì kể cho anh em nghe. Cốt làm sao cho bộ đội không nhớ nhà. Thứ hai đầu tuần, tổ chức chào cờ, bảo một chiến sĩ ra đọc Mười lời thề. Một tháng, ông làm cho tôi một tờ bích báo. Nếu làm thêm cả tập san thì càng hay. Muốn nổi thì bích báo của trung đội phải đẹp, trung đội phải biết nhiều bài hát, hát đềuva có những bài mới, khi đơn vị tổ chức lửa trại phải có một, hai vở kịch... Ông thừa sức làm những việc này. Hạng bét như tôi, tôi vẫn làm được. Trung đội 1 của ông có rất nhiều nhân tài. Cậu Phụng, tiểu đội trưởng tiểu đội 2 là hải ngoại quân, ở Tây về, hướng dẫn anh em tập thể dục rất vui. Cậu Thìn hay ốm, lười lao động, nhưng diễn kịch thì không ai bằng, đóng dân quân, đóng Tây, đóng Việt gian... rất giỏi, người xem cười sái quai hàm. Kinh nghiệm là trước khi diễn, bảo y tá cho cậu một phát moóc-phin. Họ nói trước kia cậu ấy nghiện thuốc phiện. Từ ngày đánh nhau đến giờ phải bỏ. Thiếu thuốc, lúc nào cậu ta cũng như người ốm lửng, nhưng hễ có một phát moóc-phin vào là lại tỉnh như sáo...

Ở nông trường, người ta quen gọi trung đội trưởng trung đội 1 là ông Tiếp già. Tiếp khoảng ba mươi nhăm tuổi, vóc người tầm thước, nước da bánh mật. Anh từ bảo an binh thời Nhật chuyển qua Vệ quốc đoàn. Từ ngày Phong về, Tiếp chưa lần nào trao đổi với anh về công việc của trung đội. Có lẽ Tiếp cũng cảm thấy với việc đưa thêm một cán bộ chính trị về, cấp trên tỏ ra không tin vào năng lực của tiếp. Tiếp không khi nào chủ động chuyện trò với Phong. Phong hỏi câu nào anh trả lời câu đó. Nhưng kèm theo câu trả lời thường là một nụ cười rất tươi. Phong biết Tiếp quê ở ngoại thành Hà Nội, gần Lò lợn đã có vợ và hai con; gia đình anh đã trở về Hà Nội. Hàng ngày buổi sáng, Tiếp phân công các tiểu đội đi làm đồng theo kế hoạch của đại đội. Buổi tối, Tiếp ngồi bên ngọn đèn dầu, tính tiền chợ với anh quản lý và hý hoáy ghi vào một cuốn sổ. Bao giờ Tiếp cũng ngồi hỏi với giọng không to nhưng hơi gắt gỏng, còn anh quản lý thì đứng với vẻ sợ sệt và trả lời rất lúng túng. Không hiểu có phải quan hệ giữa họ lúc nào cũng như thế không, nhưng lần nào Phong bắt gặp cũng như vậy. Ngoài hai việc đó, Tiếp giở cây sáo trúc ra thổi hoặc đội lên đầu chiếc mũ pa-na-ma, thủng thỉnh đi dạo quanh trong làng, nơi có mấy gia đình từ Hà Nội tản cư lên.

Phong lặng lẽ làm phần việc của mình, những việc mà Phú đã hướng dẫn cho anh. Anh không muốn để tiếp biết mình lần đầu tiên làm công việc này, và còn muốn tỏ ra mình là người thành thạo. Tối tối, Phong tập họp bộ đội nói chuyện, đọc báo và dạy hát. Các việc này trước đây Tiếp giao cho tiểu đội trưởng trực nhật làm. Phần lớn họ là những người chưa đọc thông, viết thạo, nên họ chỉ làm cho qua chuyện. Các chiến sĩ đều là dân, rất mến anh. Có người nói từ ngày chính trị viên về, không khí trung đội thay đổi hẳn. Họ được giải thích thêm về những tin tức trên báo chí. Trước đây, họ nghe mà chẳng hiểu được bao nhiêu. Họ được học thêm những bài hát mới, và tin chắc là trong dịp liên hoan sắp tới, trung đội 1 sẽ trội hơn các trung đội khác về hát. Đôi lúc cao hứng, chính trị viên còn đọc thơ hoặc hát cho họ nghe. Trung đội bắt đầu dọn bãi mua gần nhà làm sân bóng đá và bóng chuyền. Phong dự định sẽ mở lớp thanh toán nạn mù chữ trong trung đội.

Tờ bích báo đầu tiên của trung đội xuất hiện, có đủ xã luận, văn, thơ, tranh vui. Tất cả đều là tác phẩm của Phong. Riêng việc tập thể dục buổi sáng, Phong vẫn để cho Phụng làm. Qua một buổi theo dõi, Phong thấy mình không thể làm hơn đồng chí hải ngoại quân này. Mỗi buổi tập của Phụng bao giờ cũng xen lẫn một vài trò: nhảy cừu, săn vịt, bịt mắt bắt dê, tẩm quất... mà bộ đội rất thích thú. Mấy bài đồng diễn thể dục ở nhà trường của Phong xem ra chẳng ăn thua gì! Phong định có dịp sẽ thử tài Thìn. Nghe nói, ngày còn trẻ, anh đã có mấy năm làm kép hát ở Nhật Tân Ban. Nhưng Phong toàn gặp Thìn ngồi thiểu não ở nhà quân y, hoặc nằm không buồn đuổi ruồi ở doanh trại khi mọi người đã đi làm hết.

Phong không thể tin chỉ với một ống moóc-phin, con người như thế kia sẽ tràn trề sinh khí, bước ra sân khấu chinh phục mọi người xem.

Mỗi lần ra thăm trung đội, Khải đều có vẻ hài lòng. Anh lặng lẽ nở một nụ cười và phất tay một cái. Phong không hiểu đại đội trưởng hài lòng vì những việc mình đã làm, hay hài lòng vì anh đã có cặp mắt tinh đời, nhanh chóng phát hiện đúng khả năng của từng người để trao việc.

Mẹ và hai em Phong rất vui vẻ và hăng hái với công tác mới. Từ chỗ cả gia đình phải buộc chặt từ sớm đến khuya vào một nồi bánh để lo cho miếng ăn ngày mai và không hiểu ngày kia sẽ ra sao, đến chỗ không còn mảy may lo toan về cuộc sống hiện tại, không còn phải băn khoăn về tương lai, một việc làm chẳng tốn nhiều tâm sức lắm cũng được chung quanh tán thưởng, lại còn được giải trí, vui chơi, quả là gia đình anh đã trải qua một cuộc đổi đời.

Nông trường này đúng như Phú nói,là một nơi lý tưởng nếu như người ta muốn sống qua những năm kháng chiến khó khăn.

Phong say sưa với công việc mới đến nỗi quên cả ý định lên đây việc đầu tiên là phải tìm gặp lại những bạn cũ trong trung đoàn.

Lúc đầu, Phong còn nghĩ mình phải làm việc cho tất cả những người trong gia đình, vì anh mà mẹ và các em mới có dịp đến đây. Nhưng sau đó, anh nhận thấy mỗi người thân đều đã giành được vị trí trong công tác mới, không thua kém những người vốn là thành viên cũ của nông trường. Mẹ anh được khen vì từ ngày có bà, bữa ăn ở đại đội bộ đã khá hẳn lên. Thúy, em gái Phong, cùng với Huệ, con gái nhà văn Trường Xuân, đã trở thành hai nhân viên xuất sắc của đội tuyên truyền. Cô em gái lớn của anh, hàng ngày, ngoài công tác kế toán, còn ra đồng làm cỏ, bón phân cùng với các cô gái trong trung đội nữ của nông trường.

Bây giờ thì anh làm việc vì sự thích thú. Anh thấy việc làm của mình có ích đối với chung quanh. Qua công việc anh được mọi người yêu mến hơn. Và đặc biệt những việc anh làm được sự đánh giá đúng mức của đại đội trưởng Khải. Anh không muốn trung đội mình thuya kém bất kỳ một trung đội nào khác trong nông trường về bất cứ phương diện nào. Một trận đánh bóng chuyền với trung đội bạn không thắng, cũng làm anh băn khoăn nghĩ cách nào để đến trận đấu sau, đơn vị mình sẽ không thua nữa.

Phú trở thành người bạn không thể thiếu được của anh trong công tác và cuộc sống mới. Phú đã khuyên Phong, trong những trận đấu bóng chuyền với đại đội bộ, nếu đại đội trưởng cùng chơi, thì trung đội anh không nên thắng đậm dù có đủ khả năng làm việc đó, và điều kiêng kỵ nhất đối với Phong là không nên nhảy lên lưới, chắn đứng những quả đập của đại đội trưởng.

Theo lời khuyên của Phú, Phong bắt đầu chú ý đến bữa ăn của trung đội, nhận thấy thức ăn của các chiến sĩ khác hẳn với những suất ăn mà quản lý hàng ngày mang lên cho Tiếp và anh. Anh yêu cầu Tiếp thay đổi người quản lý. Tiếp không bằng lòng và lấy sổ sách, tiền nong ra đưa anh, nói công việc này từ nay trở đi do chính trị viên phụ trách. Phong chọn một đồng chí quản lý mới. Bữa ăn các anh em khá hơn, nhưng bữa ăn của anh và Tiếp thì sút trông thấy, vì họ bắt đầu cùng ăn như anh em. Giữa anh và Tiếp có một sự rạn nứt âm thầm. Nhưng rõ ràng Phong được anh em hoan nghênh.

Có lần Phú hỏi anh:

— Đại đội trưởng có nói chuyện bao giờ với ông về vấn đề Hội chưa?

— Hội gì?

— Hội nghiên cứu chủ nghĩa Mác-xít.

Phong lắc đầu. Phú nói tiếp:

— Đó là tên bí mật, thực ra là Đảng Cộng sản Đông Dương. Ở đại đội này chỉ mới có đại đội trưởng và trung đội trưởng trung đội nữ là đảng viên. Người thứ ba có thể là ông. Tôi thì không dám mơ tưởng vì tiêu chuẩn đảng viên cao lắm, mình không phấn đấu nổi. Chắc ông đã biết Cách mạng tháng Tám là do Đảng lãnh đạo, Hồ Chủ tịch chính là lãnh tụ của Đảng. Trong quân đội mình, đơn vị nào cũng có Đảng lãnh đạo, mà chính trị viên thông thường phải là đảng viên...

Qua một số lần nói chuyện thêm với Phú, Phong đã hiểu đại cương về tôn chỉ, mục đích, vai trò lãnh đạo của Đảng đối với cách mạng và quân đội.

Một lần Phong hỏi lại Phú:

— Cậu đi bộ đội từ rất sớm, cậu hiểu về Đảng, tại sao cậu lại chưa phải là đảng viên?

Phú nhoẻn miệng cười, nhe hàm răng khấp khểnh một cách dễ thương:

— ở trường hợp tôi hơi khó, và tôi không muốn.

— Cậu có thể nói rõ hơn không?

— Tôi khó hơn ông vì tôi là con quan, mẹ tôi lấy lẽ, nhưng tôi vẫn là con quan. Con quan mà phấn đấu tốt thì cũng vẫn được. Cái chính là do tôi không muốn phấn đấu. Yêu cầu lớn nhất đối với người đảng viên là phải gương mẫu, khi chiến đấu phải đi đầu, khi khó khăn, không được kêu ca phàn nàn, nói năng phải thận trọng không để mất ảnh hưởng đối với quần chúng. Tôi thì... chiến đấu sở Sơn La thấy gian khổ quá, ác liệt quá, tôi lại muốn chuồn về đây cho yên thân, nói năng thì... đầu nghĩ thế nào, miệng cứ nói tuột ra thế ấy... Lại còn cái điều này..., tôi giữ sinh hoạt phí cho anh em, tôi không làm dữ như ông Tiếp già, nay đồng hồ, mai bút máy, nhưng tôi cũng cứ phải có ít tiền ngày chủ nhật ra Đại Từ làm tách cà phê, bát phở... đó là điều đảng viên không được phép làm... Vì thế, không phải tôi không muốn phấn đấu, mà chính là tôi không thể phấn đấu được. Tôi xem cung cách ông, có thể được đấy. Ông hãy cố gắng lên... Mình chỉ thích an phận thủ thường. Ở đây vài năm, kháng chiến xong thì tìm đường về Hà Nội...

Mỗi xóm nhỏ ở chung quanh nông trường đều có một vài gia đình từ miền xuôi tản cư lên. Số đông là người Hà Nội. Họ có chồng, vợ, con em công tác ở những cơ quan trung ương hoặc gia nhập bộ đội. Họ lên đây để tính kế sinh sống lâu dài cho đến ngày kháng chiến thành công. Đó là những khán giả nhiệt tình trong những tối đơn vị tổ chức lửa trại liên hoan. Mỗi cán bộ ở nông trường đều gắn bó với một vài gia đình này. Họ biết ngay Phong là cán bộ mới về nông trường. Phong thường được các bạn rủ ra chơi những gia đình này vào giờ rảnh rỗi. Nhưng anh hay từ chối, nhất là đến những nhà có con gái lớn. Trong khi đó, một cô gái tản cư xinh xắn luôn luôn đến tìm anh đội trưởng tuyên truyền. Thậm chí có tin đồn hai người sắp lấy nhau. Nhiều cán bộ chê Phong nhút nhát. Nhưng dưới con mắt của đại đội trưởng Khải và trung đội trưởng trung đội nữ, Phong là một cán bộ trẻ đứng đắn. Không ai biết Phong có những vết thương lòng còn chưa hàn gắn.

Thỉnh thoảng nhà văn Trường Xuân lại ra thăm Phong. Ông đã nhận với đại đội trưởng Khải sẽ viết một cuốn sách giới thiệu cho cả nước và thế giới biết quyết tâm chiến đấu lâu dài của ta qua việc xây dựng nông trường. Ông dự định sẽ bắt đầu thiên ký sự bằng một cuộc nói chuyện với đồng chí y sĩ của đại đội, một người cận thị rất nặng, đang say sưa nghiên cứu việc hạ tỷ lệ sốt rét ở nông trường. Nhưng sự say mê lớn nhất của ông không đặt vào cuốn ký sự này. Qua cuộc gặp gỡ tình cờ giữa Phong và Nho ở bến Bình Ca, Trường Xuân biết Phong đã có mặt suốt hai tháng trời ở Liên khu I. Ông nhận thấy mình đang có cơ hội tốt để khai thác một đề tài quý giá. Ông tỏ vẻ thú vị khi kể lại với Phong những ngày qua ông đã gặp lại khá nhiều các bạn văn nghệ sĩ, ở chỉ cách nông trường dăm cây số, họ đều đang trăn trở về nhận đường, thì riêng ông đã tìm thấy con đường ở đây. Ông đã đi vào bộ đội, vào nông dân, như lời khuyên của đồng chí cán bộ lớn tuổi gặp ở cửa ngõ Việt Bắc (ông đánh giá rất cao người cán bộ này), và ông đã gần như có trong tay một cuốn tiểu thuyết mới. Ông sẽ viết về cuộc chiến đấu ở Hà Nội với những con người như Phong và các bạn của anh. Ông hỏi rất tỉ mỉ về Kiều Oanh. Và ông nói: Với cả cuộc kháng chiến chỉ cần một cuốn tiểu thuyết này cũng tạm đủ. Đã có lần ông tâm sự muốn dùng cuốn sách này để "biện hộ cho giai cấp tiểu tư sản" - ông dùng câu tiếng Pháp: rendre justice à la petite-bourgeoisie.

Phong vui thích được giúp đỡ ông. Nhưng anh băn khoăn về sự thành công của ông. Vì anh thấy những câu chuyện của mình chẳng có gì hay và hấp dẫn.

Phong không thể kéo dài mãi cái tình trạng mình có mặt ở đây mà không đi tìm gặp trung đoàn. Phú đã chỉ cho anh một đại đội của trung đoàn Thủ đô chỉ ở cách họ không đầy một chục ki-lô-mét.

Sáng hôm nay, Phong tìm tới cái xóm nhỏ nằm giữa cánh đồng ruộng nước, trên con đường từ Đại Từ ra Bờ Đậu. Trong xóm chỉ toàn nhà tranh. Phong lớ ngớ đi quanh quẩn trên những ngõ đầy phân trâu không nhìn thấy bóng một anh bộ đội. Hỏi thăm một cô gái, Phong biết đại đội ở nhờ các nhà dân, giờ này anh em đã ra bãi tập, chỉ còn một số người yếu mệt ở lại. Cô gái chỉ một ngôi nhà phía cuối xóm:

— Anh vào đấy sẽ gặp các anh ấy, đó là nhà quân y.

Phong bước vào ngôi nhà mái tranh chạm đầu, thấy bốn, năm chiến sĩ trẻ đang ngồi chờ phát thuốc. Trên chiếc bàn bằng gỗ mộc, có đặt chiếc túi cứu thương, một lọ thuốc đỏ, nhưng không có người, chắc đồng chí y tá còn chạy đi đâu.

Mấy chiến sĩ ngồi chờ trên chiếc giường tre, mặt đều xanh xao, người gầy còm, xương vai nhô lên trong bộ quần áo nâu lụng thụng. Một hai người có đôi bàn tay đầy những mụn lở mọng mủ.

Phong hỏi:

— Có phải các đồng chí thuộc trung đoàn Thủ đô không?

Họ ngồi im. Vì từ lâu người ta chỉ gọi đơn vị theo con số phiên hiệu. Họ nhìn Phong với cặp mắt dò xét. Rồi một người lên tiếng:

— Đồng chí muốn hỏi ai?

Phong ngập ngừng, rồi đáp:

— Tôi muốn hỏi thăm đồng chí Nhã hoặc đồng chí Mai.

— Đại đội này không có ai là Nhã, là Mai.

— Có ai là Lâm, là Minh Tú không.

— Không có.

Phong đang đứng phân vân không biết hỏi gì thêm thì một anh chàng có hai bàn tay to kềnh vì những mụn lở, lên tiếng:

— Đồng chí hỏi anh Nhã cao, nhạc sĩ có phải không?

Phong mừng rơn:

— Đúng rồi! Đồng chí Nhã cao và trắng, chơi đàn ắc-coóc-đê-ông.

— Anh Nhã ở ban chính trị trung đoàn, không ở đây.

— Các đồng chí có biết ban chính trị ở đâu không?

— Xa lắm.

Một người khác nói thêm:

— Lính tráng cả, không biết đâu!

Rồi anh ta hỏi lại với một giọng ngờ vực:

— Đồng chí ở đơn vị nào?

— Tôi ở đại đội 200, nhưng hồi đánh nhau ở Liên khu I, tôi ở trung đoàn. Tôi ở đại đội 1.

— Tiểu đoàn nào?

— Tiểu đoàn 2.

— Trung đoàn này không có tiểu đoàn 2.

Anh chiến sĩ có đôi bàn tay lở, lẩm bẩm:

— Có thể ngày ấy nó gọi như thế...

Rồi anh quay lại bảo Phong:

— Thay đổi nhiều lắm rồi đồng chí ạ. Biên chế đi, biên chế lại mấy lần rồi. Ngay ở đại đội này, giờ cũng có nhiều người trước đây không chiến đấu ở Hà Nội. Đồng chí phải tìm một ông cựu trào. Về ngay ban chính trị mà hỏi ông Nhã! ở trung đoàn ai cũng biết ông ấy...

Phong hoàn toàn thất vọng khi ra về. Đúng là anh ở trung đoàn quá ít ngày, anh lại bị thương sớm nên không quen biết nhiều người. Và từ đó đến nay, trung đoàn đã qua nhiều lần đổi thay. Hình ảnh những người chiến sĩ xanh xao, ghẻ lở kềnh càng, và đặc biệt thái độ xa lạ điểm chút nghi ngờ của họ, làm anh hết sức chán nản. Phong nhớ lại cuộc gặp gỡ với Nho trên bến đò Bình Ca. Cuộc gặp gỡ đó đã mang lại cho anh ý nghĩ: chỉ cần anh về tới cửa đơn vị, nhiều người sẽ chạy ra ôm choàng lấy... Nhưng chính Nho cũng đã chuyển qua một tiểu đoàn khác. Không còn đâu cái đại đội với những con người đã chiến đấu với anh ở nhà Chí Lợi, ở phố Hàng Thiếc! Phong như người vỡ mộng. Chả lẽ Phú nói đúng: không có nơi nào tốt hơn chỗ ở ẩn hiện nay mà anh ta đã lựa chọn...

Hàng tháng, một vài lần Phong vẫn ra cái quán cà phê nhỏ ở phố Đại Từ. Anh thường đi với Trường Xuân. Ông hay rủ anh và không bao giờ để anh phải trả tiền. Nhưng cũng có những lần như hôm nay Phong thích đi một mình. Anh muốn ngồi im lặng, nhấm nháp từng ngụm cà phê nhỏ quan sát, suy nghĩ. Qua những giờ phút ngồi đây, anh biết thêm về khu vực mình đang ở, lần trong đám cây anh của những khu rừng rậm rịt kia còn nhiều cơ quan, nhiều bộ phận quan trọng của guồng máy kháng chiến. Anh biết thêm nhiều bộ mặt rất khác nhau của kháng chiến. Những cán bộ chỉ huy cấp cao đang nắm trong tay vận mệnh cuộc kháng chiến, lúc nào cũng vội vã, đi ngựa, đi xe đạp từ các khu lên, từ Bộ Tổng ra... Những nhà văn, nhà thơ có tên tuổi quần áo giản dị, nhưng vẫn có cái gì khác người: một vừng trán cao, cặp mắt sắc, bộ râu dài hoặc một thân hình gầy nhom... Những cán bộ quân đội, phần đông trạc tuổi Phong, quần áo đủ kiểu, thích làm dáng với chiếc mũ chiến lợi phẩm, khẩu súng ngắn, đôi giày phệt, hay lượn phố, la cà ở những cửa hàng tạp hóa có cô bán hàng xinh xinh... Những anh chiến sĩ ống quần xắn cao, quảy những gánh nặng gạo, rau... Có cả những người buôn bán đạp xiêu vẹo chiếc xe thồ bụi bám đầy từ phố Cò, phố Nỉlên. Và những đồng bào dân tộc từ vùng thấp lên đến vùng cao. Những cô gái Tày bao giờ cũng tới chợ với bộ quần áo màu chàm mới tinh, lông mày mảnh như sợi chỉ. Những chị Mèo đầu đội một vành khăn rất to, cổ và tay đầy vòng bạc, chiếc váy nhiều màu sặc sỡ, xếp nếp chi chít.

Nông trường nằm không xa huyện, nhưng ở vào một vị trí khuất nẻo, nhiều khi quá yên tĩnh. Ra đây Phong thấy rõ guồng máy kháng chiến đang quay, nhiều khi với nhịp độ gấp gáp: những chiếc xe đạp phóng nhanh, những con ngựa phi nước đại, những đoàn quân di chuyển kéo theo cơn lốc bụi đỏ trên mặt đường.

Cái nhóm người ngồi ở bàn bên nói chuyện luôn mồm. Chẳng cần nhìn mặt họ, chỉ nghe những câu nói cũng biết họ là những người từ đâu tới. Trong số họ có một anh chàng tán như khưới. Anh nói nhiều câu làm Phong cũng phải phì cười.

"Con khướu" vừa quay sang gọi chị bán hàng:

— Chị Đào ơi!

Chị bán hàng, một người thân hình đã sồ sề vì con cái, nhưng bộ mặt khá nhẹ nhõm, đáp lại với vẻ tươi cười chiều khách:

— Anh cần gì đấy?

— Chè Tân Cương của chị mua lần này nó làm sao ấy?

— Nó làm sao?

— Không biết nó làm sao mà pha từ hôm qua đến giờ vẫn chưa ngấm.

— Nói chẳng còn trời đất nào! Khi các anh vào tôi mới pha chè mà bảo chè pha từ hôm qua!

Chị đi lại cầm ấm định pha trà mới.

"Con khướu" lại hỉ:

— Chị có thấy tu nữ bận đồ đen đi qua đây không?

— Tu nữ nào?

— Trà hoa nữ ấy mà?

— Sao hôm nọ là Trà hoa nữ hôm nay lại thành tu nữ?

— Cô ấy mới tu... Chị có thấy đi qua đây với ai không?

— Từ sáng đến giờ không thấy qua, hay là có đi qua mà tôi mải bán hàng không nhìn thấy.

"Con khướu" quay sang hỏi người ngồi bên:

— Cậu nhìn thấy "en"đi sớm à?

Người kia đáp:

— Rõ ràng. Mặc bộ đồ đen. Đi cùng với anh chàng mù.

— Đi đâu nhỉ? Hay là chán đời bảo chàng mù đưa ra sông Công.

— Mày nói ác quá!

— Cô ấy ác với tao gấp trăm lần.

Một người có bộ ria mép xanh, đôi mắt cũng xanh ngồi đối diện tủm rỉm:

— Mình mách cậu làm mẹo này thế nào cũng xong.

— Nói đi.

— Có chịu được đau không?

— Đau mấy mà được "en" tao cũng chịu.

— Cạnh nhà mình có một anh sinh viên mê một cô hoa khôi ở trường Hoài Đức. Gửi đi trăm lá thư đều bị vứt vào sọt rác. Anh ta uống một cốc uýt-ki, mang theo một con dao sắc, đến trước đền Hàng Trống đón nàng. Anh nói với nàng: "Chắc em chưa tin ở tình yêu của anh đối với em, anh xin lấy máu của anh làm bằng". Anh đặt ngón tay út lên thân cây đa, rút dao ra, phập một cái, một đốt ngón tay rơi luôn xuống đất. Anh ra rút khăn tay quấn ngón tay cụt, rồi lên xe đạp về nhà. Ông bố nàng nghe chuyện, mời anh sinh viên tới nhà, tuyên bố luôn: "Anh đã quết tâm thương yêu em như vậy, gia đình chúng tôi đồng ý gả em cho anh"... không bịa chút nào! Cậu có dám học tập không?

— Không. - "Con khướu" lắc đầu.

— Biết mà! Tình yêu của cậu khó mà cân nổi trăm gam.

— Nặng hàng tấn, nhưng mình không nghe cậu. Vì nếu chỉ chặt một đốt ngón tay mà được nàng thì cậu chặt mười đốt rồi.

Câu nói của anh chàng được một chuỗi cười tán thưởng.

Một người khác lên tiếng:

— Các cậu có nhận thấy nàng mặc bộ lụa đen đẹp không?

— Mê hồn! - Anh chàng có ria mép gật gù - Không hiểu tại sao "en" lại thích cái cậu người Huế? Hay là chấm cậu ta rồi!

"Con khướu" bật lên:

— Bố láo! Thằng ấy không ăn thua gì! "En" có thói quen thích dùng vệ sĩ. "En" chọn cậu ấy là đúng, vì nó cam tâm làm vệ sĩ suốt đời. Còn nếu chọn mình thì chỉ một ngày sau mình đã đòi làm cái khác...

Lại thêm một chuỗi cười.

Một người nhìn ra ngoài, bật lên kêu:

— Thằng Lượng kia rồi!... Lượng ơi!

Một anh chàng đeo kính mặc bộ quần áo nâu đang lững thững đi ngang, quay lại nhìn họ, mỉm cười rẽ vào.

Đến lượt Phong bật lên:

— Lượng!

Lượng giương to mắt nhìn Phong qua cặp kính, cũng reo lên:

— Phong!

Anh ngắm Phong, rồi nhoẻn miệng cười:

— Lớn được mấy tuổi rồi! Chắc cậu ngạc nhiên lắm vì gặp mình, nhưng mình không ngạc nhiên. Mình đã biết cậu ở nông trường từ ngày hôm qua, sáng hôm nay mình đến đó tìm cậu. Có máy mắt không?

Phong sững người ra vì ngạc nhiên.

Những người ngồi bàn bên chỉ chờ có dịp đó, lập tức hỏi Lượng:

— Tu nữ của chúng mình đâu rồi?

— Mình không biết.

— Rõ ràng sáng nay đi với cậu!

— Chỉ đi một quãng. Mình rẽ vào nông trường tìm ông bạn cũ này.

Lượng trỏ Phong. Rồi anh nói tiếp:

— Hình như cô ấy sang Hội Văn nghệ...

Anh chàng có bộ ria xanh, mắt sáng lên:

— Đúng rồi! Mấy ông bên ấy đang gạ nàng sang đóng kịch "Những người ở lại"... Thôi ra chợ đi các cậu ơi!

Họ đứng dậy lục tục rời khỏi quán.

Gặp lại Lượng đột ngột, Phong có bao nhiêu điều muốn hỏi những chuyện gì đã đến với anh từ ngày hai người chia tay nhau. Nhưng linh tính vừa báo với anh: sáng nay không phải chỉ có mình Lượng đến tìm anh.

Phong hỏi:

— Họ nói tu nữ nào thế?

Lượng mỉm cười nhìn anh một cách khó hiểu, rồi thủng thỉnh:

— Cố gắng đừng đứng tim lại khi nghe mình nói nhé!... Kiều Oanh.

Đúng là linh tính đã báo cho anh nhớ đến người con gái đó, nhưng Phong vẫn sững sờ.

Lượng nói tiếp:

— Sáng nay chị ấy cùng với mình đi tìm cậu.

Phong vẫn ngồi ngây như tượng. Hồi lâu anh mới hỏi được:

— Vì sao cô ấy biết mình ở đó?

— Chuyện tình cờ... Hôm qua ông Khải lên Cục báo cáo, nói là mình vừa có một cán bộ xuất sắc, rồi nhắc đến tên cậu trước mặt chị ấy, thế là chị ấy hỏi raVà sáng nay rủ mình đi. Chị ấy đã tâm sự với mình vài lần về cậu, vì mình kể chuyện trước khi nổ súng mình đã ở chung nhà với cậu mấy bữa. Mình mừng cho cậu.

Đầu đuôi câu chuyện đã rõ. Nhưng tim anh vẫn đập dồn. Chuyện gì sẽ xảy ra.

Lượng nhắc:

— Mừng thế đủ rồi! Cậu về đi thôi. Chị ấy đợi cậu ở nhà.

— Cô ấy ngồi đó với ai!

— Tất nhiên nếu cậu đi vắng thì người tiếp chị ấy phải là đại đội trưởng. Cậu chưa biết: bây giờ chị ấy là bí thư của cục trưởng.

Trên đường trở về, Phong hỏi Lượng từ ngày đó đến giờ anh đã đi những đâu và vì sao anh lại có mặt ở đây.

Mặt Lượng xám ngoét nhưng miệng anh vẫn cười:

— Số phận run rủi cả thôi. Mình đã nói với cậu mình không hiểu con người mình như thế nào, khi mình nghe theo tiếng gọi này, khi nghe theo tiếng gọi khác. Bây giờ thì cậu đừng lục lọi mình... Lúc nào muốn nói mình sẽ nói. Cậu hãy vui với việc gặp lại chị ấy đi. Chỉ riêng chuyện chị ấy đi tìm cậu, người ta cũng có thể vui vẻ sống một đời rồi đấy!

Lượng chỉ đi với Phong đến đầu con đường rẽ vào nông trường. Anh bảo mình cần về Cục ngay và lúc khác sẽ đến thăm Phong, giữa họ còn nhiều chuyện cần nói. Nụ cười bất tuyệt vẫn ở trên môi Lượng. Nhưng Phong cảm thấy Lượng đang có chuyện gì không vui.