Những tiểu đoàn chủ lực của Bộ lặng lẽ rời những đồi cọ lấp loáng ánh trăng của huyện Lập Thạch trong một đêm gió thu thổi rì rào trên cánh đồng lúa. Xóm làng ngẩn ngơ nhìn theo bóng họ mờ dần trên con đường đất đỏ trung du đầy ỏi cát dưới ánh trăng trở nên mịn màng như dải lụa hồng.

Hành trang của họ nhẹ nhàng: mũ lá, chân không giày, chiếc ba lô mỏng trên lưng, một bao gạo nhỏ, một khẩu súng trường hoặc cây mác xung kích trên vai. Những bước chân êm nhẹ không làm kinh động những ngôi nhà đang ngủ say trên dọc đường. Trước khi mặt trời lên họ đã biến vào một xóm làng, một rừng cọ hoặc một vườn cam xa đường quốc lộ, náu mình tại đó, chờ mặt trời kuất núi lại quay ra lặng lẽ tiếp tục hành trình. Mấy tháng hè luyện quân tại trung du, ăn tập điều hòa, đã khôi phục lại sức khỏe cho bộ đội. Một nguồn sinh lực mới dào dạt trong cơ thể mỗi người. Những đợt sóng ngầm đang âm ỉ dưới mặt biển phẳng lặng chuẩn bị trở thành cơn bão.

Phong khởi hành một ngày cùng với bộ đội, nhưng anh đã nhanh chóng vượt lên trước vì anh đi cùng bộ phận cán bộ chuẩn bị chiến trường. Anh đi với tiểu đoàn 9, tiểu đoàn của Quốc Toản. Phong đã có cảm tình với Quốc Toản qua lần gặp gỡ đầu tiên và những câu chuyện nghe người ta kể về anh. Nhưng khi tiếp tục với Toản trong thời gian qua, Phong thấy Toản là một người khó gần. Toản không có thái độ vồ vập với khách, ít nói, đôi lúc gần như lạnh lùng. Toản quê ở Lạng Sơn, đã tham gia hoạt động cách mạng từ trước ngày Tổng khởi nghĩa. Giống như một số thanh niên được giác ngộ sớm, anh khe khắt với mọi người và khe khắt cả với mình. Tuy vậy, Phong vẫn xin xuống tiểu đoàn này vì nó sẽ làm nhiệm vụ chính trong chiến dịch nay mai.

Vì hành quân ít người và công việc gấp nên họ đi ban ngày. Để giữ bí mật, họ chìathanh những nhóm nhỏ. Với chiếc mũ cài kỹ lá ngụy trang, họ chỉ cần ngồi thụp xuống bên đường mỗi khi có máy bay bay qua.

Đoàn cán bộ chuẩn bị chiến trường gồm tiểu đoàn trưởng, trưởng ban tham mưu tiểu đoàn, ba đại đội trưởng phụ trách các đại đội xung kích, một đại đội trưởng đại đội trợ chiến, mấy chiến sĩ trinh sát và nuôi quân. Phong đi cùng nhóm với hai đại đội trưởng xung kích. Một trong hai người này đã đóng vai Trần Bình Trọng trong đêm liên hoan ở Tam Đảo, đó là Hoàn "Nhật", nhân vật đang nổi tiếng trong binh đoàn.

Bầu trời mùa thu xanh ngắt và dịu mát. Những cánh đồng úa đang thì con gái cùng với đường chân trời mỗi ngày một mở rộng trước tầmmắt. Những tháng sống giữa núi rừng Việt Bắc, nhiều khi anh khao khát được nhìn thấy đường chân trời, cái đường thực ra không có đó đã gắn liền với anh từ ngày thơ ấu. Với chuyến đi này, tâm hồn anh được giải phóng, cái nhìn cũng được giải phóng, mọi chuyện sắp xảy ra đều mới mẻ và đều nằm ở chân trời phía trước.

Từ Lập Thạch, họ xuống thị xã Vĩnh Yên chỉ còn những bức tường đổ nát ghi đầy những khẩu hiệu bằng tiếng Pháp, tiếng Đức kêu gọi binh lính Pháp phản chiến, đi sang Nhã Nam dọc con đường sông máng có những vườn cam xanh tốt rồi đi tới thị xã Bắc Giang. Họ nghỉ lại ngày hôm sau ở một ngôi nhà ven thị xã, mái ngói đã bị bóc đi theo lệnh phá hoại, lợp tạm bằng những tàu lá gồi.

Bữa cơm chiều có món canh cá rất ngon nhưng phải ăn vội vã. Trước khi mặt trời xuống núi, họ đã có mặt bên bờ một con sông rộngBên kia bờ sông, lại nhìn thấy những núi non lớn, nhỏ, tím ngắt che phủ cả một vùng trời. Ngưỡi dân đường, một bác nông dân da rám nắng, chắc nịch, dẫn họ vào một căn lều bên bờ sông nghỉ chân tạm, đợi trời tối hẳn sẽ xuống thuyền.

Bác nói bằng một giọng nghiêm trọng:

— Hết ánh mặt trời, xuất phát luôn. Phải vượt qau hai cái bốt của nó trước khi trăng lên. Tôi sẽ cùng đi với các đồng chí.

Quốc Toản nói tiếp lời bác:

— Đêm nay vượt qua vùng địch, các cậu phải cẩn thận!

Từ hôm khởi hành, Phong không dám hỏi mọi người là họ sẽ đi đâu. Hình như chỉ có tiểu đoàn trưởng và trưởng ban tham mưu tiểu đoàn biết điều đó. Phong không hiểu với mấy tiếng "phải cẩn thận", anh cần làm gì. Phải thật im lặng khi ngồi trên thuyền ư? Nhưng nếu kẻ địch nhìn thấy họ, bắntrúng thuyền thì làm thế nào?... Và cả khi chúng dùng ca nô đuổi bắt họ?... Ngoài chiếc xắc khoác chéo trên người trong đựng quần áo, chăn màn, một cuốn sổ nhỏ, và bao gạo buộc ở thắt lưng, anh không còn gì cả, không có một tấc sắt trong tay... Nhưng không ai hỏi lại tiểu đoàn trưởng. Bộ mặt của một số người đã bị lây cái vẻ nghiêm trọng của bác dẫn đường. Phong nhớ tới kinh nghiệm từ ngày đầu kháng chiến tại Thủ đô... Mình cần chọn một người trong số này, người mà mình tin cậy nhất, và làm theo đúng mọi hành động của anh. Người mà anh nhắm lúc này là Quốc Toản.

Trụ, anh đội trưởng đi cùng nhóm với Phong, bỗng phá tan bầu không khí im lặng nghiêm trang trong lúc chờ đợi bằng một câu chuyện không ăn nhập gì với hoàn cảnh này; chuyện về bộ râu của ông hiệu trưởng trường Quân chính, một chuyện đùa khá tục, nhưng làm cho mọi người cười ầm ĩ. Trụ có thể nói suốt ngày, hết chuyềnnay sang chuyện khác, toàn những chuyện không dính líu gì đến nhiệm vụ quan trọng mà họ sắp làm. Anh khác hắn với Hoàn thường chỉ nói về công việc bằng những lời ngắn gọn. Phong đã cảm thấy thích Trụ. Anh đánh giá Trụ là người có bộ thần kinh vững. Anh lại có ý nghĩ trong trường hợp nguy biến mình sẽ làm theo Trụ... Trụ có khả năng vượt lên trên mọi tình hình và tỏ ra nhanh nhạy hơn tất cả những người ngồi đây.

Trời xẩm tối, bác dẫn đường bào mọi người xuống thuyền. Một chiếc thuyền gỗ nhỏ hình dáng thon thả như một con thoi, chỉ vừa đủ chỗ cho họ ngồi. Chèo thuyền là một bác nông dân lớn tuồiva một cụ già quắc thước có bộ râu thưaVừa rời bờ, họ đã mải miết chèo. Bác dẫn đường cũng cầm một mái chèo bơi góp sức với họ.

Chiếc thuyền rời sông to rẽ vào một con sông nhỏ, rồi đi vào giữa một vùng núi non. Không thấy ánh đèn của một nhà dân, một ngọn lửa chài. Bốn bề chỉ là núi và nước, những hòn núi nhỏ đứng chơ vơ trên mặt nước phản chiếu ánh sao trời. Phong đoán đây là những cánh đồng bị ngập nước trong mùa lũ vừa qua, đến nay nước vẫn chưa rút, đã được dân quân địa phương biến thành một đường giao thông bất ngờ.

Mỗi lúc núi non càng ken dày thêm phía trước, tưởng như không còn lối cho con thuyền chui qua. Có lúc mặt nước tối sầm, những trái núi với những tảng đá đen sì ở ngay trên đầu họ như sắp đổ sập xuống. Nhưng rồi đôi tay khéo léo của người lái đưa con thuyền đi theo một con đường uốn lượn quanh co và thoát ra khỏi vùng bóng tối dày đặc. Trời sao thăm thẳm bao la lại hiện ra dưới đáy nước.

Lúc nào họ cũng chờ đợi những chớp lửa lóe lên trên sườn núi tiếp theo tiếng nổ xé tan bầu không khí im lặng căng thẳng. Nghe rõ tiếng mái chèo và những giọt nước bắn lên rơi trở xuống mặt hồ.

Phong nhớ tới cái đêm nằm trên cáng luồn qua cầu Long Biên. Cũng là luồn qua cái lưỡi hái buốt lạnh của tử thần. Nhưng đêm hôm đó là để "thoát ra", đến một nơi yên tĩnh hơn, chấm dứt một thời kỳ nguy hiểm. Đêm nay họ đang "lao vào", lao qua lưỡi hái để dấn thân vào những nơi nguy hiểm hơn nhiều. Lần này là sự mở đầu. Anh cảm thấy bình tĩnh. Sự lo lắng này có pha lẫn với sự thích thú.

Người dẫn đường dừng tay chèo ghé vào bên Quốc Toản thì thào:

— Địch ở trên núi hình mu rùa phía trái, nếu chúng bắn cứ ngồi im để chúng tôi xử trí. Đừng ai ho, trên mặt nước âm thanh truyền đi rất xa.

Nghe câu nói này, Phong biết anh không chỉ là một bác giao thông bình thường. Đại đội trưởng Trụ ngồi bên cạnh anh đã rút nhẹ khấu súng ra khỏi bao.

Tiếng mái chèo chỉ còn nhẹ nhàng như tiếng cá quẫy trên mặt nước. Con thuyền đi nép vào chân quả núi nằm gần như giáp liền với núi "mua rùa", và mỗi lúc càng đến gần cái khoảng cách giữa hai chân núi không rộng hơn ba lần chiều dài của con thuyền. Không ai bảo ai, mọi người đều cúi đầu xuống sạp thuyền tuy cặp mắt vẫn không rời khỏi cái trái núi đang đe dọa mình. Khi vượt qua khoảng cách nguy hiểm đó rồi, con thuyền vẫn tiếp tục đi sát chân núi. Chỉ đến khi núi "mu rùa" đã khuất sau lưng họ, những người lái mới cho con thuyền rời khỏi chân núi đi theo hướng cũ.

Chừng một giờ sau, bác dẫn đường bỗng lên tiếng vui vẻ:

— Từ bây giờ giở đi các đồng chí có thể nói chuyện nho nhỏ và che lửa đánh diêm hút thuốc.

— Sao đồng chí nói tối nay phải qua hai bốt địch? - Trụ hỏi.

— Qua cả rồi! Hai bốt địch đóng iền nhau, thuyền của ta đã đi vào giữa. Ban nãy tôi chỉ nói các đồng chí chú ý cái núi bên trái, nhưng ở núi bên phải cũng là bốt địch. bọn gác thường đề phòng cánh đồng rộng ở hai bên, đi vào giữa là an toàn nhất. Một giờ nữa thì sang địa phận của Hồng Quảng .

Một vầng sáng vàng bình yên đã hiện trên đầu mỏm núi phía đôngTrăng sắp lên.

Phong biết mình đã lọt vào vùng sau lưng địch và chiến dịch thu đông này sẽ mở ở Đông Bắc.

Ba giờ sáng, con thuyền ghé vào bờ.

Người dẫn đường hỏi Quốc toản:

— Các đồng chí nghỉ lại chờ sáng hay đi luôn?

— Đi luôn.

Người dẫn đường quay lại bảo những người chèo thuyền:

— Cục và bác Tư giấu thuyền rồi vào xóm nghỉ trước. Tôi dẫn các đồng chí bộ đội lên trạm giao thông, quay lại sau.

Bãi cỏ tranh sắc trên bờ bạc trắng sương đêm. Người đưa đường bước chân thoan thoắt dẫn họ đi theo một lối mòn mờ nhạt. Đôi dép cao su trắng đọng đầy sương chỉ muốn tuột khỏi chân Phong. Anh cố lắng nghe những câu trao đổi giữa Quốc Toản và người đưa đường. Anh nhận thấy Quốc Toản tỏ ra tôn trọng người đang nói chuyện với mình.

— Bao giờ anh quay lại?

— Tối nay...

— Dân công đi lối nào?

— Nhiều đường... Nhưng đường mình đi đêm qua là nhanh nhất, khỏe nhất... Đồng bào đi cả tháng nao rồi...

Trạm giao thông nằm khuất dưới lùm cây, chỉ khi bác đưa đường cất tiếng gọi, ngọn đèn dầu được thắp lên, người ta mới thấy ở đây lại có một ngôi nhà.

Một người mặc quần áo chàm vừa mở cánh cửa liếp vừa giụi mắt, ra gặp họ.

— Các đồng chí đến sớm quá! - Những âm sắc không rõ, chứng tỏ anh ta là người miền núi.

Người dẫn đường nói:

— Có việc gấp. Bộ đội cần đi ngay bây giờ. Đường đi mấy hôm nay thế nào?

— Đi tốt.

Anh giao thông quay vào nhà rồi nhanh chóng trở ra với cuốn chăn màn sau lưng và khẩu súng trường trên vai.

Người dẫn đường bắt tay tiểu đoàn trưởng Quốc Toản:

— Có lẽ sẽ gặp lại đồng chí ở Mặt trận bộ.

Anh giơ một nắm tay lên, kiểu chào của Việt Minh, từ biệt mọi người:

— Chúc các đồng chí đi đường an toàn.

Bây giờ thì Phong không còn nghi ngờ gì nữa, anh phải là một cán bộ khá của địa phương.

Họ đã ra đường cái, một con đường đất đỏkhông rộng nhưng cũng xẻ đầy hố pháhoại. Lại trở về với rừng núi. Suối réo ầm ầm dưới khe sâu. Tiếng chim tử quy tìm nhau khắc khoải. Thỉnh thoảng lại phải lội qua một dòng suối đá bọc rêu trơn như mỡ. Phong đã quen với cảnh núi rừng nhưng vẫn cảm thấy mình đang đi trên một vùng đất lạ. Phần đất này đã bị ngăn cách với những phần đất khác của Tổ quốc bằng những cột mốc kẻ thù dựng lên như những cây thập ác nằm trên ngôi mộ, đó là những đồn bốt mà anh đã gặp đêm qua. Đây là vùng "địch hậu", một từ mới xuất hiện sau ngày chiến tranh nổ ra.

Màn sương mỗi lúc thêm dày làm nhạt ánh trăng. Trời sáng úc nào không biết. Họ bắt đầu nhìn rõ quang cảnh hoang tàn, xơ xác của cùng này.

Những làng xóm bị đốt trụi. Những dãy phố nhỏ với những túp lều nghèo nàn không có người ở. Nhiều thửa ruộng bỏ hoang.

Họ nhìn nhau đều thấy mặt mày nhợt nhạt đi sau một đêm thức trắng có những giờ phút căng thẳng.

Đại đội trưởng Trụ vừa đi vừa hít mũi như muốn đánh hơi. Rồi anh nói:

— Sao con đường này đầy mùi Tây?...

Phong cũng đã có cảm giác đó. Anh đãngửi thấy cái mùi hoi hoi, tanh tanh của những con đường Việt Bắc sau khi quân địch rút chạy. Không lâu sau đó, cảm giác này đã được xác nhận. Họ bắt đầu nhìn thấy những vỏ đồ hộp màu xám xỉn, những mảnh giấy bọc lương khô, bọc kẹo của binh lính Pháp nằm rải rác dọc đường.

Quốc Toản hỏi anh giao thông từ lúc ra đi vẫn lầm lũi bước không nói một lời:

— Tây qua đây hồi nào?

— Cách năm hôm.

— Nó càn ư?

— Càn.

— Còn bắt được nhiều đồng bào của ta không?

— Bắt thế nào!... Đồng bào chạy cả vào rừng. Bộ đội đánh nó mấy trận. Nó chỉ đốt được mấy cái kho ở gần đường cái.

— Có mất nhiều gạo không?

— Không biết.

Những câu nói của anh giao thông làm nhiều người chú ý.

Trụ thì thầm với Quốc Toản:

— Liệu có lộ không anh?

Toản cũng đang có vẻ ưu tư, nhưng anh đáp:

— Có khi chỉ là một cuộc càn bình thường...

Tiểu đoàn trưởng cho rằng nếu con đường này bị lộ, địch sẽ không kết thúc cuộc càn và trước khi rút ít nhất chúng cũng phải cắm lại một số đồn bốt. Vả lại bộ đội ta tiến vào Đông Bắc bằng những đường khác nhau. Kẻ địch không thể nào biết những mục tiêu trọng yếu của chiến dịch này vì chính anh là người chỉ huy trận đánh sắp tới cngx còn chưa biết.

Phong bắt đầu hiểu thế nào là vùng địch hậu. Đó là một vùng đất của ta nằm trong vành đai của những đồn bốt địch. Những chuỗi đồn bốt này dù sít sao đến đâu cũng không ngăn chặn được sự thẩm thấu giữa bên trong và bên ngoài. Vùng địch hậu là nơi đổ nát, hoang tàn, những đơn vị quân địch dù không đông vẫn có thể đi bất cứ đâu, nhưng cuộc kháng chiến ở đây vẫn tiếp diễn với những hoạt động nhỏ của bộ đội, du kích, với những người dân bằng lòng một cuộc sống khó khăn, thiếu thốn và không ổn định chứ không chịu hợp tác với quân địch. Vùng địch hậu vẫn là đất nước của ta. Anh sẽ vẫn gặp ở dây những con người của ta...

Bỗng từ phía trước vẳng lại tiếng ồn ào. Những tiếng nói, cười khá ầm ĩ. Cái gì vậy?... Trong không khí này, những gì họ vừa nghe thấy giống như một sự vi phạm. Đi một quãng, họ thấy một dãy lán lợp bằng lá chuối bên bờ con suối nằm ngang đường, lố nhố đầy ngườiCó thể nhận ra ngay họ là những dân công vùng xuôi, phần lớn là những người đứng tuổi, những cô gái và có cả những cụ già. Họ đang thổi nấu, giặt giũ và chuẩn bị quang gánh. Những người này có lẽ đã vượt vành đai trước đó một đêm. Không thấy trong đoàn dân công bóng dáng một khẩu súng hoặc một thứ vũ khí nào. Nếu bất thần quân địch ập tới, họ đối phó ra sao, Phong tự hỏi.

Tiếng ồn bỗng lặng hẳn đi. Mọi cặp mắt hướng về phía những anh bộ đội vừa xuất hiện bên bờ suối. Chính vì những chàng trai này mà họ phải lặn lội tới đây. Họ đã nhận ra những anh bộ mặc quần áo nâu mới, đội mũ ngụy trang bằng vải dù, nước da không quá xanh xao, những khẩu súng ngắn đeo giấu trong áo, không khác lắm về bề ngoài với những cán bộ ở vùng này, nhưng qua cái nhìn, nụ cười và cả dáng đi cũng thấy đó là những người từ xa tới, từ cái miền mà họ đặt cả vào đó niềm hy vọng.

Quốc Toản lên tiếng với một giọng dịu dàng:

— Các bác và các anh, các chị ở đâu tới?

Một cô gái đáp lại với giọng tinh nghịch:

— Không biết, không nghe, không thấy.

Tiếng cười ồ. Nụ cười của Quốc Toản bỗng trở nên đầm ấm. Người ta đã chú ý đến ống tay áo buông lũng lẵng của anh. Một bác lớn tuổi nói:

— Bà con chúng tôi là người Bắc Giang cả đây.

Trụ nhanh nhảu:

— Có ai người Đáp Cầu không? ông cụ, bà cụ tôi bán nước mắm hai đời nay ở thị xã Đáp Cầu, hãng Năm Sao, có ai biết không?

Một bác dân công vẻ mặt láu lỉnh nói:

— Chỉ có hãng Ba Sao chứ làm gì có hãng Năm Sao?

— Xin lỗi, tôi quên, đúng là Ba Sao...

Tiếng cười lại rộn lên.

Họ đi xa rồi, vẫn còn giọng lanh lảnh của một cô gái gọi với theo:

— Anh bộ đội Đáp Cầu ơi!... Anh quên em rồi à?... em vẫn mang nước mắm Cát Hải đến bán cho nhà anh đấy...

Miền đất bắt đầu trở nên bớt xa lạ, hoang vu. Trụ lại trở nên hoạt bát như mọi ngày. Suốt đêm qua, anh đã phải im lặng. Họ cũng đã mất đi cái ý nghĩ tự hào mình là những người đầu tiên của binh đoàn tiến vào địch hậu, và thấy những lo âu, căng thẳng từ chiều hôm qua đến giờ trở nên vô nghĩa.

Buổi chiều, anh giao thông dừng chân bên bờ một con suối có mấy dãy lán bỏ không. Anh nói:

— Nghỉ đây thôi. Sáng mai đi tiếp. Các đồng chí nằm gọn cả vào một nơi.

Theo ý kiến anh giao thông, họ ra rừng bẻ lá, ôm về trải trên nền đất đã phủ kín một lớp lá khô của những người khách trọ ở đây từ trước.

Chiến sĩ nuôi quân chuẩn bị cơm chiều. Trong lúc chờ cơm, mọi người kéo nhau đi tắm. Riêng Quốc Toản ngồi trên một hòn đá to bên bờ suối, lấy kèn ra thổi. Anh chơi bài "Sông Đa - Nuýp xanh".Bây giờ mọi người mới biết Toản vẫn mang theo chiếc kèn. Người chiến sĩ nuôi quân bưng đến cho Toản một bát nước cơm đặc sánh. Đây là phần ưu tiên duy nhất của anh trong khi đi đường. Toản cẩn thận bỏ chiếc kèn vào túi áo, cầm lấy bát húp một hơi, đưa bát cho người chiến sĩ nuôi quân với hai tiếng "cảm ơn", rồi lại lấy kèn ra thổi.

Bữa cơm nóng đầu tiên ăn bên bờ suối ngon miệng đặc biệt mặc dù món thịt rang anh nuôi mang theo từ thị xã Bắc Giang đã bắt đầu ôi.

Phong hơi ngạc nhiên khi thấy anh chiến sĩ nuôi quân người to lớn, cục mịch, đi chân đất suốt ngày, chui vào ngủ chung với Quốc Toản trong chiếc chăn dù sạch sẽ. Vừa nằm xuống anh đã gáy o o.

Đống lá tươi bớt lạnh và ấm dần lên dưới lưng Phong. Anh ngủ lúc nào không biết.

Khoảng nửa đêm, Phong thức giấc vì những tiếng ồn ào. Anh mở mắt thấy bên ngoài lố nhố bóng người và dọc bờ suối bập bùng ánh lửa. Có tiếng lao xao trước mái lều: "ở đây có bộ đội ngủ rồi!". Một đoàn dân công tới muộn. Phong thoáng nghĩ đây là đoàn dân công Bắc Giang mà các anh đã gặp buổi sớm. Rồi anh lại ngủ thiếp đi. Trong giác mơ anh thấy mình đang đi trên đường phố Hà Nội với những ngôi hàng đã mở cửa buôn bán trở lại, nhưng quang cảnh vẫn lạnh ngắt, chung quanh toàn những người xa lạ. Ở một ngã tư, Phong nhìn thấy một cô gái mặc áo hồng với dáng đi quen quen. Đến gần, anh nhận ra đó là Dung. Từ lâu anh đã quên cô. Đôi mắt họ bắt gặp nhau. Từ ngạc nhiên, cặp mắt của Dung trở nên oán hờn. Cô lạnh lùng đi thẳng...

Con đường ấm dần lên với một vài ngôi nhà nhỏ ở rải rác có người ra vào. Bệnh rốt rét đang hoành hành dữ dội ở vùng này. Những người dân, kể cả phụ nữ và trẻ em, da mặt đều xanh lướt.

Từ hôm đi, Phong vẫn bám sát đại đội trưởng Hoàn. Ở tiểu đoàn này, hai người gây ấn tượng mạnh với anh là Quốc Toản và Hoàn. Niềm tin, chiến thắng của binh đoàn nay mai đặt vào họ. Trong những ngày luyện tập ở Vĩnh Yên ít khi họ được thảnh thơi. Ngoài những buổi tập luyện bao giờ cũng có những người từ trung đoàn, binh đoàn, từ Bộ Tổng chỉ huy xuống vây quanh họ. Đây là một dịp thuận lợi hiếm hoi để tìm hiểu về họ.

Hoàn là một học sinh trung học. Anh thích đọc truyện trinh thám và thể thao. Anh đặc biệt thích quyền Anh. Vì người hơi thấp, cánh tay ngắn nên anh đã chọn thầy dạy là võ sĩ Đường, người được giới quyền Anh mệnh danh là "vua tránh đòn". Hoàn mơ ước một ngày kia nổi danh với chức vô địch hạng "gà". Đảo chính Nhật đã làm tắt ước mơ này. Cách mạng lên, anh gia nhập tự vệ tành. Anh có mặt trong nhiều cuộc xô xát với Tàu Tưởng và binh lính Pháp tại Hà Nội. cũng từ ngày đó, người ta đặt cho anh một biệt danh là Si-ba-ta. Cái tên Hoàn "Nhật" cũng ra đời. Hoàn thích những danh hiệu này. Ngoài thanh kiếm dài có tua đỏ, anh sắm thêm chiếc kính trắng số không để cho mình có "dáng dấp" người Nhật hơn. Quả tình là bọn Tưởng và lính Pháp đi chơi lẻ có vẻ dè dặt khi thấy một người thấp và mập, đeo kính trắng đứng trong nhóm tự vệ sao vuông. Hoàn được đoàn thể cử đi học trường võ bị Trần Quốc Tuấn.

Hoàn có ý thức về vai trò hiện nay của mình. Đối với Phong, anh là cấp trên, nhưng anh cư xử một cách bình đẳng. Anh ít nói nhưng không giấu giếm điều gì mà anh biết khi Phong hỏi.

Sáng nay, Phong lại tiếp tục câu chuyện với Hoàn về nhiệm vụ sắp tới.

— ở nhà trường, các anh đã nghiên cứu về cách đánh cứ điểm nhỏ chưa?

Hoàn lắc đầu:

— Ai biết bọn "tẩy" lại giở trò đóng bốt con khỉ này...! Bọn mình toàn học cách chỉ huy, cách đánh chính quy, bộ đội chiến đấu với xe, với súng chứ đâu phải đi bộ cầm mác búp đa... Tóm lại, chưa học gì về những cái chúng mình đang làm.

— Sao không trang bị súng cho xung kích?

— Có người nói dùng mác nhẹ nhàng, hợp với bộ đội ta hơn! Nhưng tôi cho là vì thiếu súng nên mới phải trao mác cho bộ đội nhảy vào đồn. Mất cây mác này, ta làm cây mác khác, chứ mất súng thì... sẽ hết súng!

— Anh cho rằng... đánh có được không?

— Để rồi xem... Ông là nhà báo, tôi chưa muốn nói trước.

Hoàn nháy mắt, nhoẻn miệng cười, nhe hai hàm răng sít và đều tăm tắp. Mặt anh với chiếc cằm rộng, vầng trán cao và hẹp, giống như hình một quả lê, chưa có một nếp nhăn.

Đại đội trưởng Trụ kéo đại đội trưởng trợ chiến từ phía sau bước gấp đuổi theo họ.

Trụ hỏi Hoàn:

— Đêm qua cậu nằm bên thằng này có thấy gì không?

— Tôi ngủ thì thấy cái con khỉ gì!

Trụ chỉ đại đội trưởng trợ chiến, nói:

— Thằng này nó bảo đêm qua nó mất ngủ vì có cô dân công chui vào chăn của nó.

Hoàn cười khà khà:

— ông chọn chỗ nằm ngoài, tôi biết là ông khôn... Có gì khai ra!

Đại đội trưởng trợ chiến, một anh chàng có cặp lông mày rất rậm hơi cúp xuốn, hàm râu quai nón xanh xanh, lúc nào quần áo cũng gọn gàng sạch sẽ, tiếng nói nhỏ nhẹ như tiếng con gái:

— Mình đang ngủ thì nghe tiếng người rên: "Rét quá!...Rét quá!". Tội nghiệp, đồng bào đi dân công phần lớn không có chăn màn. Nghe tiếng kêu mà rát ruột. Mình định ngồi dậy tháo cái màn cho cô ấy đắp tạm, nhưng lại sợ mất giấc ngủ của ông. Cô ấy ghé vào màn mình nói nhỏ: "Anh bộ đội cho em xin tí chăn..." Mình chưa biết trảlời sao thì cô ấy đã chui luôn vào. Mình phải xoay người nằm úp vào lưng ông, toan chui sang với ông, nhưng ông nằm chẹn lên cả màn và chăn, mình không sang được. Đành phải nằm im chịu chết, mất ngủ cả đêm. Gần sáng, mình phải lay cho cô ấy tỉnh ngủ, nói vào tai: "Trời sáng rồi, em về chỗ đi, mọi người sắp dậy cả!". Cô ấy nắm lấy tay mình lắc lắc mấy cái rồi lưng về chỗ cũ. Tôi phải lấy chiếc bao gạo chẹn lên màn cuốn tròn chiếc chăn vào người rồi tranh thủ ngủ một lúc. Thế thôi...

Nói xong, anh ta nở một nụ cười ngẩn ngơ.

— Các ông có tin được không?... - Trụ hỏi mọi người - Trông cái lông mày nó thế kia... Đêm nay tôi phải nằm ngoài.

Hoàn gật gù:

— Hơi khó tin. Nói thật đi: chầu mặn hay chầu chay?

— Nói thật: không có chầu nào cả...

— Thôi... tha!

Buổi chiều, họ tới thị trấn Mai Siu. Người ta giới thiệu đây là thủ đô mới của vùng Đông Bắc. Thị trấn giống như một cái chợ nhỏ ở vùng núi với những lều tranh thấp lè lè nằm ẩn dưới những tán cây. Nhưng trong mỗi túp lều đều có vô số hàng hóa từ những thành phố địch chiếm chuyển ra: đồng hồ, bút máy, sữa hộp..., cả những đồ quân dụng, áo blu-dông Mỹ bóng láng, dây thắt lưng xanh trổ đầy lỗ đeo súng..., những thứ mà họ rất thèm.

Quốc Toản nói với Phong:

— Anh vào cơ quan Mặt trận bộ và ở lại đấy. Ngày mai chúng tôi phải đi trinh sát vị trí địch.

— Anh cho tôi cùng đi theo.

— Đi làm gì! Khi chúng tôi quay về, ta gặp lại nhau. Anh sẽ có mặt trong trận đánh.

Phong biết không thể kèo nài hơn. Quốc Toản không muốn anh có mặt trong công việc họ sắp làm để tránh cho anh sự nguy hiểm không cần thiết. Mấy ngày nay cùng đi với họ, anh cảm thấy anh đã hòa vào với họ trong một nhiệm vụ chung. Nhưng thực ra vẫn còn một khoảng cách lớn giữa anh và họ.

Cơ quan Mặt trận bộ nằm trong khu rừng nứa, bên cạnh con suối rộng nhưng ít nước, đầy những hòn cuội trắng. Những căn nhà mới dựng, mọi thứ đều bằng tre nứa xanh mướt.

Cán bộ từ các nơi tấp nập kéo đến. Qua những bộ quần áo có thể biết họ từ đâu tới. Cán bộ ở Hồng Quảng, Hải Ninhđều mặc quần áo láng đen, cổ cao, cái khuy vải theo kiểu quần áo người dân tộc địa phương. Những người từ trên Bộ xuống, từ các tỉnh ở ngoài vào mặc quần áo nâu của nông dân đồng bằng. Những người từ xa tới được đón tiếp bằng cặp mắt ngưỡng mộ. Ngoài cán bộ quân sự còn có khá nhiều cán bộ dân, chính, Đảng. Đó là những đồng chí chủ tịch tỉnh, những đồng chí ở tỉnh ủy, tỉnh đội và các đoàn thể ở địa phương. Có một số cán bộ cao cấp, xuất thân từ những đội Cứu quốc quân, Giải phóng quân thời tiền khởi nghĩa, người ta thường nghe tên, lần này cũng xuất hiện ở đây.

Bộ chỉ huy Mặt trận họp thông qua kế hoạch chiến dịch và mục tiêu của trận đánh chính trong đợt đầu.

Phong được trưởng ban chính trị Mặt trận bảo đi họp. Anh chọn chỗ ngồi ở hàng ghế cuối cùng trong ngôi nhà dwngj thành hình bậc thang bên sườn núi.

Phong đưa cặp mắt tò mò nhìn ngắm những người chung quanh. Anh chợt nhận ra đồng chí chỉ huy trưởng Mặt trận ngồi điều khiển cuộc họp chính là Trung Dũng. Không biết đồng chí binh đoàn trưởng đi đường nào và tới đây từ lúc nào. Anh đã bỏ quân phục thay bằng bộ tiện ymàu nâu trông lạ hẳn.

Tiểu đoàn trưởng Quốc Toản đi nghiên cứu đồn địch trở về, bộ mặt đen sạm, trình bày kế hoạch tác chiến. Mục tiêu chính của đợt tiến công đầu tiên là đồn binh An Châu, một vị trí phân khu, nằm trên dọc đường 13. Đồn binh này do bốn trung đội địch chiếm giữ. Chúng đóng thành hai khu vực, bọn chỉ huy và một trung đội ở trên đồi cao, ba trung đội khác ở dưới chân đồi. Liền với đồn địch là một phố nhỏ, nơi tập trung bọn thổ phỉ ở vùng này. Chúng có chừng một, hai trăm tên. Bọn này cũng nguy hiểm vì chúng luôn tỏa ra đi cướp bóc, tàn sát đồng bào quanh vùng.

Tiểu đoàn Quốc Toản được tăng cường thêm một đại đôi xung kích của tiểu đoàn Trần Chương có nhiệm vụ tiêu diệt toàn bộ khu vực nàyBộ phận còn lại của tiểu đoàn Trần Chương cùng lúc sẽ tiêu diệt đồn Đông Dương, do một trung đội địch chiếm giữ ở gần đó.

Một vấn đề được đưa ra để xin ý kiến của Bộ chỉ huy Mặt trận. Tiểu đoàn trưởng Quốc Toản chủ trương đánh vào đồi cao, sau khi tiêu diệt bọn chỉ huy sẽ từ trên đánh xuống giải quyết bọn đóng dưới chân đồi. Quốc Toản nêu ra một nguyên tắc quân sự đã có từ lâu: "chiếm cao vi lợi". Cơ quan tham mưu của Mặt trận có ý kiến ngược lại: nên đánh chiếm khu đồn dưới trước vì ở đây tập trung phần lớn quân địch, rồi từ đây đánh lên đồi cao. Nhiều cán bộ đại đội tán thành ý kiến thứ hai. Qua trinh sát thực địa, họ đã thấy đưa quân lên đột nhập đồn cao khó hơn đột nhập vào đồn dưới.

Trung Dũng ngồi, lưng khom khòm và hai cánh tay dài dang rộng đặt trên mặt bàn nứa, giống như dáng một con gấu, chăm chú nghe Quốc Toản và tham mưu trưởng Mặt trận có bộ mặt trắng xanh, bộ ria con kiến, trình bày những lập luận của mình.

Cuối cùng anh hỏi:

— Có ý kiến gì nữa không?

Tiểu đoàn trưởng Quốc Toản chậm mồm chậm miệng còn đứng im thì đồng chí tham mưu trưởng Mặt trận đã mỉm một nụ cười rất tươi, đáp:

— Hết rồi ạ.

Trung Dũng cất giọng chậm rãi:

— Các đồng chí đều là những người đã trinh sát thực địa về. Ý kiến các đồng chí đều đúng. Bây giờ ta giải quyết theo đa số: đánh đồn dưới trước. Đa số nhất trí, trận đánh mới tốt. Tranh thủ bí mật, bất ngờ. Lực lượng mình còn yếu, đánh được bí mật, bất ngờ là tốt nhất. Nếu lộ thì dùng sức mạnh, dùng hỏa lực tiêu diệt các ụ súng cho anh em mở đường tiến vào. Không được để một thương binh, tử sĩ nào lại trong đồn địch. Phải rút quân trước khi trời sáng. Đừng có chiếm được vị trí địch rồi, phởi lên mà ở lại, ban ngày địch dồn viện binh tới, sẽ khó khăn ra. Trung ương chỉ thị cho chúng ta lúc này là phải tiêu diệt sinh lực địch, chưa phải lúc giải phóng đất đai... Được chưa các đồng chí?

Nhiều người đồng thanh đáp:

— Được...

Việc bố trí lực lượng canh gác trên dọc đường bộ đội tiến quân, đề phòng quân địch hoặc bọn thổ phỉ tập kích, gây một cuộc trao đổi kéo dài. Đồng chí tham mưu trưởng Mặt trận đề nghị ở mỗi ngã ba xung yếu sẽ có một trung đội bộ đội địa phương và một tiểu đội chủ lực cùng phối hợp canh giữ. Nhưng trong thực tế các vị trí này ở cách xa nhau, nơi có bộ đội địa phương thì lại không có lực lượng của chủ lực và ngược lại. Những người chỉ huy đều lúng túng trong việc điều quân...

Trung Dũng lên tiếng:

— Việc gì mà phải lôi thôi như thế! "Anh" nào đóng quân ở gần nơi nào thì nhận nhiệm vụ bảo vệ đường tiến quân của bộ đội ở nơi ấy, có được không?

Mọi vấn đề phức tạp, qua ý kiến của chỉ huy trưởng đều trở nên đơn giản, rõ ràng.

Cuối cùng, đồng chí trưởng ban chính trị Mặt trận đứng dậy:

— Chúng tôi muốn xin ý kiến của Bộ chỉ huy về tên tờ báo mới của Mặt trận Đông Bắc. Đồng chí Thanh Phong, phụ trách tờ báo, đề nghị lấy tên là tờ "Đông Bắc diệt địch"...

Phong hoàn toàn bị bất ngờ. Tên tuổi anh cũng được nêu ra giữa một hội nghị quan trọng như thế này!

Một người nào đó nói:

— Phải cẩn thận cái tên tờ báo! Trung ương rất dễ có ý kiến về vấn đề này.

Hội nghị trở nên im ắng. Có lẽ chưa ai nghĩ ra ý lẽ gì để bênh vực cũng như phản đối.

Trung Dũng liếc nhìn đồng hồ tay, rồi nói:

— Xem nào... "Đông Bắc diệt địch" à?... "Đông Bắc" thì trên... chắc không có ý kiến gì! Còn "diệt địch"... Đúng phương châm "tiêu diệt sinh lực địch" hiện nay của Trung ương, chẳng lẽ trên lại có ý kiến!

Mọi người cười ồ.

Trung Dũng cũng tươi cười:

— Coi như hội nghị đã thông qua tên tờ báo. Bây giờ chỉ cần các đồng chí chỉ huy và bộ đội đánh thật tốt để đưa lên báo cho hay.

Hội nghị kết thúc nhanh chóng và vui vẻ.

Chương ngồi ở những hàng ghế trên, quay lại nhìn Phong, giơ tay vẫy. Phong vội chạy xuống,anh mới chỉ nhìn thấy Chương sau khi hội nghị đã bắt đầu.

Chương hỏi Phong:

— Hôm này có đi với bọn mình không? Đồn của chúng mình nhỏ, nhưng lực lượng của chúng mình cũng nhỏ. Không có trọng liên, không có pháo. Đại đội xung kích mạnh nhất thì đưa sang cho Quốc toản rồi. Nhưng cậu sẽ thấy, chúng mình sẽ chơi một trò ngoạn mục...

Phong rất tin ở lời Chương. Nhưng anh đã quyết định sẽ đi với tiểu đoàn Quốc Toản. Không ai lại không muốn có mặt tại nơi trung tâm của chiến dịch trong đợt đánh mở màn.

Trần Chương đi khỏi. Trên con đường từ hội trường về nhà ngủ, Phong nghe có tiếng chân người từ phía sau bước gắp như muốn vượt lên trước mình. Khi tới bên Phong, người đó dừng lại rồi chậm rãi đi bên Phong. Đó là trưởng ban chính trị Mặt trận, một cán bộ mới được điều từ ngoài vào bộ đội, còn mang nhiều màu sắc dân sự, khi nói chuyện hay nhắc đến từ "đoàn thể". Lần đầu gặp Phong, anh đã xuýt xoa: "Trông chờ lâu lắm rồi, phen này chủ lực của Bộ về thì bọn địch hết coi thường mình. Anh em chúng tôi ở địa phương sẽ được nhờ và đồng bào thì sẽ phấn khởi".Anh nhìn Phong không chỉ là phóng viên của tờ báo binh đoàn mà là một cán bộ của cấp trên phái xuống. Vì thái độ trân trọng đó nên anh đã nêu tên Phong giữa hội nghị. Anh ghé tai vào Phong nói bằng một giọng thì thào:

— Đồng chí Phong này... ngoài những giấy tờ đồng chí đã đưa chúng tôi, đồng chí còn giấy tờ gì khác không?...

— Tôi đã đưa giấy giới thiệu của phòng chính trị binh đoàn cho đồng chí trưởng tiểu ban tuyên huấn rồi.

— Tôi đã xem giấy đó..., nhưng tôi muốn hỏi đồng chí có quên giấy tờ gì khác không?

— Không, khi đi tôi chỉ cầm theo giấy đó!

Trước vẻ ngơ ngác của Phong, trưởng ban chính trị vội xuê xoa:

— Như vậy là đủ rồi.

Và anh chuyển sang hỏi dự kiến của Phong về nội dung số báo đầu tiên sẽ ra mắt bộ đội trước ngày nổ súng.

Phong băn khoăn về câu hỏi của trưởng ban chính trị. Rồi anh chợt hiểu. Người ta đã tưởng Phong từ cơ quan chính trị binh đoàn cử đi chiến dịch quan trọng này chắc phải là đảng viên, và cho rằng Phong còn quên chưa đưa giấy giới thiệu sinh hoạt. Khi ngồi trên hàng ghế tre của hội trường, nhìn những người chung quanh, Phong đã thấy ngờ ngợ. Những cán bộ như Hoàn, như Trụ... không có mặt. Nhiều người khi phát biểu đã nhắc đến hai tiếng "Trung ương". Như vậy, đây là một cuộc họp Đảng. Cơ quan Mặt trận bộ gồm những cán bộ từ nhiều nơi mới điều đến, chưa biết hết nhau, nên trưởng ban chính trị đã triệu tập nhầm Phong. Vì sự có mặt của Phong trong hội nghị này, nên nhiều người như Quốc Toản, như Chương... có thể cũng tưởng Phong đã được kết nạp vào Đảng. Rồi đây, người ta sẽ phải cải chính. Biết đâu trưởng ban chính trị không bị rầy rà về sự sơ suất trong việc bảo Phong đi họp...? Người anh sởn gai lên. Sự hổ thẹn ập tới như một cơn sốt rét làm anh thấy ớn cả người.

Đến nay, Phong đã hiểu cuộc kháng chiến này là do Đảng Cộng sản Đông dương lãnh đạo. Mặt trận Việt Minh chính là một đoàn thể quần chúng do Đảng tổ chức ra. Đảng lãnh đạo chặt chẽ trong quân đội. Nhưng sự lãnh đạo đó vẫn được được tiến hành bí mật qua những cán bộ, chiến sĩ là đảng viên. Họ thường có những cuộc họp riêng với nhau. Khi người ta bố trí anh làm chính trị viên trung đội ở nông trường chắc đã có ý định tổ chức anh vào Đảng, vì hệ thống cán bộ chính trị trong quân đội là một tổ chức để tiến hành công tác Đảng... Phần lớn những điều này là do Phú đã nói với Phong trong những ngày anh còn ở nông trường... Phong muốn mọi hành động của mình đều phải bắt nguồn từ sự tự giác, chứ không phải do những quyết định của một tổ chức. Và anh đã tự nhủ sẽ không để ai phải phiền lòng, chê trách về mọi hành vi của mình... Anh biết mình mới hiểu rất ít về Đảng và tự nhủ cần tìm hiểu thêm. Nhưng anh chưa thấy có sự thôi thúc phải sớm trở thành đảng viên. Vì anh thấy chung quanh anh còn rất nhiều người chưa phải là đảng viên, nhưng họ vẫn hoàn thành tốt công việc của mình...

Anh cứ tự trách mình không nhạy cảm. Đáng lẽ khi trưởng ban chính trị bảo anh đi họp, anh phải hỏi ngay về tĩnh chất cuộc họp và nói cho anh biếtơm mình không phải hoặc chưa phải là đảng viên. Cái cuộc họp anh vừa rơi vào cũng giống như những cuộc họp mà anh được quyền tham dự, người ta chỉ bàn bạc xem cần làm gì để bảo đảm chiến thắng. Không có chuyện gì riêng. Chỉ có khác là ở đây người ta đã đưa ra những quyết định cuối cùng. Những quyết định mà đảng viên cũng như mọi người sẽ thực hiện. Theo anh, một cuộc họp Đảng là như vậy. Nhưng anh chưa có quyền tham gia cuộc họp này chỉ vì anh là người ngoài ĐảngTừ nay anh phải chú ý ngồi cho đúng chỗ của mình để không gây phiền hà cho người khác. Vấn đề đã trở thành phức tạp hơn chứ không đơn giản như anh đã tưởng: mọi người kháng chiến đều có nghĩa vụ như nhau...