Van-te thổi phù phù vào đám bọt bia trắng, khoan khoái nhấp liền hai ngụm cái chất nước nâu thẫm trong chiếc cốc pha lê to dày rồi mới đặt cốc lên bàn:

-Ôi, đã lâu lắm giờ mới được thưởng thức loại bia này!…

-Anh đi khắp Brúc-xen cũng không thể tìm đâu ra loại bia nào ngon hơn đâu… Rồi anh sẽ thấy, ông già Han-xơ bao giờ cũng có nhã ý cất dành hẳn cả một thùng bia ngon cho bạn hữu đấy.-Gôn-đơ nói, giọng trầm trầm như người bị ngạt mũi.

Hai người ngồi trong căn phòng nhỏ, trần thấp. Van-te biết người chủ của căn hầm bia cạnh sông đào Ruy-pen này là bác Han-xơ, một người Bỉ đứng tuổi hiền lành và cũng là một trong những thành viên của lực lượng kháng chiến Bỉ.

-Chúng mình còn khoảng năm mười phút nữa.-Gôn-đơ nói và đóng nắp chiếc đồng hồ quả quít lại.-Ta làm thêm mỗi người một vại nữa chứ, com-ra-đô (đồng chí, bạn thân-Tiếng Tây Ban Nha,ND).

Anh gọi Van-te là “com-ra-đô” để gợi nhớ lại đất nước Tây Ban Nha.-Van-te cũng đáp lại với vẻ thân tình gọi tên lóng của Gôn-đơ:

-Mình không phải đối, anh bạn “người Hà Lan bay” ạ!

Cả hai đều mỉm cười và ý nghĩ của họ lại trở lại với những năm tháng đáng ghi nhớ đã qua. Dạo ấy là tháng Bảy oi bức, như mọi người vẫn gọi là tháng hè nóng bỏng của năm 1938 và cũng là lúc Van-te được làm quen với anh bạn người Bỉ có nước da đậm và vóc người trông hơi thô, chậm chạp này. Vài ngày trước khi họ vượt con sông En-brơ rộng mênh mông đầy ắp nước, anh gặp Gôn-đơ trong nhóm các chiến sĩ tình nguyện quốc tế mang tên Đôm-brốp-xki. Nom anh ta không có gì đặc biệt cả. Thế nhưng khi cuộc tiến công bắt đầu và các chiến sĩ quốc tế là những người đầu tiên phải vượt sông sang bờ phải và trụ lại đó tám ngày đêm liền thì mới thấy rõ bản chất của anh chàng người Bỉ chậm chạp này. Anh nhanh nhẹn và nổi bật hẳn lên. Anh đã nhiều lần đảm nhiệm việc liên lạc giữa hai bờ bằng chiếc thuyền con cũ nát. Anh đã tiếp tế bao nhiêu chuyến súng đạn, lương thực cho đơn vị tình nguyện ngay dưới làn đạn của quân phiến loạn. Khi ấy mọi người đã gọi anh với cái tên âu yếm “Người Hà Lan bay”.

Và sau bao năm ở Tây Ban Nha, đôi bạn chiến đấu đã gặp nhau thật tình cờ, từ một năm rưỡi nay hai ngưiơì đã có mối quan hệ mật thiết hơn. Van-te được biết chính Gôn-đơ là một trong những người lãnh đạo nhóm kháng chiến và cũng là chủ biên tờ báo bí mật “Tiếng nói Mát-xcơ-va”.

Sông Gôn-đơ không biết gì hơn về Van-te và anh vẫn nghĩ rằng Van-te chính là một đảng viên cộng sản Đức và để trốn tránh nanh vuốt của bọn Giét-ta-pô quốc xã anh đã chạy sang Bỉ sống dưới danh nghĩa nhà kinh doanh lớn, chủ hiệu sửa chữa xe hơi ở Brúc-xen.

Cánh cửa kên ken két và chủ nhân xuất hiện nơi khung cửa. Khuôn mặt tròn bầu bĩnh, vẻ ủ dột hình như ngắn lại vì chòm râu rậm như râu thuyền trưởng, ông cất giọng ồm ồm:

-Giấy đã nhét vào dưới ngăn đèo hàng rồi đấy. Mọi việc đều êm đẹp.

-Xin cảm ơn,-Van-te gật đầu nói.

Đó là giấy dùng cho xưởng in bí mật. Từ các nơi giấy được chở theo đường biển tới Bỉ rồi đi theo kênh đào Brúc-xen. Và bây giờ là chặng đường ngắn nhất nhưng cũng quan trọng nhất. Anh không từ chối lời yêu cầu của Gôn-đơ nhờ anh chờ giúp.

-Nếu người ta mang đến được từ hôm qua thì hôm nay chúng mình đã ra báo được rồi,-Gôn-đơ nói,-Báo đã lên khuôn, dập thử rồi nhưng chỉ còn chờ giấy thôi.

-Thế có kịp đưa tin về thất bại của bọn Đức ở ngoại ô Mát-xcơ-va không?

-Đăng ngay trên trang nhất ấy.

-Ồ, với khản trả công này thì mình sẵn sàng chở toàn bộ đợt giấy lần này. Van-te vui mừng nói và hất hàm chỉ tờ báo địa phương nằm trên bàn, hỏi:-Thế các anh có đưa tin về vụ khủng bố cô Ma-ri-na Xa-phơ-rôn-nô-va không?

-Cũng trên trang nhất.

-Anh biết cô ấy?

-Biết,-Gôn-đơ rầu rầu đáp.

-Và cũng biết cô ấy là người Nga?

-Dĩ nhiên, mình biết rõ cả chồng và bố mẹ cô ấy nữa.

Van-te kéo cốc bia lại gần, nhìn vào chất nước giải khát màu nâu trong vắt, hỏi tiếp-cố giữ vẻ bình thản:

-Thế còn việc báo chí Đức vu cho cô ấy là nhân viên tình báo Bôn-sê-vích hoạt động ở Bỉ, có đúng không?

-Bọn chúng nói láo tuốt. Anh lạ gì cái thứ bào chí ấy!

Gôn-đơ nhấm nháp vài ngụm rồi đặt phịch cốc xuống bàn.

-Com-ra-đô, anh hiểu không, mọi việc không đơn giản như ta tưởng đâu. Đúng, cô ấy là người Nga! Nhưng không phải là người Nga Bôn-sê-vích. Chẳng ai cử cô ấy sang đây cả. Vì chính cô ấy sinh ra và lớn lên ở đất Bỉ này.

-Ở đây, ở Brúc-xen này?

Van-te ngạc nhiên thực sự.

-Đúng đấy, com-ra-đô thân mến ạ. Để tôi kể vắn tắt cho anh nghe. Cuộc sống khá phức tạp… Và để đánh giá hành động dũng cảm của cô ấy, điều đầu tiên chúng ta phải hiểu rõ nguyên nhân gì đã khiến cô ấy hành động như vậy.

Gôn-đơ lại nhấp một ngụm bia. Đầu đuôi là thế này. Cuộc Cách mạng tháng Mười Nga bùng nổ khi Ma-ri-na vừa tròn mười tuổi. Bố cô bé là kỹ sư đóng tàu và là việc tại xí nghiệp sửa chữa tàu biển ở Rê-ven. Khi Cách mạng tháng Mười thành công ông muốn trở về nước Nga nhưng bà mẹ cô không muốn. Bà ta dứt khoát không muốn trở về nước Nga Bôn-sê-vích. Và vào đầu năm hai mươi, gia đình cô bé trở về Brúc-xen. Nhà họ cách nhà chúng không xa và dĩ nhiên cả tôi và lũ bạn thời trẻ đều bị cuốn hút tới gia đình họ để tìm hiểu về những người Nga từ đất nước đầy bí hiểm của những người Bôn-sê-vích. Vào những năm đó hầu như cả thế giới chỉ xôn xao bàn tán về cái nước Nga bí hiểm với bao nhiêu điều khó hiểu.

-Thế anh đã đến chơi nhà họ nhiều lần?

-Đã đến nhiều lần. Trong nhà họ nói với nhau bằng tiếng Nga. Ông bố cô thường kể chuyện về nước Nga, và càng ngày càng tỏ lòng khâm phục những điều kỳ lạ mà người Bôn-sê-vích đã đạt được. Ông khâm phục những công trình xây dựng đồ sộ như nhà máy thủy điện Đơ-nhi-ép, vê thành phố Côm-xô-môn trên sông A-mua và về những thành tựu khác.

… Ông là một người trung thực và nhiều lần đã hối hận tỏ lòng buồn phiền vì đã ngu ngốc nghe theo bà vợ không quay về quê hương mà lại đang tâm sống ở đây… Ma-ri-na đã lớn lên trong một gia đình như vậy và đương nhiên cô có một tình yêu đối với Tổ quốc Nga xa xôi của cô.

Van-te lắng nghe câu chuyện của Gôn-đơ và thầm cảm phục người kỹ sư chưa hề quen biết ấy. Anh thầm nghĩ: Cần phải chuyển tin Ma-ri-na Xa-phơ-rôn-nô-va về Trung tâm để trong nước biết tin về chiến công của một phụ nữ mang tâm hồn và dòng máu Nga ấy”.

-Khi chiến tranh bắt đầu và khi bọn Hit-le bất thần tấn công Liên Xô, thật khó nhận ra Ma-ri-na. Cô ấy đã biến đổi nhanh chóng. Cô ấy đã trút hết nỗi giận lên bọn Đức mà cô đã gặp. Cô chửi chúng bằng những lời độc địa nhất nhưng chúng chẳng hiểu gì chỉ nhe răng cười một cách ngu ngốc. Còn dân chúng Brúc-xen thì cố nhịn cười vì tiếng cười của họ sẽ là bằng chứng tố cáo Ma-ri-na. Ngày ngày cô theo dõi tin trên đài phát thanh Mát-xcơ-va và tự vạch lên bản đồ Liên Xô ranh giới mặt trận. Cô ấy thông báo cho bọn tôi biết những tin tức của Cục Thông tin Liên Xô và cũng không nghĩ rằng những tin tức đó được phản ánh lên tờ báo bí mật của chúng tôi. Nhưng chúng mình quyết định không đưa cô ấy vào tổ chức vì bọn Giét-ta-pô có thể đã biết cô ấy là người Nga lưu vong và sẽ theo dõi có thể nguy hiểm cho tổ chức kháng chiến Bỉ.

-Cô ấy có gia đình riêng chưa?

Có rồi, com-ra-đô ạ. Chồng cô ấy cũng là một người Nga lưu vong, một người Nga tốt bụng. Hiện nay thì cậu ấy có một số công việc giúp đỡ chúng mình. Tên chính là Ma-ru-ta-ép nhưng ở nhà Ma-ri-na vẫn hay gọi anh theo tên Nga là Iu-ra. Họ có hai con, một trai lên bảy và một gái lên ba. Nhà họ ở thị trấn Váp-rơ, vùng ngoại ô Brúc-xen.

-Sao cô ấy lại không sống tại Brúc-xen?

-Cô ấy chuyển về đó cách đây khoảng mấy tháng. Có lẽ để đỡ nguy hiểm cho bố mẹ vì cô ấy đã dự định làm công việc trừng phạt bọn Đức tại đây. Cô ấy sống riêng. Té ra cô ấy đã suy tính kỹ mọi điều bất trắc.

Gôn-đơ im lặng, cầm vại bia xoay xoay trong tay nhưng không uống. Van-te cũng im lặng đợ chờ. Thật không dễ gì khi phải kể về một con người bình thường mà họ đã quen biết bao lâu nay nhưng giờ mới phát hiện hết những bản chất anh hùng cao thượng trong con người đó. Nhưng là phát hiện khi người anh hùng không còn sống nữa.

Anh thở dài, nói tiếp, giọng trầm trầm:

-Chồng cô ấy có kể lại với bọn tôi về những ngày cuối cùng của vợ mình. Anh nói, vào cái ngày mồng tám tháng Chạp bất hạnh ấy, Ma-ri-na đi đâu về muộn, rất muộn. Mu-ru-ta-ép đang lo lắng không hiểu có chuyện gì thì nghe tiếng gõ cửa. Cô vào nhà, anh rất ngạc nhiên thấy thái độ của vợ mình rất khác lạ. Cô có vẻ xúc động và vui khác thường. Lâu nay cô không hề có thái độ như vậy. “Anh biết không, em vừa gặp cô bạn lâu ngày xa nhau. Nó giữ lại ăn cơm tối.-Cô nói như để trả lời qua ánh mắt dò hỏi của anh.-Một bữa ăn thật vui!”. Và lần đầu tiên sau nhiều tuần lễ trằn trọc day dứt, tối hôm ấy cô ngủ rất ngon. Cả ngày hôm sau cô không hề nói gì cho ai biết là chính tối hôm qua cô đã tự tay mình đâm chết một sĩ quan Đức ngay trên đường phố. Có lẽ sức mạnh của lòng căm thù đã tiếp thêm cho cô nghị lực và lòng can đảm để cô đâm thẳng mũi dao vào bụng tên phát-xít làm nó chết ngay tại chỗ… Hai ngày sau báo chí đăng tin về vụ ám sát tên đại úy trợ lý viên tư lệnh ban chỉ huy quân quản thành phố Brúc-xen. Khi đọc tin này, anh chồng liền vui vẻ nói với vợ: “Này, Ma-ri-na, những người yêu nước bắt đầu hành động rồi đấy”. Nhưng khi anh đọc tiếp cho cô nghe thông cáo của bọn chỉ huy chiếm đóng về việc bọn chúng đã bắt năm mươi con tin công dân Brúc-xen và trắng trợn tuyên bố rằng, nếu sau mười ngày, kẻ giết viên sĩ quan Đức không ra tự thú hoặc dân chúng không bắt nộp kẻ đó cho bộ chỉ huy Đức thì cả năm mươi con tin này sẽ lần lượt bị treo cổ” thì bỗng nhiên anh thấy Ma-ri-na rơm rớm nước mắt. Chị vừa khóc vừa thì thào: “Tội nghiệp những con người bất hạnh vô tội. Tại sao họ lại phải chịu nỗi bất hạnh như vậy? Và cả gia đình họ nữa?”. Suốt ngày hôm ấy chị bứt rứt không yên. Tối hôm ấy, trước khi đi ngủ, chị ôm chầm lấy hai đứa con yêu quý hôn tới tấp lên mặt chúng…

Chồng chị không hiểu chuyện gì cả, chỉ ngơ ngác nhìn vợ và im lặng chờ cho chị dịu cơn xúc động… Rồi anh kinh hoàng khi nghe chị thuật lại tất cả những điều đã làm cách đây hai hô. Anh có thể tưởng tượng nổi là anh ấy kinh ngạc và xúc động thế nào không? Quả thật tôi không đời nào lại muốn ở vào hoàn cảnh của anh ta cả… Thà lao mình vào cuộc chiến đấu như hồi ở Tây Ban Nha còn hơn là phải chịu cảnh giày vò. Anh ấy còn biết khuyên vợ điều gì được. Thoạt đầu anh cũng khuyên răn, bảo chờ đợi tìm cách giải quyết nhưng chị vẫn không nghe… Còn biết khuyên gì được. Cả anh nữa, anh sẽ khuyên nên giải quyết ra sao khi số mệnh của năm mươi con người vô tội kia chỉ vì một hành động xốc nổi của Ma-ri-na mà chịu chết. Những con người đó đang đứng trên miệng huyệt. Sự việc là như vậy đấy, com-ra-đô ạ. Rồi sáng sớm ngày mười sáu hôm ấy, Ma-ri-na đã ra đi. Chị ấy đi mãi mãi… Rồi sự việc tiếp theo ra sao thì chắc anh đã rõ qua tờ báo này. Không có bàn tay nào của Mát-xcơ-va nhúng vào việc này cả. Chúng tôi đã viết vấn đề này lên báo. Nhưng khốn nỗi không có giấy để in. Mà mọi người cần phải biết rõ sự thật.

Gôn-đơ im lặng, nuốt nước bọt. Hai bàn tay anh nắm chặt, nặng nề đặt trên bàn. Mắt anh đăm đăm nhìn vào một điểm nào đó trong đôi mắt tối sầm của căm uất thoáng hiện rõ nỗi buồn thương của sự hối hận là đã để mất đi một người bạn quý, người bạn lớn của anh. Anh thật sự hối hận là trước đây đã quyết định không đưa Ma-ri-na vào tổ chức kháng chiến bí mật của các chiến sĩ yêu nước Brúc-xen.

Lúc đầu chúng xử chị ấy tại đây, tại tòa án quân sự dã chiến lưu động của bọn chiếm đóng. Chúng kết án tử hình chị ấy. Nhưng về sau bỗng chúng lại quyết định đưa chị về Đức và tòa án chính trị của bọn quốc xã ở thành phố Côn-nơ lại quyết định xử tử hình bằng máy chém. Chị đã bị xử như một tên tội phạm thời trung cổ.

… Ma-ri-na bị lên máy chém vào ngày cuối cùng của tháng Giêng, ngày ba mươi mốt.

Không hiểu, khi bước lên máy chém chị ấy, người phụ nữ Nga lưu vong yên đất nước quê hương nồng nàn, có được biết gì về cuộc đại bại của quân Đức ở ngoại ô Mát-xcơ-va không nhỉ…

(Sau chiến tranh, hài cốt của Ma-ri-na được đưa về thủ đô Brúc-xen Bỉ và được an táng tại quảng trường trung tâm bên mộ của những người công dân danh tiếng nhất thành phố. Hàng năm nhân ngày chiến thắng phát-xít Đức và ngày kỷ niệm giải phóng nước Bỉ, trên mộ chị ít nhất cũng có năm mươi bông hoa tuy-líp nở rộ-Chú thích của tác giả).