Khi Gôn-sa-ren-cô từ Muy-ních lên đường anh không hé cảm thấy những điểm xác định của Nun-ke là đúng tí nào cả. Theo hắn ta thì tình báo Liên Xô đã lọt vào tổ chức của những sĩ quan Vla-xốp cũ. Anh ít hy vọng bắt liên lạc được với người bí mật đó để báo tin về mình và về những hoạt động của khu trường Phi-gie-ra. Những hy vọng mong manh quá, anh gạt những khả năng đó ra ngoài những tính toán khi anh vạch kế hoạch và thái độ tiếp theo của mình lúc còn trên đường: rằng nếu anh nói thẳng ý định muốn trở về nước Nga của mình để thu hút sự chú ý đồng thời gieo rắc mối bất hòa giữa những thành viên trong nhóm ? Giá có thể phá vỡ cả kế hoạch của bè lũ này, ngăn không cho trường của Nun-ke có thể nhận được một sự bổ sung đáng kể từ đám côn đồ Vla- xốp này. Bây giờ trước khi dự cuộc nói chuyện của tên Blom- bec nào đó, anh lại mừng thầm có cơ hội để gặp mặt toàn nhóm, thậm chí còn có thể tranh luận với họ nữa. Gôn-sa- ren-cô nhìn về góc sân phía bắc, anh nhận ra Hai-ghen-đôp bên trong chiếc cửa sổ mở rộng. «Nghĩa là nếu xảy ra cuộc xung đột bất cứ với ai, ta không chỉ có một mình...» anh thoáng nghĩ, — Chào các ngài! — Xộ-mốp chào lúc tới cuộc họp. Chỉ vài người đáp lời anh. Những người khác nhìn về phía kẻ mới tới một cách thiếu thiện cảm. Xô-mốp thản nhiên đi dọc theo những chiếc ghế dài kê làm hai dãy và ngồi xuống hàng cuối cùng. Ngoài sân Prô-tô-pốp đang tiến về phía đám người tụ họp lại chung quanh một người gày giơ xương, hẳn mặc áo mà cứ như treo trên mắc vậy. — Xin giới thiện với các ngài, đây là ông Tơ-ru-nơ- gu-đơ. Blom-béc là người chúng ta mong đợi hôm nay không đến được. Prô-tô-pô-pôp tuvên bố. Và hắn cúi đầu ngồi xuống một trong hai chiếc ghế kê sau chiếc bàn nhỏ. Ngài Tơ-ru-nơ-gu-dơ không thuốc loại diễn giả hùng biện, ngay từ phút đầu đã thu hút sự chú ý của khán giá, hắn không biết dùng những câu hóm hỉnh kịp thời gợi lên sự tò mò, quan tâm của người nghe. Lão ta nói lưu loát, rành mạch bằng mọt giọng trầm trầm đều đều như kinh thánh. Có lẽ đây không phải là lần đầu tiên hắn ta đọc thuộc lòng hài diễn thuyết này. Từ những lời nói đầu người ta đã nhận ra ngay gió thổi từ hướng nào: ngài Tơ-ru-nơ-gu-dơ tuyển mộ những người tình nguyện vào đội quân U-crai-na theo chủ nghĩa dân tộc đang được thống nhất thành các lực lương cần thiết cho cuộc chiếu đấu thần thánh chống lại chủ nghĩa bôn-sê-vích. Diễn giả ca ngợi những chiến tích của các chiến binh tham gia trận chiến một cách dài dòng, mập mờ, tán dương, dân chúng miền Tây U-cra-i-na rằng họ sẵn sàng nhường cả phần bánh mì và chiếc áo cuối cùng cho những người giải phóng họ. Xô-mốp theo dõi các thính giả. Đa số nói chuyên phiếm thì thào, hoặc ngáp dài chứng tỏ họ chỉ nghe có nửa tai mà thôi. Chỉ đến lúc diễn giả chuyển sang phần vật chất thì mọi người mới trở nên chú ý. Theo lời ông ta thì mọi sĩ quan tình nguyện đều nhận được số lương hàng tháng tương đương với cấp bậc như trong quân đội Đức. Một nửa được trả bằng đô la và được chuyển vào các sổ lĩnh tiền ở nhà băng, con nửa kia sẽ trả bằng tiền Đức hoặc Nga. Kẻ tình nguyện lập tức sẽ được nhận một trăm đô la khuyến khích, Phần này được các thính giả để ý môt cách chăm chú. Bởi vì, trọng trại lính những trò chơi của các cuộc đỏ đen đã làm cho nhiều người không còn một xu dính túi... Giờ đây người ta hứa thưởng tiền ngay cho những người tình nguyện... Những một trăm đô la kia chứ! Rõ ràng là đáng suy nghĩ quyết định rồi... Tơ-ru-nơ-gu-dơ đưa một số ý kiến xác định về cuối bài nói chuyện. Bởi với những kẻ lưu vong thì không có triển vọng để nhận những công việc làm ăn bình thường .. Hắn dẫn chứng bằng kinh nghiệm của bản thân mình. Hắn kể lại chuyện mình đã trốn sang Ba Lan, Ý, Pháp vào lúc nước Nga thi hành chế độ công hữu hóa, ra sao. Rằng hắn đã đi tìm hạnh phúc khắp cùng trời cuối đất và đã hoàn toàn thất vọng trong các ước mơ của mình...        — Các ngài sẽ làm được gì ở cái nơi xa lạ này? —  Hắn kêu lên một cách phấn khích. — Cứ cho như có người nắm trong tay một số nghề nào đó như thợ tiện, thợ nguội hoặc kỹ sư điện, hóa chất vv... thì người đó cũng chỉ kiếm được việc làm để khỏi chết đói mà thôi! Dù là chỉ sống bằng bánh mì và nước lã không hơn không kém. Còn, những người không có nghề nghiệp trong tay thì sao ? Điều gì sẽ đợi họ? Hầm mỏ và châu Phi ư? Tôi cùng đã đến đó... — Hắn minh họa cuộc sống của nhưng kẻ lưu vong được mộ đến hầm mỏ và đồn điền một cách khá sinh động... — Song, đối với các ngài thì số may đã đến gõ cửa. Các ngài có thể ký một hợp đồng hai hoặc ba năm gì đó. Đến khi trở lại thì sổ lĩnh tiền ở nhà băng đã đợi sẵn. Các ngài có thể sống phong lưu hoặc mở một xưởng sửa chữa hay tiệm ăn tùy thích.

— Nào, các ngài sĩ quan. Có lẽ ta nghỉ hút thuốc sau đó lại tiếp tục chứ nhỉ? — Prô-tô-pô-pốp hỏi. Rõ ràng hắn luôn luôn là người cầm đầu trong các cuộc họp mặt chung. — Ta đang ngồi ngoài sân, nếu cần cũng có thể hút thuốc lá được. — Có tiếng ai đó nói tiếp xì xào huyên náo chuyền đi khắp nhóm. — Vậy cứ tiếp tục đi, có ai hỏi gì ngài Tơ-ru-nơ-gu-dơ không? — Về trang bị ra sao, thưa ngài ? — Có tiếng một người nào đó. — Ở đó không cần đến quân phục. Bởi vì không phải là quân đội chính quy, mà là những người hoạt động bán quân sự vì vậy áo quần phải tự mình trang bị, và phải giống như dân chúng ở vùng đó để đừng lộ diện. — Ngài cho phép hỏi một câu! — Xô-mốp lên tiếng. — Người vừa nói tên là Xô-mốp vừa tới sáng hôm nay. Prô-tô-pô-pốp nói vẻ cay độc. Tăt cả mọi người đều quay về phía Xô-mốp. — Ngài Tơ-ru-nơ-gu-dơ, mong ngài vui lòng giải thích cho. Nếu như tôi tử trận thì ai được lĩnh sổ gửi tiền ở nhà băng ? Bởi vì cái đó không thể chuyển sang the giới bên kia được... Tiếng cườỉ chạy dài trong đám đông. — Ở đây chúng ta đang bàn những việc quan trọng, không có thì giờ cho những trò đùa vô tích sự. — Prô-tô- pô-pổp bật lên. — Không phải chúng ta đang đưa đám ma, tạm thời mới chỉ là những ứng cử viên của tử thần mà thôi. — Xô- mốp vui vẻ trả đũa và ngồi xuống. — Ngài luôn viện vào sự giúp đỡ của dân chúng địa phương, nghĩa là quân đội không được cung cấp thường xuyên chứ gì? — lợn giống hỏi. Tơ-ru-nơ-gu-dơ lau bộ mặt đẫm mồ hôi, rồi đứng dậy — Ngài quan tâm đến việc cung cấp phải không ? Chính số lượng gia cầm, gia súc, sữa và pho mát ở Tây U-cra-i-na đủ để cung cấp cho cả một đỏi quân cơ mà! Ngài đừng bận lòng về việc đó. Còn về vấn đề tiền thì... lạy Chúa, nếu có ai đó ngã xuồng... Chúng tôi biết rằng phần của các ngai, những chiến binh cũ của đội quân Vla-xốp, đều không có người thân thích, họ hàng. Nếu có thì những người thân thích của các ngài đã bị bọn đó trừng phạt trả thù, hoặc đã chết từ lâu rồi! Vì vậy, ban chỉ huy quyết định số tiền còn lại ở các nhà băng của người tử trận sẽ được xung vào công quỹ... nhưng chúng ta cũng đừng băn khoăn về điều đó làm gì. Ở U-cra-i-na người ta nói rằng «Người chết để lại, kẻ sống đem chia...» — Không, chúng ta hãy dừng lại đây đã. — Xê-rê-đa đứng hẳn dậy trong cái vóc đáng đồ sộ của mình. — Như thế nếu có nhiều người tử trận thì càng có lợi cho ban chỉ huy trung tâm của các ngài phải không ? Đúng thế chứ ? — Thế là thế nào?— Tơ-ru-nơ-gu-dơ nhướn mắt lên. — Là như tôi vừa nói ấy! Số tiền của người chết sẽ lọt vào tay những người cao cấp, hay một tổ chức nào đó được dùng vào việc tuyển mộ thêm những con chuột sẵn sàng lao vào bẫy. — Ngồi xuống! Im ngay! Cái đó mày đi hơi quá rồi đấy! — Prô-tô-pô-pốp thét lên, bực bội đập tay xuống bàn. — Sao lại quá ? Cái đầu tôi đang có chỗ ở của nó. Tôi không phải là trẻ con để người ta đánh lừa áp chế mãi. Những người có mặt trừ Xô-mốp ra — đều sửng sốt nhìn thái đồ ngang tang gần như xấc xược của anh chàng từ trước rất lành hiền ngoan ngoãn này. Xê-rê-đa đeo quân hàm sĩ quan, nhưng thật ra lại đóng vai trò bảo vệ và cần vụ của Prô-tô-pô-pốp. Điều đó đã diễn ra từ lúc còn ở mặt trận kéo dài cho tới nay. Anh ta sống bằng tiền của người chỉ huy, hút thuốc lá của chủ, và để đền đáp lại anh ta mù quáng thực hiện mọi nhiệm vụ, mọi mệnh lệnh của chủ giao phó một cách ngoan ngoãn. Vậy mà giờ đây bỗng nhiên tên nô lệ Xê-rê-da nổi loạn. Phải, hắn đã nổi loạn ở chỗ tập trung đông đảo công khai này ! Hầu như ai cũng rõ, và người đầu tiên rõ hơn hết là Prô-tô-pô-pốp, rằng sự láo xược của Xê-rê-da là hậu quả của cuộc chạm trán với Xô-mốp, mà người chỉ huy của toàn nhóm không rời võ đài với tư thế chiến thắng... — Thôi được! Chúng ta sẽ nói về việc này sau — Prô-tô-pô-pốp hứa hẹn với vẻ đe đọa độc ác và nắm tay thô kệch của hắn co lại giật giật. — Đừng có mà khoe khoang cậy mình! Cũng đã có người trị được mày rồi— Xê-rê-da nói. Câu nói như một mũi tên xuyên thẳng vào mặt tên kia. — Thế thì may nên nhớ rằng tao không hề ngạc nhiên một kẻ ti tiện như mày lai là kẻ láo xược phản bội. — Prô-tô-pô-pốp tiến lên...— Ê! Prô-tô-pô-pốp! Bình tĩnh! Một giọng nói từ trên văng xuống. Sự can thiệp của Hai-ghen-đôp làm mọi ngườc ngạc nhiên chẳng kém gì sự chống đổi của Xê-rê-đa. Cho đến lúc này Prô-tô-pô-pốp thường được ban chỉ huy ủng hộ hoàn toàn. — Cuộc trao đổi đủ rồi đấy! — Hai-ghen-đốp tiếp tục nói. — Người nào nhận lời đề nghị của ngài Tơ-rơ-nơ-gu-dơ thì hãy vào văn phòng của tôi. Prô-tô-pô-pốp cũng vật.

Tất cả mọi người đứng lên và không ai chờ người ta kết thúc cuộc họp một cách chính thức. Nhưng họ chưa tản mát. Một số tay chân tâm phúc của Prô-tô-pô-pốp vây quanh hắn và cả bọn đang thì thầm bàn tán một cách hăng hói về một điều gì đó. Xô-mốp ngồi nguyên trên ghế hút thuốc và chú ý nghe mọi người. — Ngàỉ không còn điếu thuốc thừa nào ư ? — Một giọng nói vang lên bên cạnh anh, — Xin mờỉ! — Xô-mốp chìa bao thuốc lá cho Xê-rê-da. — Xê-rê-đa! Lại đây! - Prô-tô-pô-pốp bước ra khỏi, đám tay chân ném một cái nhìn giận dữ về phía tên nô lệ. — Nếu mày muốn thì mày cứ lại đây!— Xê-rê-đa thản nhiên châm thuốc hút. — Mày phải trả nợ đó! Mày cũng biết tao không hay đùa vớí lời nói của mình đâu! Cứ chờ đấy! — Prô-tô-pô-pốp không đợi trả lời. Hắn quay gót và đi vội vào văn phòng ban chỉ huy. Rồi mọi người tản mát dần. Họ bước chậm rãi miễn cưỡng như đang cân nhắc xem nên đi hay ở lại. — Ngài không đi à ? Xô-mốp hất đầu về phía cửa sổ của Hai-ghen-đôp hỏi Xê-rê-đa. — Có là quỷ sứ mới đi! Tôi chán chiến tranh đến tận cổ... — Xê-rê-đa thốt lên giọng đứt quãng, thành thật. — Ngài chiến đấu lâu rồi phải không? — Từ năm 1942. Lúc dó tôi lái xe và đã trung thành với ban chỉ huy suốt thời kỳ chiến tranh. Trong lúc còn mặc thường phục tôi làm ở công trường gỗ cạnh Bri-an-xcơ. — Làm sao ngài lại tới đây ? — Chính tên ác quỷ là nguyên nhân của mọi việc. Tôi đã ngu ngốc để hắn lôi đến đội quân Vla-xốp, rồi sau đó cũng không còn đường về nữa. — Ngài nói về ai thế ? — Về Prô-tô-pô-pổp chứ còn ai nữa! Ngài đã có dịp làm quen với hắn rồi đấy ? — Đáng tiếc, tôi đã có hân hạnh... — Và ngay lần đầu tiên đã đánh bại hắn. Ha ha ha ! Xê-rê-đa cười khoái chí. — Tôi nghĩ rằng điều đó ngài có thể làm được trước tôi nhiều, — Xô-mốp vừa nói khích vừa gợi ý. Xê-rê-đa nhìn xuống nắm tay khổng lồ của mình và đỏ dừ mặt — Tôi thừa sức làm điều đó. Chỉ có điều như vậy là tôi có thể từ giã cuộc đời mình. Ngài còn chưa biết nó là một con quái vật ghê tởm đến thế nào đâu! Đến mẹ đẻ ra hắn, hắn cũng bóp chết, nếu bà ta ngăn trở ý muốn của hắn. Rồi ngài cũng sẽ thấy hắn sẽ không bỏ qua cái chuyện ngày hôm nay cho cả hai ta đâu... Hắn không thuộc loai người biết quên !... — Tôi chưa bao giờ biết sợ là gì. — Thế thì ngài hãy tập dần đi... Hắn không thuộc loại người đối mặt thẳng thừng đâu. Hoặc hắn thuê người đánh lén, hoặc hắn thắt cổ ngài vào lúc ngài ngủ ban đêm... Hôm nay hắn rất căm thù ngài, thêm vào đó lại bị tôi chọc tức nữa... — Có lẽ lòng dũng cảm của ngài chạy trốn rồi ư ? — Xô-mốp mỉa mai. — Mặt đối mặt thì tôi không sợ hắn. Nhưng ban đêm khi mọi người yên giấc... Ngài nghe đây. Chúng ta ở cùng một phòng, gần giường nhau. Vây đêm nay ta thay nhau thức. Ngài cứ ngủ trước đi, vì hôm nay tôi ngủ chán mắt rồi... Nhé, ngài đừng nghĩ rằng tôi là thằng hèn, chẳng qua chỉ vì tôi biết hắn như thuộc lòng bàn tay mà thôi... — Ngài cho rằng trong đêm nay hắn sẽ... — Phải, uy tín của hẳn phụ thuộc vào điều đó. Người nào làm ngược lại ý hắn sẽ phải chết! Vì vậy không ai muốn gây sự lôi thôi với hắn. Những người xung quanh bảo tôi nhắc hộ ngài... — Sao họ lại nghĩ tới chuyện ấy ? Thế mà chẳng ai là bạn tôi cả. — Họ căm ghét Prô-tô-pô-pổp, ít nhất cũng là đại đa số. Nào, thế thì chúng ta hãy cùng nhau thức. — Xô-mốp tán thành vì cảm thấy Xê-rẽ-đa không dọa anh một cách vô ích. Đêm đó không phải chỉ có Xô-mốp, Xê-rê-đa tỉnh táỏ mà hầu như cả trại. Những người lính tình nguyện vào đội quân U-cra-i-na nhân trước được hai mươi lăm đô-la từ món một trăm đô-la ngài Tơ-ru-nơ-gu-dơ đã hứa. Có tiền trong túi mà để yên là có lỗi! Chính Hai-ghen- đôp và thủ trưởng của hắn là những người có cồ phần ở những nơi giải trí trong trại lính. Vì vậy ban chi huy trại không ngăn cấm mà gần như còn khuyển khích các trò chơi bằng cặp mắt vui vẻ. Trong phòng chỉ có Xô-mốp và Xê-rê-đa còn thì các giường trống rỗng. Chỉ thỉnh thoảng Đô-man-tô-vích ghé tạt vào. — Ngài cũng tình nguyện à ? — Xê-rê-đa hỏi khi Bô-man-tô-vích vào phòng lần đầu. — Tôi không cần đến điều ấy, tôi là kỹ sư điện và sẽ không phải chết đói ở phía bên kia đâu ! Xô-mốp không thể cưỡng lại mình buông một lời nhận xét châm chọc. — Nghĩa là ngài chỉ thúc đẩy bè bạn vào «đội quân giải phóng thôi» chứ gì ? — Và anh nhìn vẻ mặt đỏ dừ vì rượu của Bô-man-tô-vích. — Tội gì lại không uống khi có dịp cơ chứ ? — Tay nay không phải là liên lạc của Prô-tô-pô-pôp chứ ? — Xô-mốp hỏi khi Bô-man-tô-vích đi khỏi. — Có lẽ hắn phái tên này về xem ta ngủ hay thức chứ gì ? — Tôi không nghĩ thế ? Tay này mới vào trại chưa được bao lâu. Mà Prô-tô-po-pốp lại chỉ hay đánh bạn với những bọn đàn em tâm phúc cũ... nhưng mà có quỷ mới biết được... Chẳng ai hiểu được ai cả. Vả lại Chúa chỉ phù hộ cho những kẻ biết phòng thân thôi. Cả hai người hầu như thức trắng đêm. Thật ra chẳng phải vì lo sợ mà vì họ mê mải nói chuyện.

Xô-mốp kể lại tiểu sử của mình. Tất nhiên là tiểu sử anh đã nghiền ngẫm lúc còn ở trường của các hiệp sĩ. Anh hy vọng như vậy sẽ có thể mở được cửa lòng của Xê-rê-đa. Và anh đã không nhầm. — Thật lạ lùng... rằng là... rằng ngài lại kể về mình. Ở đây chúng tôi sống như những con chó sói. Ai cũng sẵn sàng cẳn đứt cổ họng người khác. Và ai cũng che đậy dấu diếm về bản thân mình. Ai cũng sỢ nói đến quá khứ, dối trá với chính cả bản thân mình, sẵn sàng xóa bỏ, đánh tráo tất cả những sự thật về mình. — Ngài ở đây lâu, chắc quen biết nhiều, — Xô-mốp vừa bắt đầu nói, nhưng Xê-rê-đa đã cắt ngang. — Tôi mới tới đây có một tháng rưỡi. Và ai ai cũng từ ở các đưn vi khác đến cả. Có những người tôi còn chưa biết tên. Nhưng nếu có ai kể về quá khứ của mình... — Cũng không phải là trong sạch chứ gì ? — Rõ, còn bẩn hơn rác rưởi nữa. Quá khứ của tôi, của Prô-tô-pô-pôp, và tôi tin chắc của bất cứ ai cũng vậy thôi; — Ngài nói rằng đã quen Prô-tô-pô-pôp từ lâu ư?... — Trời chu đất diệt hẳn đi! Nếu có chúa ở trên trời thì hãy trừng phạt hắn vì tất cả những hành động tội lỗi của hắn, và vì riêng tôi... — Xê-rê-đa im bặt và nghiến chặt quai hàm đến nỗi cắn nát điếu thuốc lá đang ngậm giữa răng. — Té ra Prô-tô-pô-pốp là một con người như vậy ư ? — Hắn làm hỏng cả cuộc đời và tàn tật cả tâm hồn tôi ! — Thế nhưng tâm hồn của chúng ta ai mà chẳng bị tàn tật, méo mó... — Điều đau xót nhất là tôi đã bị người ta dùng dây buộc vào hành động nhơ bẩn này như một con vật ngờ nghệch... Hừm, ít nhất tôi cũng được dốc bầu tâm sự một lần cho thỏa! Hay tôi làm cho ngài chán tai ! — Khi ta được nghe những rủi ro của người khác, thì ta chịu đựng những tai họa của mình một cách dễ dàng hơn... Vả lại như thế thì đêm tối cũng qua đi một cách mau chóng. Xê-rê-đa ngả người ra thành giường, vừa trầm ngâm suy nghĩ vừa hút thuốc hồi lâu, rồi bắt đầu nói : — Prô-tô-pô-pốp xuất hiện ở vùng tôi, lúc đó vào khoảng trước chiến tranh độ mộy năm rưỡi. Nhưng khi đó người ta không gọi hắn bằng cái tên bây giờ, mà là cha Ky-rin. — Sao thế, ra hắn là cha cố à ?        — Đại loại như thế. Trong thời gian đó tôi làm ở công trường gỗ. Đời sống cũng khá và tôi đã định cưới vợ. Người tôi yêu là một người đàn bà trẻ, nói đúng hơn là một thiếu phụ góa không con. Mọi thứ đều trôi chảy theo trật tự của nó... Nhưng sau đó nỗi lo sợ bắt đầu gặm nhấm tâm hồn tôi. Ngài còn trẻ chắc không còn nhớ được cảm giác những năm trước chiến tranh như thế nào. Không nói gì khác hơn ngoài những tin tức Hít-le tấn công chỗ này, Hít-le tấn công nước nọ... thành phố này tan nát, thành phố kia bị đe dọa vv... Qua đó, con người có thể tin là ngày tận thế sắp đến, vi tin đó truyền đi trong dân chúng. Làm sao người ta có thể nghĩ đến chuyện cưới vợ những lúc như thế được. Sự lo lắng trĩu nặng tâm hồn đến nỗi tôi không muốn chui ra khỏi nhà nữa, đến vợ chưa cưới tôi cũng chả thiết. — Thế bà ấy ? — Cũng nghĩ như tôi, đó là một thời gian nặng nề hết sức. — Tôi cũng còn như đôi chút cái cảm giác nặng nề đó. — Xô-mốp nói. — Như thế đấy! Và những người làm gỗ chủng tôi truyền đi mọi thứ chuyện. Chúng tôi đoán mò xem tình hình rồi sẽ ra sao ? Lúc đó ở đấy có một anh chàng, chưa phải là bạn, mà cũng là dân làm gỗ với nhau. Tên hắn ta là gì Mi-sca. Một lần hắn nói với tôi: « Mày có nghe thấy gì không? Va-xin và tao dã gặp một con người có thể giải thích được tất cả mọi việc cứ y như là thánh kinh vậy... Ông ta có nhiều ý kiến độc đáo, nếu mày muốn ta sẽ đưa mày đến gặp ông ta... Thiên hạ đang đổ xô tới đó! Mày đến chứ ? » — Tôi đến đó và tai họa là ở đấy. Một chủ nhật chúng tôi tới nhà người gác rừng. Cách công trường gỗ chúng tôi chừng tám ki-lô-mét. Ra đi từ chập tối, từ mờ sáng thì tới nơi, vậy mà ở đó người ta đã tập trung chật cứng như nêm rồi.., — Anh gặp Prô-tô-pô-pổp ở đó à ? — Rõ, chính hắn chứ còn ai nữa. Đầu tiên hắn làm lễ rồi sau đó bắt đầu thuyết giáo... Hắn ngước lên trời, hai tay dang ra và mắt trào lệ... Tóm lại hắn nói như là thánh vậy, rằng những người muốn lên thiên đường hãy ăn năn tội lỗi vì ngày tận thế sắp đến. Các mụ đàn bà lăn xuống đất đập đầu trên sàn nhà như người lên cơn động kinh. Tôi muốn nâng một người đang lăn lộn giãy giụa bên cạnh, nhưng Mi-sca chộp lấy tav tôi: « Mày đừng động đến họ, ân huệ của chúa đã đến với bà ấy đấy !... » Tôi cũng đã bắt đầu lau nước mắt cứ giọt ngắn giọt dài xôi xả trào ra. Tôi quay sang Mi-sca thì anh chàng cũng đã đang giãy giụa từ bao giờ... Thôi, tôi không kể lại được những việc xảy ra ở đấy. Cần phải thấy bằng đôi mắt của mình cơ.

Rồi mọi người tản đi... Nhưng Mi-sca giữ tôi lại: «Mày cần phải gặp cha Ky-rin mới được.» Thế là tôi, ôi, thà rụt lưỡi đi lúc đó còn hơn! — Nói tóm lại, từ đó trở đi mỗi ngày chủ nhật tôi lại đến nhà người gác rừng để hát thánh kinh, để rơi những giọt lệ và để đập đầu trên sàn nhà. Lúc ấy cha Ky-rin có một người bạn cùng giáo phối. Những lần tôi chở gỗ vào thành phố, cha Ky-rin thường nhờ tôi đến chỗ bạn ông ta và trao một chiếc phong bì. Còn người kia thì cũng gửi lại cho cha khi một bức thư lúc một quyển sách. Chuyện vợ con tôi hoàn toàn quên lãng, cưới xin mà làm gì khi ngày tận thế đã đến. Tôi đón tin chiến tranh bùng nổ như sự mở đầu của ngày tận thế. Chúng tôi chạy đến chỗ cha Ky-rin và lão ta củng cố thêm trong chúng tôi những ý nghĩ đó. «Sự giận dữ của Chúa sẽ đến. — Lão nói: — Các con hãy đón nhận điều đó với sự quy thuận và nỗi vui mừng. Các con chớ chống đối lại và đừng chiến đấu...» Ông tạ nhận tôi vào làm người phụ tá. Để được an toàn ông ta dọn sang ở trong một chiếc hầm đất, lúc đó nhiều tín đồ đào hầm trong rừng và đến ẩn ở đấy. Nhưng có ai đó đi báo với chính quyền. Người ta đến bao vây và chúng tôi bị đưa ra tòa án binh với tội trốn nghĩa vụ quân sự. Tôi ngồi trong khám cho đến khi quân Đức đến gần. Lợi dụng lúc hôn loạn tôi trốn vào rừng, rồi khi quân Đức đã chiếm đóng cả vùng, tôi mò vào thành phố. Và ngài có biết người tôi gặp đầu tiên là ai không ? Chính là cha Ky-rin. Cha ngồi bảnh chọe trên xe ô-tô cơ chứ. Tôi lao đến và gào to đến vỡ cổ họng. Ông ta hãm phanh xe lại. Tôi thấy một sĩ quan Đức ngồi cạnh ông ta. Tôi nhìn kỹ và suýt nữa kêu lên: té ra đó là người bạn của cha Ky-rin mà tôi thường chuyển những thư từ lúc trước. Cha căn dặn đôi điều rồi trao tôi mảnh giấy dặn dò: — Ngày mai con đến địa chỉ này nhé.» Ông ta còn cho tôi một ít tiền nữa. Ngày hôm sau tôi đến đúng hẹn. Ôi, giá tôi bị xe chẹt gẫy chân đi lúc đó còn hơn... và tôi trở thành tài xế của viên tư lệnh cảnh sát khu... Tôi đã thất bại như người Thụy Điển tại trận Pôn-ta-va... Xê-rê-đa im lặng và nhắm mắt lại. Xô-mốp không khuấy động phút yên tĩnh đó. Anh cảm thấy Xê-rê-đa đã bắt đầu nối bước khởi đầu, hắn sẽ có lúc kết thúc. Và quả thế! Xê-rê-đa châm thuốc và kể tiếp : — Đúng, tôi đã trở thành tài xế của tư lệnh cảnh sát Ghi-him Prô-tô-pô-pổp. Bấy giờ cha Ky-rin con người của Chúa mới tha hồ giơ nanh múa vuốt. Ôi nếu ngài được tận mắt chứng kiến những việc hắn làm ! — Và ngài luôn luôn ở cạnh lão ta chứ ? Xê-rê-đa gật dău. — Tôi không còn đường về nữa. Có lần con rắn độc đó đã chuốc rượu cho tôi, rồi bảo: «Chúng ta, cả tôi và anh chỉ có thể làm được một điều là đợi chiến tranh kết thúc. Lúc đó ta sẽ nhận một món tiền thưởng hậu hĩnh của quân Đức. Hiện tại ta cần phải xứng đáng... — Và các ngài xứng đáng chứ ? Ngài đừng hỏi thêm gì nữa, tôi sẽ không thể nói thêm một lời nào đâu! Mỗi lần nhớ lại những hành động của hắn lúc đó lòng tôi như bị dao đâm vậy... Không phải chỉ mười, hai mươi, thật thế, cũng không thể tính con số một trăm hay ba trăm mạng người chết vì tay hắn. Khi hắn nổi khùng lên thì một con chó sói điên cũng không bằng. Rồi sau đó hắn nhảy sang đội quân Vla-xốp, mang cả tôi theo. — Sao ngài không cưỡng lại ? — Vì những tội lỗi chung đã gắn bó tôi lại với hắn. — Xê-rê-đa cáu kỉnh và im bặt. Có lẽ vì anh chàng đã dốc cạn lòng, cũng có lẽ vì Bô-man-tô-vích lại vào phòng. — Ngài đã chơi đền đồng xu cuối cùng và vào lấy tiền dự trữ đấy à ? — Xô-mốp hỏi khi thấy Bô-man-tô- vích lục lọi trong va-li của anh ta. — Tôi thật không có số đó. Bô-man-tô-vích vô tình thốt lên, ra tới cửa anh ta còn nói vọng vào: — Xê-rê-đa, cậu âu sầu quái gì thế ? Không ra chơi một mẻ à ? Bây giờ mà đến ghi tên cũng chưa muộn đâu ! — Ai chán sống thì cứ đi mà ghi tên, còn tôi, tôi chưa muốn chết. Có lẽ còn kịp gột rửa bớt những cái nhơ bẩn... Cuộc chơi bời trác táng kéo dài cả đêm, và chỉ gần sáng mới kết thúc. Xô-mốp thiu thiu ngủ. Còn anh chàng Xê- rê-đa bị hồi ức khuấy động vẫn nằm thao thức... Quá khứ đứng bên giường anh ta như một vị quan tòa nghiêm khắc. Gri-gô-ri ở trại đã được hai tuần và trong hai tuần đó anh không tiến lên được bước nào cả. Anh đã có đúng cái bản danh sách của nhóm sĩ quan Vla-xốp và anh còn đánh sẵn sang mật mã nữa. Nhưng làm sao để gởi đi ? Anh chưa tìm được dấu vết người cần tìm... Nhưng liệu có người như thế ở đây không chứ ? Nếu có thì hai tuần cũng đủ đẽ anh thực hiện được ý đồ của mình... Nhưng chẳng có dấu hiệu gì cả. Tối nào Đôm-rai-tư cũng gọi điện thoại hỏi thăm kết quả chung quanh tên tình báo Xô-viết bí mật. Nói chung Đôm-rai-tơ không thỏa mãn với tiến trình chung. Hình như có xảy ra điều gì đó ở chỗ hắn ta. Giấy tờ giả mạo khách du lịch để dùng cho đám sĩ quan của đội quân Vla-xốp đã được chuẩn bị xong, nhưng hắn chưa dám cho khởi hành. Lần gọi điện cuối cùng hắn nhắc phải thay đổi một số điều nhất định nào đó. Hắn chỉ thị phải sẵn sàng lên đường trong mọi giây phút thuận lợi...

Điều đó làm Gri-gô-ri lo lắng. Nếu phải lên đường gấp thì điều gì sẽ xảy ra ? Trong trường hợp anh chưa thể báo cho người của mình biết về bọn đồ tể với những âm mưu thâm độc của chúng. Giá anh thoát được ra khỏi Muy-ních dù chỉ một ngày thôi, giá anh đến được Béc-linh, nơi đó có lẽ anh sẽ tìm được cách để thực hiện ý mình... Tất cả những cái ấy quan trọng biết bao. Ồ, còn quan trọng hơn cái hoàn cảnh mà anh đã ngẫu nhiên rơi vào này. Anh phác họa ra mọi kế hoạch, nhưng việc thực hiện nó lại cần thời gian. Cho đến lúc này anh mới chỉ thi hành bước đầu tiên. Anh khuyên Hai-ghen-đôp nên hệ thống lại số đồ cổ đang chồng chất lên trong văn phòng của hắn. — Ngài biết không, mi-stơ Hai-ghen-đôp, — anh giải thích, — những người trong trại có thể suy ra được vì sao tôi lại hay tới nơi làm việc của ngài ? Nghĩa là ta phải làm cho những cuộc gặp gỡ này trở nên chính đáng. Như vậy ngài sẽ có lợi, còn tôi củng có cơ hội khảo cứu những đồ cổ quí giá này. Tôi đã bắt đầu hiểu là tại sao nhiều người lại ham mê đổ cổ một cách say sưa đến như thế. Sau chiến tranh, con người ta muốn vùi mình vào dĩ vãng, muốn tìm sự an nghỉ, lãng quên trong vẻ đẹp của những tác phẩm nghệ thuật. — Ồ, mi-stơ Xô-mốp! Ngài làm ơn cho tôi lớn quá! Tự tôi thì không bao giờ tôi làm được điều này đâu. Hệ thống lại những thứ cổ lỗ sĩ này ấy à ? Thật ớn hết chỗ nói! Bụi bậm của lịch sử chỉ làm cho tôi hắt hơi mà thôi. Dù tôi đã tổn bao công phu vì chúng. Phải, phải, tôi là hiện thân của sự tỉnh táo — tôi sống trong thực tại. Còn đối với những người châu Âu các ngài thì cái dĩ vãng mà các ngài mơ mộng cứ thế đè nặng lên các ngài, vì vậy mà chúng tôi đã vượt các ngài trên mọi lĩnh vực. Những thế kỷ đã qua đối với chúng tôi chỉ là một thứ phân bón làm cho đất màu mỡ, ngoài ra không còn ý nghĩa nào khác. Ấy là chưa nói đến những kẻ học đòi làm sang, sùng bái những cái của như thế. Nhưng vì túi tiền của họ cho phép họ mua những thứ đồ bỏ đi. Vì vậy tôi bắt buộc phải lục lọi khổ công vì những cái của nợ này. Hệ thống lại những của nợ ấy là một công việc khó khăn tương đối chật vật. Cần phải khảo cứu các bản danh sách của những bộ sưu tầm riêng khác nhau, rồi dán giấy lên từng vật một và ghi vào bản tổng hợp... Quả là những của xoáy được có khá nhiều món vô giá trị... nhưng việc làm đó có thể kéo dài thời gian, nên Gri-gô-ri quyết định xúc tiến công việc. ... Anh bước vào phòng của viên trại phó và bắt tay ngay vào việc như mọi hôm, thậm chí lần này còn làm với vẻ hăm hở, nhiệt tình hơn nữa. — Mi-stơ Hai-ghen-đôp — nửa tiếng sau anh kêu lên sung sướng. — Ngài hãy chúc mừng tôi đi. Tôi đã lập được một kỳ công đấy nhé! Một kỳ công đáng giá! Tôi đã tìm được ra người họa sĩ sáng tạo ra bức tượng đứng ở trên bàn này rồi. Như thế nhất định ngài sẽ kiếm được một món tiền lớn có một không hai rồi! Tôi chẳng biết gì đến cái tên « Sun » được khắc trong bức tượng này, thế mà bây giờ sau khi xem xong các bản Ca-ta-lô tôi mới biết người sáng tạo ra bức tượng « Phaun và cô gái hát hay » là một trong những ông thầy ưu tú nhất của nghệ thuất đúc tượng điêu khắc cổ điển Đức. Ngài hãy đọc bản giới thiệu này đi. Viên trại phó mừng đến mất tự chủ. — Thật thế ư ? Giờ thì tôi có thể nâng giá của cái giò lợn này rồi... im hẵng, quả là tôi có thể đòi được bao nhiêu về nó nhỉ ? — Chuyện đó thì tôi không thể góp ý với ngài được. Nhưng tôi nghĩ rằng một tác phẩm của một ông thầy bậc nhất ấy giá trị phải cao. Cần phải hỏi một người sành nghệ thuật. — Ở đây, tại Muy-nich này ư ? Thế thì ngay lập tức người ta sẽ quảng cáo rùm beng tên về một tác phẩm ưu tú cổ điển mất, — Nếu ngài nói thành thật vì sao ngài muốn biết... Dù rằng, những ngươi sành nghệ thuật họ ít nhiều đều có quan hệ với nhau và cái người đã bán « Phaun » cho ngài... — Ôi, ôi, thế thì họ quỵt tiền của tôi mất! Ho sẽ đánh lừa tôi... — Thế nếu ngài đi Béc-lin thì sao ? Ở đó có vô số cửa hàng đồ cổ. Ta sẽ tìm một người buôn đồ cổ lâu năm... Ô! Tôi muốn hỏi ngài từ lâu là tại sao ngài chỉ chuyên mua các đồ vật có nguồn gốc Đức thôi ? Tôi nghe thấy nói người Mỹ rất ưa chuộng những ảnh thánh cổ của Nga lắm đấy. Nhiều người Đức mang từ nước Nga về hàng đống và tôi tin rằng ở Bec-lin... — Béc-lin! Béc-lin! Chẳng lẽ tôi lại đứng ra giữa quảng trường kêu rầm lên: Tôi mua ảnh thánh Nga, có ai muốn bán ảnh thánh Nga cho tôi không ? — Thế không phải ngài đã làm như vậy ở Muy-nich này ạ ? — Ồ, ở đây ai cũng biết tôi cả. Chỉ cần bảo ai đó ở chợ đen...

— Ô-kê! Còn ngài Xô-mốp, ngài có thể báo được cho tôi tin gì ? — Đáng tiếc, hay đúng hơn là rất may không có tin gì để báo cả. Người Nga có câu châm ngôn là con người thường mở to mắt trong gian nguy. Tỏi không nhớ rõ người Đức chúng tôi có câu nào tương tự như vậy không ? Nhưng tôi chắc rằng những hoài nghi cho rằng có tình báo Liên Xô lọt vào trại là hoàn toàn không có cơ sở. Từ khi nhóm được chở qua nơi ẩn mới cạnh Muy-nich, chắc hắn đã có đủ thì giờ để báo với bên kia về nơi ở mới và bản danh sách. Nhưng điều ấy chưa xảy ra. Trong khi đó trước lúc tôi đến đã có ba người chết. Có thể một trong ba người ấy là người đã tiết lộ bí mật cho bên kia. Những việc sau đây chứng minh cho giả thuyết ấy. Thứ nhất cả ba người đều có quan hệ chống đối với chỉ huy nhóm. Vì Prô-tô-pô-pốp cấm không ai được nói tới việc trở về... Tôi cho rằng Prô-tô-pô-pốp có thể nói được vài điều về vấn đề này.,., — Kết luận của ngài tương đối xác đáng. — Đôm- rai-tơ công nhận. — Tôi tin rằng chúng ta có thể bắt đầu việc chuyên chở mà không còn nguy hiểm nữa. Ta còn bao nhiêu người sau khi mộ tuyển. — Toàn nhóm năm mươi tư người, chết ba. Còn lại năm mươi mốt. Hai mươi ba người ghi tên tình nguyện. Như vậy ta còn hai mươi tám người cả thảy. Kể cả Prô-tô-pô-pốp. — Hãy bỏ Prô-tô-pô-pốp ra. Tôi đã dành cho hắn một trách nhiệm riêng khác rồi. Như vậy ta còn hai mươi bảy, hay chia thành từng tổ nhỏ. Các máy bay đã được bảo đảm. Tôi sẽ cùng đi chuyến đầu tiên đến Muy-ních. Còn ngài Hai-ghen-đôp, ngài hãy sắp xếp các tổ sao cho họ đến địa điểm xuất phát không chậm trễ — Tôiđề nghị ngại Xô»mốp đảm nhận cồng việc đó. — Mi-stơ Xô-mốp không trở lại Muy-ních nữa mà ngay hôm nay, — Đôm-rai-tơ xem đồng hồ, không, ngày mai, vì hôm nay không kịp nữa rồi. Phret! Mười bốn giờ hai mươi ngày mai ngài sẽ về Tây Ban Nha. Máy bay có qua Pa-ri. Trong khi còn ở sân bay ngài hãy bỏ lá thư này vào hòm. Không cần thiết dán tem nước ngoài, thu hút sự chú ý, dù rằng nội dùng thư mới xem bình thường và rất khó khám phá được. Xô-mốp Tôi nhắc lại đây là một nhiệm vụ cực kỳ quan trọng và ngài hãy thực hiện thận trong. Ngay sau khi trở lại trường, ngài hãy chuẩn bị các địa điềm cách ly những người mới đến, — Nun-ke đã nhận được chỉ thị của tôi rồi. Phần tôi chỉ có bây nhiêu. Các ngài có hỏi gì thêm không ? — Tôi, nói đúng hơn là một yêu cầu, chứ không phải hỏi. Ngài hãy cho phép tôi ngày mai trở lại trại, chứ không phải hôm nay... Ngai biết đấy... Lần đầu tiên Đôm-rai-tơ mỉm cười. — Ngài muốn có một tối tiêu khiển chứ gì ? — Vâng, đúng thế ! — Ngài có thể có việc gì ở Béc-lin nhỉ ? — Môt việc riêng, một món kiếm chác nhỏ. Đôm-rai-tơ bật cười khoái trá. — Ra thế, tất cả mọi người ở khu chiếm đóng đều mơ đến chuyện về nhà như mọt triệu phú... Tôi hiểu đồng bào của tôi chứ! Và thú thật là tôi cung rất thích các việc ấy... Nào, thế thì ngài Hai-ghen-đôp ạ, ngài cứ việc nói với đại tá Gooc-đôn là tôi giữ ngài lại đây. Nhưng chi đến sáng mai thôi đấy. — Tôi chịu ơn ngài vô cùng, mi-stơ t>ôm-rai-tơ ẹ. Hai-ghen-đôp trở lai khách Bạn với tâm trạng vui vẻ, phấn khởi. — Thế ta bắt đầu làm gì bây giờ hỡi linh hồn yêu mến của tôi ? — Lẽ dĩ nhiên là tôi sẽ ra sức tìm người quen. Và ngài chịu khó đợi tôi - vài tiếng, — Thế chúng ta cùng đi không tốt hơn sao ? — Để tất cả thành công cốc cả à! Bộ quân phục của ngài như chọc vào mắt mọi người ấy. Còn tôi, tôi đang mặc thường phục tiện lợi hơn. Vả lại tôi là người Đức họ dễ tin tôi hơn — Điều đó đúng, nhưng tôi đến phát ốm vì chờ đợi mất! Ngài đừng bắt tôi phải đợi lâu nhé, tôi không yên tâm vì phải chờ đợi lâu đâu. Một tiếng, rồi hai tiếng đã trôi qua mà Xô-mốp vẫn chưa trở lại. Chỉ đến tám giờ tối anh mới quay về khách sạn, nơi mà Hai-ghen-đôp gần như mất trí vì mong đợi, với vẻ hào hứng hơn cả lúc ra đi — Tất cả đều ổn thỏa. Tôi gặp may vì đã tìm được những vật hiếm đến nỗi ngài còn sống là còn nhắc đến tôi mãi mãi. Địa chỉ đây: ngày mai đúng mười hai giờ ngài hãy tới nhà này. Ở đó ngài sẽ gặp một ông già nhỏ bé - và hỏi: « Phau — En-ra có nhà không ạ ? ». Ông ta sẽ trả lời: « Các phái ông đến có phải không ?». Và ngài hãy mạnh dạn theo ông ta xuống hầm. Tôi đã chọn ra các ảnh thánh rồi. Có mười bảy cái cả thảy. Tôi chưa bàn đến giá cả. Ngài sẽ tính toán từng cái với ông ta. Theo tôi thì không nhiều lắm đâu. Tất cả mọi dấu hiệu tỏ rõ ông già đang cơn túng quẫn, Tôi rất tiếc là máy bay bay vào lúc mười bốn giờ hăm hai phút, nếu không thì hai người chúng ta sẽ giải quyết việc đó nhanh hơn. Giờ thì chúng ta ngủ thôi. Hôm sau Hai-ghen-đôp từ Béclin trở về không phải là buổi sáng như đã hứa, mà vào lúc năm giờ chiều. Hắn ta hơi bị "lương tâm cắn rứt, nhưng lại hạnh phức vô cùng: ở chỗ ngồi đằng sau cố trọn ven mười bảy ảnh thánh. May mà hắn không biết được rằng hắn đang chở những của nợ thật sự do linh hồn của hắn là Xô-mốp tìm vội cho hắn. Lức đó Gri-gô-ri đã ngồi trong nhà ăn mang tên « Đại bàng » cạnh Pa-ri trên sân bay, sau khi đã bỏ lá, thư vào hòm. Chiếc phong bì bị sờn nứt ngay trên lá thư. Những ngẫu nhiên nào có thể đến với một lá thư mật, nếu nhỡ ra nó lại lọt vào tay một người đưa thư khinh xuất !