Nghệ Thuật Thơ Ca

Lượt đọc: 33 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 25

❊ ❊ ❊

Về những khó khăn trong việc phê bình và cách giải quyết chúng, số lượng và bản chất của các nguồn mà từ đó chúng phát sinh có thể được trình bày như sau.

Nhà thơ, với tư cách là một người bắt chước, giống như họa sĩ hoặc bất kỳ nghệ sĩ nào khác, tất yếu phải bắt chước một trong ba đối tượng — sự việc như chúng vốn có hoặc đang có, sự việc như người ta thường nói hoặc nghĩ là có, hay sự việc như chúng phải có. Phương tiện biểu đạt là ngôn ngữ — có thể là từ ngữ thông dụng, hoặc cũng có thể là từ hiếm hay ẩn dụ. Lại có nhiều biến thể trong ngôn ngữ mà chúng ta dung thứ cho các nhà thơ. Thêm vào đó, tiêu chuẩn về tính đúng đắn không giống nhau giữa thi ca và chính trị, cũng như giữa thi ca và bất kỳ nghệ thuật nào khác. Ngay trong nghệ thuật thi ca, có hai loại lỗi: những lỗi chạm đến bản chất của nó, và những lỗi mang tính ngẫu nhiên. Nếu một nhà thơ chọn bắt chước điều gì đó, nhưng lại bắt chước không chính xác do thiếu năng lực, thì lỗi đó vốn dĩ thuộc về thi ca. Nhưng nếu sự thất bại xuất phát từ một sự lựa chọn sai lầm — chẳng hạn như nếu ông mô tả một con ngựa quăng cả hai chân sau về phía trước cùng một lúc, hoặc đưa vào những điểm sai sót về mặt kỹ thuật trong y học hay bất kỳ nghệ thuật nào khác — thì lỗi đó không mang tính bản chất đối với thi ca. Đây là những góc nhìn mà từ đó chúng ta nên cân nhắc và giải đáp những phản bác do giới phê bình đặt ra.

Trước hết là những vấn đề liên quan đến nghệ thuật của chính nhà thơ. Nếu ông mô tả điều không thể, ông đã mắc lỗi; nhưng lỗi ấy có thể được tha thứ nếu mục đích của nghệ thuật nhờ đó mà đạt được (mục đích vốn là điều đã được đề cập trước đó), nghĩa là, nếu hiệu quả của phần này hoặc bất kỳ phần nào khác trong bài thơ nhờ thế mà trở nên nổi bật hơn. Một trường hợp điển hình là cuộc truy đuổi Hector. Tuy nhiên, nếu mục đích ấy có thể đạt được tốt như vậy hoặc thậm chí tốt hơn mà không cần vi phạm các quy tắc đặc thù của nghệ thuật thi ca, thì lỗi đó không thể được dung thứ: vì mọi loại lỗi, nếu có thể, đều nên tránh.

Lại nữa, liệu lỗi ấy có chạm đến bản chất của nghệ thuật thi ca, hay chỉ là một chi tiết ngẫu nhiên? Chẳng hạn — việc không biết rằng con hoẵng không có sừng là một vấn đề ít nghiêm trọng hơn việc vẽ nó một cách kém nghệ thuật.

Hơn nữa, nếu có người phản bác rằng mô tả ấy không đúng với thực tế, nhà thơ có lẽ có thể đáp rằng: 'Nhưng các sự vật vốn nên là như thế'; giống như Sophocles từng nói rằng ông vẽ con người theo đúng lý ra họ phải thế; còn Euripides vẽ họ theo đúng như họ đang là. Bằng cách này, lời phản bác có thể được hóa giải. Tuy nhiên, nếu sự thể hiện không thuộc về loại nào trong hai loại ấy, nhà thơ có thể đáp: 'Đó là cách mọi người nói về sự việc ấy.' Điều này áp dụng cho những câu chuyện về các vị thần. Rất có thể những câu chuyện này không cao hơn thực tế cũng chẳng đúng với thực tế: rất có thể chúng chính là những gì Xenophanes đã nói về chúng. Nhưng dù sao đi nữa, 'đó là điều người ta nói.' Lại nữa, một mô tả có thể chẳng hơn gì thực tế: 'tuy vậy, đó vẫn là thực tế'; như trong đoạn thơ viết về những ngọn giáo: 'Dựng thẳng trên phần đuôi của chúng là những ngọn giáo.' Đó là phong tục thời bấy giờ, cũng như ngày nay vẫn thấy ở người Illyria.

Lại nữa, khi xem xét liệu một điều gì đó do ai đó nói hoặc làm có đúng đắn về mặt thi ca hay không, chúng ta không được chỉ nhìn riêng hành động hoặc lời nói ấy rồi hỏi xem nó hay hay dở về mặt thi ca. Chúng ta còn phải cân nhắc xem ai là người nói hoặc làm điều đó, nói với ai, vào lúc nào, bằng phương tiện gì, hay nhằm mục đích gì; chẳng hạn, liệu điều đó có nhằm mang lại một điều thiện lớn hơn, hay ngăn chặn một điều ác lớn hơn.

Những khó khăn khác có thể được giải quyết bằng cách chú ý đúng mức đến cách sử dụng ngôn ngữ. Chúng ta có thể lưu ý đến một từ hiếm, như trong câu {omicron upsilon rho eta alpha sigma / mu epsilon nu / pi rho omega tau omicron nu}, nơi nhà thơ có lẽ dùng từ {omicron upsilon rho eta alpha sigma} không phải với nghĩa là những con la, mà là những lính canh. Tương tự như vậy, về Dolon: 'trông ngài quả thực kém sắc.' Ý không phải thân hình ông ta dị dạng, mà là khuôn mặt ông ta xấu xí; vì người Crete dùng từ {epsilon upsilon epsilon iota delta epsilon sigma}, 'trông đẹp', để chỉ một khuôn mặt khôi ngô. Lại nữa, cụm {zeta omega rho omicron tau epsilon rho omicron nu / delta epsilon / kappa epsilon rho alpha iota epsilon}, 'hãy pha thức uống cho nồng đượm hơn', không có nghĩa là 'pha cho mạnh hơn' như dành cho những kẻ nát rượu, mà là 'pha cho nhanh hơn.'

Đôi khi một cách diễn đạt mang tính ẩn dụ, chẳng hạn như 'Lúc bấy giờ tất cả thần linh và loài người đều chìm vào giấc ngủ suốt đêm,' — trong khi cùng lúc đó nhà thơ lại nói: 'Thật vậy, hết lần này đến lần khác khi ông hướng ánh nhìn về đồng bằng Troia, ông lấy làm kinh ngạc trước âm thanh của sáo và kèn ống.' Từ 'tất cả' ở đây được dùng ẩn dụ để chỉ 'nhiều', vì tất cả chỉ là một dạng của nhiều. Cũng vậy trong câu thơ,—'mình nàng chẳng có phần...,' từ {omicron iota eta}, 'duy nhất', mang tính ẩn dụ; bởi vì người nổi tiếng nhất có thể được gọi là người duy nhất.

Lại nữa, lời giải đáp có thể phụ thuộc vào trọng âm hoặc cách phát âm. Do đó Hippias xứ Thasos đã giải quyết những khó khăn trong các dòng thơ,—{delta iota delta omicron mu epsilon nu (delta iota delta omicron mu epsilon nu) delta epsilon / omicron iota,} và { tau omicron / mu epsilon nu / omicron upsilon (omicron upsilon) kappa alpha tau alpha pi upsilon theta epsilon tau alpha iota / omicron mu beta rho omega}.

Hoặc một lần nữa, vấn đề có thể được giải quyết bằng cách ngắt câu, như trong tác phẩm của Empedocles,—'Bỗng chốc vạn vật trở thành hữu tử trong khi trước đó từng học được cách bất tử, và những thứ trước kia không hòa trộn nay lại hòa trộn.'

Hoặc một lần nữa, bằng sự mơ hồ về nghĩa,—như trong cụm {pi alpha rho omega chi eta kappa epsilon nu / delta epsilon / pi lambda epsilon omega / nu upsilon xi}, nơi từ {pi lambda epsilon omega} mang nghĩa mơ hồ.

Hoặc bằng cách sử dụng ngôn ngữ thông thường. Do đó bất kỳ thức uống pha trộn nào cũng được gọi là {omicron iota nu omicron sigma}, 'rượu'. Thế nên Ganymede được miêu tả là 'rót rượu cho Zeus', mặc dù các vị thần không uống rượu. Cũng vậy, những người thợ làm sắt được gọi là {chi alpha lambda kappa epsilon alpha sigma}, hay những người thợ đồng. Tuy nhiên, điều này cũng có thể được hiểu là một phép ẩn dụ.

Lại nữa, khi một từ dường như bao hàm sự mâu thuẫn nào đó về nghĩa, chúng ta nên xem xét nó có thể mang bao nhiêu tầng nghĩa trong một đoạn văn cụ thể. Chẳng hạn: 'ngọn giáo bằng đồng đã bị chặn lại ở đó' — chúng ta nên đặt câu hỏi có bao nhiêu cách để hiểu về việc 'bị chặn lại ở đó'. Phương pháp giải thích đúng đắn trái ngược hoàn toàn với những gì Glaucon đã đề cập. Các nhà phê bình, ông nói, thường vội vã đưa ra những kết luận vô căn cứ; họ đưa ra phán quyết bất lợi rồi sau đó mới tiến hành lập luận; và, cứ đinh ninh rằng nhà thơ đã nói bất cứ điều gì họ tình cờ suy diễn, họ liền bới móc lỗi lầm nếu một sự việc mâu thuẫn với trí tưởng tượng của chính họ. Vấn đề về Icarius đã được xử lý theo cách thức này. Các nhà phê bình tưởng tượng rằng ông là một người Lacedaemon. Do đó họ cho là kỳ lạ khi Telemachus đã không gặp ông khi cậu đi đến Lacedaemon. Nhưng câu chuyện của người Cephalla có lẽ mới là câu chuyện đúng sự thật. Họ cho rằng Odysseus đã lấy vợ từ xứ họ, và cha của nàng là Icadius chứ không phải Icarius. Đó chỉ là một sự nhầm lẫn tạo nên vẻ hợp lý cho lời phản bác.

Nói chung, điều không thể phải được biện minh bằng viện dẫn đến các yêu cầu nghệ thuật, hoặc đến thực tại bậc cao hơn, hoặc đến quan niệm được thừa nhận. Đối với các yêu cầu của nghệ thuật, một điều không thể nhưng có vẻ hợp lý sẽ được ưu tiên hơn một điều khó xảy ra nhưng lại có thật. Lại nữa, việc có những con người giống như Zeuxis từng vẽ có thể là điều không thể. 'Phải', chúng ta nói, 'nhưng điều không thể lại là điều cao cả hơn; bởi vì nguyên mẫu lý tưởng phải vượt trội hơn thực tại.' Để biện minh cho điều phi lý, chúng ta viện dẫn đến những gì thường được người ta nói đến. Thêm vào đó, chúng ta nhấn mạnh rằng điều phi lý đôi khi không vi phạm lý trí; giống như việc 'có khả năng xảy ra một điều trái ngược với xác suất.'

Những điều nghe có vẻ mâu thuẫn nên được xem xét theo cùng các quy tắc như trong phép biện chứng phản bác — liệu có phải cùng một sự việc được nhắc đến, trong cùng một mối quan hệ, và theo cùng một nghĩa hay không. Do đó chúng ta nên giải quyết vấn đề bằng cách quy chiếu về những gì chính nhà thơ nói, hoặc về những gì được ngầm hiểu bởi một người thông minh.

Yếu tố phi lý, và tương tự như vậy, sự đồi bại trong tính cách, bị chỉ trích một cách đáng tiếc khi không có sự cần thiết nội tại nào cho việc đưa chúng vào. Chẳng hạn như yếu tố phi lý trong việc Euripides đưa nhân vật Aegeus vào kịch và sự xấu xa của Menelaus trong vở Orestes.

Như vậy, có năm nguồn mà từ đó các ý kiến phản bác phê bình được rút ra. Các sự việc bị chỉ trích hoặc là bất khả thi, hoặc là phi lý, hoặc là tổn hại về mặt đạo đức, hoặc mâu thuẫn, hoặc trái với tính đúng đắn của nghệ thuật. Các câu trả lời nên được tìm kiếm dựa trên mười hai tiêu chí đã nêu ở trên.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 10 năm 2026

« Lùi Tiến »

2 Trong Tổng Số 3 tác phẩm của Aristotle

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.