Người ta thường vô tình khẳng định ở các nước Cơ Đốc giáo thuộc châu Âu rằng người Anh là một lũ khờ và điên rồ. Khờ, bởi vì họ cho con cái mình mắc bệnh đậu mùa nhằm ngăn ngừa việc chúng bị lây nhiễm; và điên rồ, bởi vì họ lại cố ý truyền một căn bệnh chắc chắn sẽ ghê rợn cho con trẻ chỉ để phòng tránh một tai họa chưa chắc đã xảy ra. Ngược lại, người Anh gọi phần còn lại của người châu Âu là hèn nhát và phi tự nhiên. Hèn nhát, bởi vì họ sợ làm cho con cái mình chịu chút ít đau đớn; phi tự nhiên, bởi vì họ đẩy con cái vào nguy cơ phải chết vì bệnh đậu mùa sớm muộn gì cũng tới. Nhưng để bạn đọc có thể phán đoán xem người Anh hay những kẻ có quan điểm trái ngược với họ mới là bên đúng đắn, dưới đây là lịch sử về phép chủng ngừa lừng danh, một chủ đề vẫn thường được nhắc đến với bao nỗi kinh hoàng tại Pháp.
Từ ngàn xưa, phụ nữ xứ Circassia đã truyền bệnh đậu mùa cho con cái họ khi chưa đầy sáu tháng tuổi bằng cách rạch một đường trên tay, rồi đặt vào vết rạch ấy một mụn mủ được lấy cẩn thận từ cơ thể của một đứa trẻ khác. Mụn mủ này tạo ra hiệu quả trong cánh tay được đặt vào giống như men nở trong một khối bột; nó lên men, và lan truyền khắp toàn bộ dòng máu những phẩm chất mà nó đã thấm đượm. Mụn mủ của đứa trẻ đã được chủng ngừa bệnh đậu mùa nhân tạo như thế được dùng để truyền căn bệnh tương tự sang những người khác. Có một vòng tuần hoàn gần như liên tục của căn bệnh này tại Circassia; và khi không may bệnh đậu mùa hoàn toàn biến khỏi xứ sở ấy, cư dân nơi đây cũng gặp phải nỗi rắc rối và bối rối lớn lao như các quốc gia khác khi mùa màng thất bát.
Hoàn cảnh dẫn đến một tập tục ở Circassia vốn trông có vẻ kỳ lạ đối với những nơi khác ấy, suy cho cùng lại là một nguyên nhân chung cho mọi quốc gia, ý tôi là sự dịu dàng và lòng quan tâm của người mẹ.
Người Circassia nghèo khó, còn các cô con gái của họ lại xinh đẹp, và quả thực, chính nhờ các cô mà họ chủ yếu buôn bán. Họ cung cấp những giai nhân cho các cung điện hậu cung của Sultan Thổ Nhĩ Kỳ, của Sophy xứ Ba Tư, và của tất cả những ai giàu có đủ sức mua cùng nuôi dưỡng thứ hàng hóa quý giá nhường ấy. Những thiếu nữ này được giáo dục rất đáng kính và đầy đức hạnh để biết vuốt ve, chiều chuộng đàn ông; được dạy những điệu nhảy rất lịch sự và mang tính yểu điệu; cùng cách làm gia tăng thêm phần khoái cảm cho những người chủ hất h hàm mà họ phải hầu hạ bằng những thủ pháp đầy nhục cảm nhất. Những sinh linh bất hạnh ấy lặp lại bài học của mình cho các bà mẹ nghe, y hệt như những cô bé ở xứ chúng ta đọc thuộc lòng sách giáo lý mà chẳng hiểu lấy một chữ.
Giờ đây, thường xảy ra chuyện là sau khi cha mẹ đã dồn hết tâm huyết chăm lo cho việc giáo dục con cái, họ lại tan vỡ mọi hy vọng chỉ trong chớp mắt. Bệnh đậu mùa tràn vào gia đình, một cô con gái chết vì nó, người thứ hai hỏng một mắt, người thứ ba có chiếc mũi to tướng khi đã bình phục, và những bậc phụ huynh bất hạnh lâm vào cảnh khánh kiệt hoàn toàn. Thậm chí, thường xuyên xảy ra cảnh khi bệnh đậu mùa bùng phát thành dịch, việc buôn bán bị đình trệ trong vài năm, khiến cho các hậu cung ở Ba Tư và Thổ Nhĩ Kỳ thưa thớt đi trông thấy.
Một quốc gia thương mại luôn cảnh giác với lợi ích của chính mình, và chớp lấy mọi phát kiến có thể đem lại lợi thế cho thương mại của họ. Người Circassia nhận thấy rằng cứ một nghìn người thì hầu như chưa tới một người từng bị bệnh đậu mùa tấn công ở thể dữ dội. Rằng một số người, quả thực, đã trải qua căn bệnh này rất nhẹ nhàng ba hoặc bốn lần, nhưng chưa từng có ai bị tới hai lần đến mức nguy hiểm tính mạng; tóm lại, chưa từng có ai mắc bệnh ở mức độ trầm trọng đến hai lần trong đời. Họ còn nhận thấy thêm rằng, khi bệnh đậu mùa thuộc loại nhẹ hơn và các mụn mủ chỉ phải phá vỡ một lớp da mềm mại, mỏng manh, chúng chẳng bao giờ để lại dù chỉ là một vết sẹo nhỏ trên khuôn mặt. Từ những quan sát thực tế ấy, họ đi đến kết luận rằng nếu một đứa trẻ sáu tháng hoặc một tuổi mắc bệnh đậu mùa thể nhẹ, nó sẽ không chết vì căn bệnh đó, sẽ không bị rỗ mặt, và cũng chẳng bao giờ bị khổ sở vì nó thêm lần nào nữa.
Do đó, để bảo toàn sinh mạng và sắc đẹp cho con cái, việc duy nhất còn lại phải làm là cho chúng mắc bệnh đậu mùa ngay trong những năm tháng thơ ấu. Họ làm điều này bằng cách cấy vào cơ thể đứa trẻ một mụn mủ lấy từ loại bệnh đậu mùa đều đặn và thuận lợi nhất có thể kiếm được.
Thí nghiệm đó không tài nào thất bại được. Người Thổ Nhĩ Kỳ, những con người có trí khôn, chẳng mấy chốc đã tiếp thu tập tục này, đến mức vào thời điểm này chẳng có một vị pasha nào ở Constantinople lại không truyền bệnh đậu mùa cho con cái cả hai giới ngay khi chúng vừa dứt sữa.
Vài kẻ ra vẻ ta đây cho rằng người Circassia đã mượn tập tục này từ người Ả Rập từ thời cổ đại; nhưng chúng ta hãy để việc làm sáng tỏ điểm lịch sử này cho một vị tu sĩ dòng Biển Đức uy bác nào đó, kẻ chắc chắn sẽ biên soạn vô số tập sách khổ lớn về đề tài này kèm theo các bằng chứng hoặc căn cứ khác nhau. Tất cả những gì tôi có thể nói về chuyện này là vào đầu triều đại của Vua George I, phu nhân Wortley Montague – một người phụ nữ sở hữu trí tuệ tuyệt vời và được trời phú cho một nghị lực mạnh mẽ chẳng kém gì bất kỳ ai thuộc phái đẹp trong các vương quốc Anh – khi đang ở cùng chồng trong vai trò đại sứ tại triều đình Porte, đã không hề ngần ngại truyền bệnh đậu mùa cho đứa con trai mà bà vừa sinh ra tại Constantinople. Vị tuyên úy đã ra sức can ngăn phu nhân, nhưng vô ích, rằng đây là một hành động trái đạo Cơ Đốc và vì thế nó không thể thành công với bất kỳ ai ngoài những kẻ ngoại đạo. Tuy nhiên, nó lại mang lại kết quả vô cùng tốt đẹp cho con trai của phu nhân Wortley Montague; và khi trở về nước Anh, bà đã truyền bá thí nghiệm ấy cho Vương phi xứ Wales, hiện là Nữ hoàng nước Anh. Phải thú nhận rằng vị vương phi này, gạt sang một bên vương miện và tước hiệu, sinh ra là để khích lệ toàn bộ các loại hình nghệ thuật và làm ơn cho nhân loại. Bà hiện lên như một nhà hiền triết khả ái trên ngai vàng, chưa từng bỏ lỡ một cơ hội nào để phát huy những tài năng lớn lao mà Thiên nhiên ban tặng, cũng như để thực thi lòng nhân ái của mình. Chính bà, khi được tin một người con gái của Milton đang sống trong cảnh khốn cùng, đã lập tức gửi cho bà ấy một món quà đáng kể. Chính bà là người bảo vệ nhà bác học Cha Courayer. Chính bà là người đã hạ cố tìm cách hòa giải giữa Tiến sĩ Clark và ngài Leibnitz. Ngay khoảnh khắc vị vương phi này nghe nói về phép chủng ngừa, bà liền cho tiến hành thí nghiệm ấy trên bốn tên tội phạm bị kết án tử hình, và nhờ cách đó mà cứu sống cuộc đời chúng một cách nhân đôi; bởi vì bà không chỉ cứu chúng khỏi giá treo cổ, mà thông qua căn bệnh đậu mùa nhân tạo này còn ngăn chặn việc chúng có thể mắc phải căn bệnh ấy theo cách tự nhiên, thứ mà rất có thể chúng sẽ phải đối mặt sớm muộn gì và có thể đã mất mạng vì nó khi ở độ tuổi lớn hơn.
Sau khi đã chắc chắn về sự hữu ích của thủ thuật này, vị vương phi liền cho chủng ngừa ngay trên những người con của chính mình. Phần lớn vương quốc đã noi theo tấm gương của bà, và kể từ thời điểm đó, ít nhất mười nghìn đứa trẻ thuộc tầng lớp quý phái đã mang ơn Nữ hoàng và phu nhân Wortley Montague vì đã cứu sống cuộc đời chúng theo cách này; và rất nhiều phụ nữ xinh đẹp cũng mang ơn họ vì nhan sắc của mình.
Theo một phép tính chung, cứ một trăm người thì có sáu mươi người mắc bệnh đậu mùa. Trong số sáu mươi người đó, có hai mươi người chết vì căn bệnh này vào độ tuổi đẹp nhất của cuộc đời, và ngần ấy người nữa phải mang theo những tàn tích khó coi của nó trên khuôn mặt suốt quãng đời còn lại. Như vậy, một phần năm nhân loại hoặc là chết hoặc là bị biến dạng bởi căn bệnh này. Nhưng nó lại không hề cướp đi sinh mạng của dù chỉ một người trong số những ai đã được chủng ngừa ở Thổ Nhĩ Kỳ hoặc Anh quốc, trừ khi bệnh nhân vốn đã ốm yếu từ trước, hoặc lẽ ra đã chết nếu thí nghiệm đó không được thực hiện trên người họ. Thêm vào đó, chẳng ai bị biến dạng, chẳng ai bị mắc bệnh đậu mùa lần thứ hai, nếu như việc chủng ngừa được thực hiện hoàn hảo. Do đó, chắc chắn rằng nếu phu nhân của một vị đại sứ Pháp nào đó mang được bí quyết này từ Constantinople về Paris, quốc gia này sẽ đời đời mang ơn bà. Khi ấy, Công tước de Villequier – thân phụ của Công tước d'Aumont, người có thể chất tráng kiện nhất và là người khỏe mạnh nhất nước Pháp – đã không phải lìa đời khi tuổi đời đang độ xuân sắc.
Thân vương xứ Soubise, người may mắn có được sắc diện hồng hào khỏe khoắn nhất, đã không bị cướp đi khi mới ở tuổi hai lăm, và vị Thái tử – ông nội của Louis XV – cũng đã chẳng phải nằm xuống nấm mồ khi vừa tròn năm mươi tuổi. Hai mươi ngàn con người bị bệnh đậu mùa cuốn phăng đi tại Paris vào năm 1723 lẽ ra đã còn sống cho đến tận bây giờ. Nhưng phải chăng người Pháp không tha thiết với cuộc sống, và sắc đẹp lại là một lợi thế tầm thường đến mức bị phái nữ xem nhẹ? Phải thú nhận rằng chúng ta là một giống loài kỳ quặc. Có lẽ đất nước chúng ta sẽ bắt chước cách làm của người Anh mười năm sau nữa, nếu tầng lớp tăng lữ và các y bác sĩ chịu buông tha cho phép họ làm điều đó; hoặc rất có thể những người đồng hương của chúng ta sẽ đưa phép chủng ngừa vào Pháp ba tháng nữa chỉ vì một phút bốc đồng ngẫu hứng, trong trường hợp người Anh vì tính cả thèm chóng chán mà ngưng thực hiện nó.
Tôi được biết rằng người Trung Hoa đã thực hiện phép chủng ngừa này từ cả trăm năm nay, một chi tiết chứng minh rất rõ cho tính hiệu quả của nó, khi mà họ được xem là dân tộc khôn ngoan nhất và được quản lý tốt nhất trên thế giới. Quả thực, người Trung Hoa không truyền căn bệnh này bằng cách chủng ngừa qua da, mà qua đường mũi, y hệt như cách chúng ta hít thuốc lá sợi. Đây là một phương pháp dễ chịu hơn, nhưng nó lại mang lại những kết quả tương tự; và đồng thời chứng minh rằng nếu phép chủng ngừa được thực hiện tại Pháp, nó đã có thể cứu sống sinh mạng của hàng ngàn người.
