Nước Anh thực sự là xứ sở của các giáo phái. *Multæ sunt mansiones in domo patris mei* (trong nhà Cha ta có nhiều chốn dung thân). Một người Anh, là người coi tự do là lẽ tự nhiên, có thể lên thiên đàng theo cách riêng của mình.

Tuy nhiên, dù ai cũng được phép phụng sự Chúa theo cách thức hay phong cách mà họ cho là phù hợp, thì tôn giáo thực thụ, tôn giáo giúp con người làm nên sự nghiệp, lại là giáo phái của những người Anh giáo hay giáo sĩ, gọi là Giáo hội Anh Quốc, hoặc đơn giản là Giáo hội, theo cách gọi trang trọng. Không ai có thể giữ một chức vụ nào ở Anh hay Ireland nếu không thuộc hàng tín hữu, tức là tự nhận mình là thành viên của Giáo hội Anh Quốc. Lý do này (vốn có sức thuyết phục như một chứng minh toán học) đã khiến bao người ly giáo thuộc mọi giáo phái cải đạo, đến mức chưa tới một phần hai mươi dân số còn nằm ngoài phạm vi của Giáo hội quốc giáo. Các giáo sĩ Anh Quốc vẫn giữ lại nhiều nghi lễ của Giáo hội La Mã, đặc biệt là nghi lễ nhận thuế thập phân với sự tỉ mẩn hết sức. Họ cũng có cái tham vọng đạo đức là muốn nắm quyền cai quản.

Hơn nữa, họ rất nhiệt thành truyền vào lòng giáo dân mối căm thù thánh thiện đối với những người ly giáo thuộc mọi giáo phái. Mối căm thù này bùng lên dữ dội dưới thời Đảng Tory vào bốn năm cuối triều Nữ hoàng Anne; nhưng chẳng gây ra tai hại gì lớn lao hơn chuyện đập vỡ cửa kính của vài nhà nguyện và phá hủy một vài nơi trong số đó. Bởi lẽ cơn cuồng tín tôn giáo đã chấm dứt ở Anh cùng với các cuộc nội chiến, và dưới thời Nữ hoàng Anne, nó chẳng khác gì tiếng ầm ì rỗng tuếch của mặt biển, nơi những con sóng vẫn dâng trào dù cơn bão đã đi qua từ lâu, khi phe Whig và Tory tàn phá quê hương mình, giống hệt cách phe Guelph và Ghibelline từng làm trước kia. Cả hai phe đều buộc phải lôi tôn giáo vào cuộc; đảng Tory tuyên bố ủng hộ chế độ Giám mục, còn đảng Whig, như nhiều người lầm tưởng, muốn xóa bỏ nó; tuy nhiên, sau khi nắm được ưu thế, họ hài lòng với việc chỉ thu hẹp quyền lực của nó mà thôi.

Thời Earl of Oxford và Lord Bolingbroke còn thường nâng cốc chúc tụng phe Tory, Giáo hội Anh Quốc coi các vị quý tộc này là những người bảo vệ các đặc quyền thánh thiêng của mình. Hạ viện của Hội đồng Giáo hội (một kiểu Hạ viện của các giáo sĩ) hoàn toàn do giới giáo sĩ hợp thành, vào thời đó có chút uy tín; ít nhất các thành viên của nó còn được tự do gặp gỡ, tranh luận về các vấn đề giáo hội, và thỉnh thoảng tuyên án hỏa thiêu những cuốn sách phi đạo đức, tức là những cuốn sách viết chống lại chính họ. Chính phủ hiện nay do phe Whig nắm giữ thậm chí không cho phép các vị ấy hội họp, vì thế giờ đây họ bị đẩy vào tình cảnh (trong sự tĩnh mịch của các giáo xứ riêng biệt) phải làm cái công việc buồn tẻ là cầu nguyện cho sự thịnh vượng của một Chính phủ mà họ sẵn sàng phá bĩnh nếu có thể. Về phần các giám mục, tổng cộng có hai mươi sáu người, họ vẫn có ghế trong Viện Quý tộc bất chấp phe Whig, bởi hủ tục coi họ là các nam tước vẫn tồn tại đến ngày nay. Tuy nhiên, trong lời tuyên thệ mà Chính phủ yêu cầu các vị này đọc, có một điều khoản khiến sự kiên nhẫn Cơ Đốc giáo của họ bị thử thách dữ dội, đó là: họ phải thuộc về Giáo hội Anh Quốc như được quy định bởi luật pháp. Có mấy giám mục, trưởng giáo hạt hay quan chức giáo hội nào mà không nghĩ mình có chức sắc *jure divino* (theo luật thần thánh); do đó, việc buộc phải thừa nhận rằng họ có được phẩm vị là nhờ một đạo luật tầm thường do một lũ giáo dân phàm tục ban hành quả là một nỗi sỉ nhục lớn lao đối với họ. Một tu sĩ thông thái (Cha Courayer) gần đây đã viết một cuốn sách để chứng minh tính hợp pháp và sự kế thừa các chức thánh của Anh Quốc. Cuốn sách này bị cấm ở Pháp, nhưng liệu quý vị có tin rằng Chính phủ Anh hài lòng về nó không? Hoàn toàn không. Những kẻ phe Whig đáng ghét ấy chẳng mảy may bận tâm liệu sự kế thừa chức giám mục giữa họ có bị gián đoạn hay không, hay liệu Giám mục Parker có được thụ phong (như người ta đồn đại) trong một quán rượu hay trong nhà thờ; bởi những người Whig này hài lòng hơn nhiều nếu các Giám mục nhận quyền lực từ Nghị viện thay vì từ các Tông đồ. Lord Bolingbroke từng nhận xét rằng quan niệm về quyền lực thần thánh này chỉ đẻ ra bao kẻ bạo chúa mặc áo lễ, trong khi luật pháp lại tạo nên những công dân.

Về đạo đức của giới giáo sĩ Anh, họ quy củ hơn so với ở Pháp, và lý do là thế này. Tất cả giới giáo sĩ (ngoại trừ một số rất ít) đều được đào tạo tại các Đại học Oxford hoặc Cambridge, xa rời sự đồi bại và tha hóa ngự trị ở thủ đô. Họ không được gọi lên các chức vị cao cho đến khi đã lớn tuổi, ở cái tuổi mà con người chẳng còn cảm xúc nào khác ngoài lòng tham, tức là khi tham vọng của họ đòi hỏi được thỏa mãn. Các chức vụ ở đây, trong cả Giáo hội lẫn quân đội, đều được ban tặng như phần thưởng cho quá trình phục vụ lâu dài; và ta không bao giờ thấy những gã thanh niên mới rời bỏ bộ lễ phục học đường đã được làm giám mục hay đại tá ngay lập tức; hơn nữa, phần lớn giới giáo sĩ đều đã kết hôn. Cái vẻ cứng nhắc và ngượng nghịu mà họ nhiễm phải tại Đại học, cùng với sự thiếu gần gũi của đàn ông xứ này với phụ nữ, thường khiến một vị giám mục phải tự bó hẹp mình và hài lòng với người vợ của chính mình. Giới giáo sĩ thỉnh thoảng có làm vài ly ở quán rượu, phong tục cho phép họ làm vậy trong dịp này; và nếu họ có say sưa thì cũng rất chừng mực, chẳng gây ra điều tiếng gì đáng kể.

Cái loại sinh vật lai tạp giữa ngụ ngôn (chẳng thể định nghĩa nổi), không phải giáo sĩ cũng chẳng phải giáo dân; tóm lại, cái thứ gọi là *Abbé* ở Pháp; là một loài hoàn toàn không tồn tại ở Anh. Mọi giáo sĩ ở đây đều rất giữ mình, và phần lớn trong số họ là những kẻ hợm hĩnh sách vở. Khi họ được nghe kể rằng ở Pháp, những thanh niên nổi tiếng vì lối sống buông thả, được đưa lên những chức vị cao nhất của Giáo hội nhờ các mưu mô chốn khuê phòng, công khai tán tỉnh phụ nữ theo kiểu lãng mạn, giải trí bằng cách viết những bài tình ca ướt át, chiêu đãi bạn bè hết sức xa hoa mỗi tối tại nhà riêng, rồi sau khi tiệc tàn lại rút lui để cầu xin sự trợ giúp của Chúa Thánh Thần, và mạnh miệng tự xưng là những người kế vị các Tông đồ, họ liền tạ ơn Chúa vì mình là người Tin Lành. Nhưng đó là những kẻ dị giáo trơ tráo, đáng bị thổi bay qua ngọn lửa tới chỗ lão Old Nick, như Rabelais đã nói, và vì lý do đó, tôi chẳng buồn bận tâm tới họ.