Cả người Anh lẫn bất kỳ quốc gia nào khác đều không có những nền tảng gây dựng để hỗ trợ các nghệ thuật thanh nhã được như ở Pháp. Có các trường đại học ở hầu hết các xứ sở, nhưng chỉ riêng nước Pháp mới hội tụ những sự khích lệ vô cùng hữu ích cho ngành thiên văn học và mọi phân ngành toán học, cho y học, cho những cuộc khảo cứu cổ vật, cho hội họa, điêu khắc và kiến trúc. Louis XIV đã bất tử hóa tên tuổi của mình qua những nền tảng đa dạng này, và sự bất tử ấy chẳng ngốn nổi của ông hai trăm ngàn livres mỗi năm.
Tôi phải thú nhận rằng một trong những điều khiến tôi vô cùng kinh ngạc là, dẫu Nghị viện Anh quốc từng hứa thưởng 20.000 bảng Anh cho bất kỳ ai tìm ra kinh độ, họ lại chưa từng một lần nghĩ đến việc bắt chước lòng hào phóng của Louis XIV đối với nghệ thuật và khoa học.
Quả thực, tài năng ở nước Anh nhận được những phần thưởng mang một sắc thái khác, mang lại niềm vinh dự lớn lao hơn cho cả dân tộc. Người Anh dành sự tôn kính lớn lao đến nhường ấy cho các tài năng kiệt xuất, khiến một kẻ sĩ có tài ở xứ sở họ luôn nắm chắc trong tay việc tạo dựng cơ đồ. Ông Addison nếu ở Pháp hẳn đã được bầu làm viện sĩ của một trong các viện hàn lâm, và nhờ sự nâng đỡ của dăm vị phu nhân, có lẽ đã giật được khoản lương hưu hằng năm mười hai trăm livres, hoặc không chừng đã bị tống giam vào ngục Bastile với cái cớ rằng một vài câu thơ trong vở bi kịch Cato của ông bị phát hiện là có ý châm chọc gã gác cổng của một quyền quý nào đó. Ông Addison lại được cất nhắc lên chức Ngoại trưởng ở Anh. Ngài Isaac Newton được cử làm Tổng giám quan Xưởng đúc Tiền Hoàng gia. Ông Congreve nắm giữ một trọng trách bổng lộc hậu hĩnh. Ông Prior làm Đặc sứ Toàn quyền. Tiến sĩ Swift là Giám đệ nhà thờ St. Patrick tại Dublin, và được kính trọng ở Ireland hơn cả vị Tổng giám mục Giáo trưởng. Đạo giáo mà ông Pope theo đuổi quả thực đã tước đi của ông mọi thứ bổng lộc, nhưng điều đó lại chẳng thể ngăn ông bỏ túi hai trăm ngàn livres từ bản dịch xuất sắc tác phẩm của Homer. Bản thân tôi từng chứng kiến suốt một thời gian dài ở Pháp, tác giả vở Rhadamistus lâm vào cảnh khốn cùng sắp chết đói. Và con trai của một trong những vĩ nhân từng xuất hiện ở nước nhà, người vốn đang chập chững bước đi trên con đường cao quý mà người cha đã vạch sẵn, hẳn đã rơi vào tận cùng khốn khổ nếu không có sự bảo trợ của ngài Fagon.
Nhưng điều khích lệ nghệ thuật mạnh mẽ nhất ở nước Anh chính là sự tôn kính sâu sắc dành cho chúng. Chân dung của Thủ tướng được treo bên trên lò sưởi trong phòng làm việc riêng của chính ông, nhưng tôi từng nhìn thấy chân dung ông Pope trong dinh thự của hai mươi vị quý tộc. Ngài Isaac Newton được kính trọng lúc sinh thời và nhận được sự trọn vẹn kính trọng sau khi qua đời; những nhân vật vĩ đại nhất quốc gia tranh nhau giành lấy vinh dự được khiêng quan tài cho ông. Hãy bước vào Tu viện Westminster, và bạn sẽ nhận ra thứ khơi gợi sự ngưỡng mộ ở người xem không phải là lăng mộ của các vị vua Anh, mà là những đài tưởng niệm do lòng biết ơn của dân tộc dựng lên để lưu danh muôn thuở những con người lỗi lạc từng góp phần làm rạng danh đất nước. Chúng ta ngắm nhìn những bức tượng của họ trong tu viện ấy y như cách tượng của Sophocles, Plato và những nhân vật bất tử khác từng được chiêm ngưỡng ở Athens; và tôi tin chắc rằng chỉ riêng việc chiêm ngưỡng những đài tưởng niệm huy hoàng ấy đã thắp lên ngọn lửa trong hơn một lồng ngực, trở thành nhân duyên để họ bước trên con đường trở thành vĩ nhân.
Người Anh thậm chí từng bị quở trách vì dành những vinh dự quá đỗi xa hoa cho một tài năng thuần túy, và bị chê trách vì đã chôn cất nữ diễn viên nổi tiếng Mrs. Oldfield tại Tu viện Westminster với sự long trọng gần như tương đương với ngài Isaac Newton. Vài kẻ viện cớ rằng người Anh dành những nghi thức tang ma trọng đại ấy cho bà, cốt là để xoáy sâu thêm vào sự dã man và bất công mà họ gán cho chúng ta, vì đã chôn cất Mademoiselle Le Couvreur một cách nhục nhã ngoài đồng hoang.
Nhưng xin hãy tin tôi rằng, người Anh chẳng bị thúc đẩy bởi động cơ nào khác khi chôn cất Mrs. Oldfield ở Tu viện Westminster ngoài sự minh triết của họ. Họ còn lâu mới lố bịch đến mức bêu riếu sự ô nhức lên một loại hình nghệ thuật từng bất tử hóa một Euripides và một Sophocles; hay gạt ra ngoài cộng đồng công dân của họ một nhóm người mà công việc là tôn lên bằng sự duyên dáng tuyệt vời nhất trong lời ăn tiếng nói và hành động những vở kịch mà cả dân tộc tự hào.
Dưới triều đại của Charles I và vào thuở đầu của các cuộc nội chiến do một lũ cuồng tín bảo thủ khơi châm – những kẻ cuối cùng lại trở thành nạn nhân của nó – rất nhiều tác phẩm đã được xuất bản nhằm đả kích sân khấu cùng các màn biểu diễn khác, những thứ bị tấn công với mức độ ác liệt càng lớn hơn bởi vì vị quân vương ấy cùng hoàng hậu của ông, ái nữ của Henry I xứ Pháp, lại vô cùng say mê chúng.
Một gã tên là Prynne, kẻ mang những nguyên tắc câu nệ đến mức cuồng loạn, kẻ từng nghĩ rằng bản thân sẽ xuống địa ngục nếu mặc áo thụng thay vì áo choàng ngắn, và sẵn sàng hả hê nhìn một nửa nhân loại tùng xẻo nửa còn lại vì vinh quang của Chúa cùng Hội truyền giáo Propaganda Fide; bỗng nổi xốn xang trong đầu việc viết ra một bài châm biếm cực kỳ tồi tệ nhắm vào dăm vở hài kịch khá hay ho từng được trình diễn rất đỗi vô hại mỗi đêm trước hoàng giá. Y trích dẫn uy quyền của các bậc Rabi cùng vài đoạn từ thánh Bonaventure, nhằm chứng minh rằng vở Œdipus của Sophocles là tác phẩm của ác quỷ; rằng Terence bị tuyệt thông ipso facto; và bồi thêm rằng không chừng Brutus, một tín đồ Jansenist vô cùng khắc kỷ, đã ám sát Julius Cæsar chẳng vì lý do nào khác ngoài việc ông, với tư cách là Tế chủ tối cao (Pontifex Maximus), lại cả gan viết một vở bi kịch có đề tài là Œdipus. Cuối cùng, y tuyên bố rằng tất cả những kẻ lui tới nhà thờ kịch đều bị tuyệt thông, bởi qua đó họ đã chối bỏ phép rửa tội của mình. Đây là sự lăng mạ đỉnh điểm giáng vào nhà vua cùng toàn thể hoàng tộc; và vì người Anh thời bấy giờ vô cùng yêu mến vị quân vương của họ, họ không thể chịu đựng nổi việc nghe một cây bút bàn chuyện tuyệt thông ngài, dẫu cho chính họ sau đó đã chặt đầu ngài. Prynne bị triệu tập ra trước Viện Star Chamber; cuốn sách kỳ diệu của y, thứ mà Cha Le Brun từng ăn cắp để viết nên tác phẩm của mình, bị kết án thiêu hủy bởi đao phủ xử án, còn bản thân y thì bị cắt tai. Phiên tòa xét xử y vẫn còn lưu giữ đến ngày nay.
Người Ý còn lâu mới tìm cách bôi nhọ vở opera, hay tuyệt thông Signor Senesino hoặc Signora Cuzzoni. Về phần mình, tôi dại dột mong sao các nhà chức trách hãy dẹp bỏ đi những tác phẩm đáng khinh nào đó được viết ra để chống lại sân khấu. Bởi khi người Anh và người Ý nghe tin chúng ta bêu riếu bằng dấu ấn ô nhức lớn nhất đối với một loại hình nghệ thuật mà ta xuất sắc vượt trội; rằng ta tuyệt thông những con người nhận bổng lộc từ nhà vua; rằng ta lên án như một tội ác vô thần đối với một màn trình diễn được bày biện trong các tu viện; rằng ta hạ nhục những trò giải trí mà Louis XIV và Louis XV từng trực tiếp tham gia diễn xuất; rằng ta gán cái mác công việc của quỷ dữ cho những tác phẩm được đón nhận bởi các thẩm phán khắc kỷ nhất và được trình diễn trước một vị hoàng hậu đức hạnh; khi mà, tôi xin nhắc lại, những người ngoại quốc được kể cho nghe về cung cách ngạo mạn này, về sự coi thường uy quyền hoàng gia này, và về nét thô mộc mang phong cách Gô-tích mà một vài kẻ cả gan gọi là sự nghiêm khắc theo kiểu Cơ đốc giáo, thì họ sẽ ôm ấp một ý niệm thế nào về quốc gia chúng ta? Và làm sao họ có thể tưởng tượng nổi, hoặc là luật pháp của chúng ta ban hành sự chuẩn thuận cho một nghệ thuật bị tuyên bố là ô nhức, hoặc là có những kẻ dám đóng dấu nhục nhã lên một nghệ thuật vốn nhận được sự bảo trợ của pháp luật, được đền đáp bởi các vị vua, được vun trồng và khích lệ bởi những con người vĩ đại nhất, và được ngưỡng mộ bởi toàn thể các quốc gia? Và rồi cuốn trước tác lố bịch chống lại sân khấu của Cha Le Brun lại được đặt chình ình trên kệ sách của một hiệu sách, đứng sát sạt bên cạnh những công trình bất tử của Racine, của Corneille, của Molière, vân vân.
