Không lâu trước đây, một câu hỏi sáo rỗng và phù phiếm sau đây đã được đem ra tranh luận trong một hội đồng vô cùng tao nhã và uy bác: Rằng ai là người vĩ đại nhất trong số Cæsar, Alexander, Tamerlane, Cromwell, v.v.?
Có người đã đáp rằng Sir Isaac Newton vượt trội hơn tất cả bọn họ. Nhận định của vị quý tộc ấy hoàn toàn chính xác; bởi nếu sự vĩ đại thực sự nằm ở việc được thiên bẩm ban cho một trí tuệ vĩ đại và dùng trí tuệ ấy để khai sáng tâm trí của chính mình lẫn người khác, thì một con người như Sir Isaac Newton — kẻ mà ngàn năm mới tìm được một người — mới chính là bậc đại nhân thực sự. Còn những nhà chính trị và chinh ức kia (thời đại nào mà chẳng sinh ra vài kẻ như thế) xét cho cùng chỉ là những kẻ ác nhân lừng danh. Kẻ chiếm được sự kính trọng của chúng ta là người thống trị tâm trí của phần nhân loại còn lại bằng sức mạnh của chân lý, chứ không phải những kẻ biến đồng loại thành nô lệ; là người thấu hiểu vũ trụ, chứ không phải những kẻ tàn phá nó.
Vì vậy, do anh muốn tôi kể cho nghe về những nhân vật trứ danh mà nước Anh đã sinh ra, tôi sẽ bắt đầu với Lord Bacon, ông Locke, Sir Isaac Newton, v.v. Sau đó, các bậc tướng lĩnh và bộ trưởng nhà nước sẽ lần lượt xuất hiện theo thứ tự.
Tôi phải bắt đầu với vị Tử tước Verulam lừng lẫy, được cả châu Âu biết đến với cái tên Bacon, vốn là họ của gia đình ông. Cha ông từng giữ chức Đại Chưởng ấn, và bản thân ông cũng trong nhiều năm liền giữ chức Đại Chưởng quan dưới thời Vua James I. Thế nhưng, giữa chốn thâm cung cùng quấy và trăm công nghìn việc của trọng trách cao cả ấy — vốn dĩ đã đủ ngốn sạch thời gian của ông — ông vẫn tìm được dư dã thời gian để nghiền ngẫm đèn sách, trở thành một triết gia vĩ đại, một sử gia xuất sắc và một cây bút tao nhã; điều đáng ngạc nhiên hơn nữa là ông sống trong một thời đại mà nghệ thuật viết lách chuẩn mực và tao nhã ít được ai biết đến, chứ đừng nói chi đến triết học chân chính. Lord Bacon, cũng như số phận chung của con người, được tôn vinh sau khi qua đời nhiều hơn là lúc sinh thời. Kẻ thù của ông nằm ngay tại triều đình nước Anh, còn những người ngưỡng mộ ông lại là người ngoại quốc.
Khi Hầu tước d’Effiat sang Anh túc trực bên cạnh Công nương Henrietta Maria, ái nữ của vua Henry IV mà Vua Charles I đã kết hôn, vị Bộ trưởng ấy đã đến yết kiến Lord Bacon. Lúc bấy giờ ông đang lâm bệnh nằm trên giường, và đã tiếp vị khách với tấm màn giường buông kín mít. "Ngài giống như các thiên thần vậy," vị Hầu tước thưa với ông; "chúng ta vẫn hằng nghe nhắc đến những thực thể ấy mọi lúc mọi nơi, và chúng ta tin rằng họ cao quý hơn con người, nhưng chẳng bao giờ được ban phước lành để chiêm ngưỡng họ."
Anh thừa biết rằng vị vĩ nhân này từng bị buộc tội một hành vi vô cùng bất xứng đối với một nhà triết học: ý tôi là tội nhận hối lộ và tống tiền. Anh cũng biết rằng ông đã bị Viện Quý tộc kết án phạt một khoản tiền khoảng bốn trăm nghìn livres tiền Pháp, bị tước bỏ tước hiệu quý tộc và chức vụ Chưởng quan; thế nhưng ở thời đại ngày nay, người Anh sùng kính ký ức về ông đến mức họ hầu như không chấp nhận rằng ông từng có tội. Nếu anh hỏi tôi nghĩ gì về vấn đề này, tôi xin đáp lại bằng những lời mà tôi từng nghe Lord Bolingbroke nói trong một dịp khác. Khi ấy, một số quý tộc đang bàn tán trong nhóm của ông về thói tham lam từng bị gán cho cố Công tước xứ Marlborough, và khi một vài ví dụ được đưa ra, người ta liền quay sang hỏi ý kiến Lord Bolingbroke (vốn từng thuộc phe đối lập, nên có lẽ ông hoàn toàn có thể đường đường chính chính lên tiếng làm sáng tỏ vấn đề đó): "Ông ấy là một vĩ nhân đến mức," vị lãnh chúa đáp, "tôi đã quên sạch những thói hư tật xấu của ông ấy rồi."
Do đó, tôi sẽ chỉ giới hạn trong những điều đã mang lại cho Lord Bacon sự kính trọng của toàn thể châu Âu một cách hoàn toàn xứng đáng.
Tác phẩm kỳ lạ nhất và hay nhất trong số tất cả các trước tác của ông lại chính là tác phẩm hiện nay ít có ích nhất và ít được đọc nhất, ý tôi là cuốn *Novum Scientiarum Organum*. Đây chính là chiếc giàn giáo dùng để dựng nên nền triết học mới; và khi tòa nhà đã được xây xong, ít nhất là một phần, thì chiếc giàn giáo ấy không còn hữu dụng nữa.
Lord Bacon khi ấy vẫn chưa tường tận về Tự nhiên, nhưng ít nhất ông đã biết và chỉ ra những con đường khác nhau dẫn đến đó. Thời trẻ, ông từng khinh miệt thứ gọi là triết học trong các trường đại học, và đã làm mọi cách có thể để ngăn chặn những hội đoàn vốn được lập ra để nâng cao lý trí con người này không làm hoố ố nó bằng những khái niệm rườm rà, nỗi sợ sự chân không, các bản thể luận, cùng tất cả những thuật ngữ ngớ ngẩn vốn chẳng những được sự dốt nát tôn lên thành tôn nghiêm, mà còn bị biến thành thiêng liêng một cách buồn cười khi đem ra pha trộn với tôn giáo.
Ông chính là người cha đẻ của triết học thực nghiệm. Quả thật phải thừa nhận rằng, trước thời đại của ông, đã có những bí mật vô cùng kinh ngạc được tìm ra — la bàn hàng hải, nghề in, nghệ thuật khắc trên bản đồng, tranh sơn dầu, gương soi; nghệ thuật giúp người già khôi phục phần nào thị lực nhờ kính đeo; thuốc súng, v.v. đã được phát hiện. Một thế giới mới đã được tranh giành, được tìm thấy và được chinh phục. Người ta hẳn sẽ cho rằng những phát minh siêu việt này phải do những triết gia vĩ đại nhất thực hiện, và trong những thời đại bừng sáng hơn thời đại ngày nay rất nhiều chứ? Nhưng sự thật hoàn toàn ngược lại; tất cả những đổi thay vĩ đại ấy lại diễn ra trong những thời kỳ ngu muội và dã man nhất. Sự ngẫu nhiên chỉ sinh ra hầu hết những phát minh ấy; và rất có thể cái gọi là sự ngẫu nhiên đã đóng góp phần lớn vào việc phát hiện ra châu Mỹ; ít ra, người ta vẫn luôn nghĩ rằng Christopher Columbus chỉ thực hiện chuyến hải hành của mình dựa trên lời kể của một vị thuyền trưởng bị bão cuốn trôi dạt tu tận phía tây đến tận quần đảo Antilles. Dù sao đi nữa, con người đã đi vòng quanh thế giới và có thể phá hủy các thành phố bằng một thứ sấm sét nhân tạo còn khủng khiếp hơn cả sấm sét thật; thế nhưng lúc bấy giờ, họ lại chẳng hề hay biết gì về sự tuần hoàn của máu, trọng lượng của không khí, các định luật chuyển động, ánh sáng, số lượng hành tinh của chúng ta, v.v. Và một kẻ bảo vệ một luận điểm về cuốn “Các phạm trù” của Aristotle, về các khái niệm phổ quát *a parte rei*, hay những thứ nhảm nhí đại loại thế, lại được xem như một hiện tượng kỳ lạ.
Những phát minh kinh ngạc nhất, hữu ích nhất lại không phải là những thứ mang lại vinh quang lớn nhất cho tâm trí con người. Chính bản năng cơ khí vốn tồn tại ở rất nhiều người, chứ không phải triết học chân chính, mới là nguồn gốc khai sinh ra hầu hết các loại nghệ thuật.
Việc phát hiện ra lửa, nghệ thuật làm bánh mì, nấu chảy và chế biến kim loại, xây dựng nhà cửa, và phát minh ra cái thoi dệt, mang lại lợi ích cho nhân loại nhiều hơn vô kể so với nghề in hay la bàn hàng hải: thế nhưng những nghệ thuật ấy lại do những con người hoang sơ, chưa qua khai hóa phát minh ra.
Người Hy Lạp và La Mã sau đó đã tận dụng ngành cơ khí biết bao! Thế nhưng, họ lại tin rằng có những tầng trời bằng pha lê, rằng các vì sao chỉ là những ngọn đèn nhỏ đôi khi rơi xuống biển, và một trong những triết gia vĩ đại nhất của họ, sau quãng thời gian dài nghiên cứu, đã phát hiện ra rằng các vì sao chẳng qua là vô số hòn đá lửa bị tách ra từ Trái Đất.
Nói tóm lại, trước Lord Bacon, chẳng có ai tường tận về triết học thực nghiệm, cũng như về các thí nghiệm vật lý khác nhau đã được thực hiện kể từ thời của ông. Hầu như không có thí nghiệm nào trong số đó là không được hé lộ trong tác phẩm của ông, và chính bản thân ông cũng từng thực hiện một vài thí nghiệm. Ông đã chế tạo ra một loại máy nén khí, nhờ đó ông phỏng đoán được tính đàn hồi của không khí. Ông đã tiếp cận, có thể nói là từ mọi phía, việc phát hiện ra trọng lượng của nó, và suýt chút nữa thì đạt được thành tựu đó, nhưng ít lâu sau Torricelli đã nắm lấy chân lý ấy. Chẳng bao lâu sau, triết học thực nghiệm bỗng chốc được chú trọng canh tác ở hầu hết các vùng của châu Âu. Đó là một kho báu bị chôn vùi mà Lord Bacon từng mường tượng ra đôi chút, và tất cả các triết gia, được cổ vũ bởi những lời hứa hẹn của ông, đã thi nhau đào xới lên.
Nhưng điều khiến tôi ngạc nhiên nhất chính là việc đọc được trong tác phẩm của ông, bằng những từ ngữ rõ mồn một, về lực hấp dẫn mới — thứ phát minh vốn được quy cho Sir Isaac Newton.
Chúng ta phải tìm hiểu xem, Lord Bacon nói, liệu có tồn tại một thứ sức mạnh từ tính nào đó hoạt động giữa Trái Đất và các vật nặng, giữa mặt trăng và đại dương, giữa các hành tinh, v.v., hay không. Ở một chỗ khác, ông nói rằng các vật nặng hoặc phải bị cuốn về phía tâm của Trái Đất, hoặc phải chịu lực hút tương hỗ từ nó; và trong trường hợp sau, hiển nhiên là các vật thể càng rơi đến gần Trái Đất bao nhiêu, chúng sẽ càng hút lẫn nhau mạnh bấy nhiêu. Chúng ta phải, ông nói, thực hiện một thí nghiệm để xem liệu cùng một chiếc đồng hồ sẽ chạy nhanh hơn ở đỉnh núi hay dưới đáy mỏm hầm; liệu sức nặng của các quả cân có giảm đi trên núi và tăng lên dưới hầm mỏ hay không. Rất có thể Trái Đất thực sự sở hữu một sức hút mãnh liệt.
Tiên phong ấy trong triết học đồng thời cũng là một cây bút tao nhã, một nhà sử học và một bậc trí giả.
Các bài tiểu luận đạo đức của ông rất được coi trọng, nhưng chúng được viết ra với mục đích giáo huấn hơn là làm vừa lòng người đọc; và vì chúng không mang tính châm biếm nhân loại như tập “Châm ngôn” của Rochefoucauld, cũng chẳng được viết theo lập trường hoài nghi giống như các “Tiểu luận” của Montaigne, nên chúng không được đọc nhiều bằng hai tác giả tài hoa kia.
Cuốn Lịch sử đời vua Henry VII của ông từng được xem là một kiệt tác, nhưng làm sao một số người lại có thể cả gan đem một tác phẩm nhỏ nhoi như thế ra so sánh với bộ lịch sử của vị Thuanus lừng lẫy của chúng ta cơ chứ?
Khi bàn về kẻ mạo danh khét tiếng Perkin — con trai của một người Do Thái cải đạo, kẻ đã cả gan mạo nhận cái tên và tước hiệu của Richard IV, Vua nước Anh, dưới sự giật dây của Nữ công tước xứ Burgundy, và kẻ đã tranh giành ngai vàng với vua Henry VII — Lord Bacon đã viết những dòng sau đây:
“Vào thời điểm này, Nhà Vua lại bắt đầu bị ám ảnh bởi những hồn ma, do ma thuật và các nghệ thuật kỳ bí của Quý bà Margaret — người đã triệu hồi bóng ma của Richard, Công tước xứ York, con trai thứ hai của Vua Edward IV, ra để quẩn quanh quấy phá Nhà Vua.
“Sau khi ả (Margaret xứ Burgundy) cho rằng hắn (Perkin Warbeck) đã thuộc làu bài học, ả bắt đầu tự tính toán xem từ bờ cõi nào thì vì sao chổi này nên xuất hiện đầu tiên, và vào thời điểm nào thì nó phải xuất hiện trên bầu trời Ireland; bởi vì một hiện tượng khí tượng tương tự từng có sức ảnh hưởng mạnh mẽ ở đó trước đây.”
Thiết nghĩ vị Thuanus uyên bác của chúng ta không hề hùa theo thứ văn chương hoa hòe hoa sói như thế — thứ từng được xem là siêu việt hồi xưa, nhưng ở thời đại này lại bị gọi một cách chính xác là những lời nhảm nhí.
