Những Bức Thư Về Nước Anh

Lượt đọc: 32 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Thư Thứ Tư — Về Giáo Phái Quaker

❊ ❊ ❊

Khoảng thời gian này đã chứng kiến sự xuất hiện của William Penn lừng lẫy, người đã đặt nền móng cho thế lực của giáo phái Quaker tại châu Mỹ, và lẽ ra đã có thể khiến họ trở nên đáng kính trong mắt người châu Âu, ngặt một nỗi loài người vốn hiếm khi biết tôn trọng đức hạnh nếu nó hiện diện dưới một vẻ ngoài nực cười. Ông là con trai duy nhất của Phó đô đốc Penn, một sủng thần của Công tước xứ York, người sau này lên ngôi vua mang hiệu James II.

Năm hai mươi tuổi, khi đang ở Cork, William tình cờ gặp lại một tín đồ Quaker từng quen biết thời ở Oxford, và người này đã cảm hóa được anh. Vốn là một thanh niên nhanh nhẹn, có tài hùng biện thiên bẩm, lại sở hữu diện mạo thu hút cùng phong thái vô cùng lịch thiệp, William chẳng mấy chốc đã thuyết phục được một vài người bạn thân thiết của mình. Mọi việc đi xa đến mức, qua từng bước âm thầm, anh đã gầy dựng nên một hội nhóm các thanh niên Quaker thường tụ họp tại nhà mình; nhờ vậy mà khi vừa hơn hai mươi tuổi, anh đã đứng đầu một giáo phái.

Sau khi rời Cork trở về tâu ơn cha là Phó đô đốc, thay vì quỳ gối xin lộc ban như thông lệ, anh cứ thế tiến lại gần ông với chiếc mũ đội trên đầu và cất lời: “Thưa bạn, tôi rất vui được thấy anh khỏe mạnh.” Phó đô đốc tưởng con trai mình phát điên, nhưng khi sớm nhận ra cậu ta đã gia nhập giáo phái Quaker, ông bèn dùng mọi mưu chước mà sự khôn ngoan mách bảo để uốn nắn cậu ăn ở và hành xử như người bình thường. Chàng thanh niên chẳng đáp lại cha điều gì ngoài việc tha thiết khuyên nhủ ông cũng hãy gia nhập Quaker. Cuối cùng, người cha đành thu gọn mọi yêu cầu thành một điều duy nhất, ấy là: “cậu phải diện kiến Nhà vua và Công tước xứ York với chiếc mũ cắp nách, và không được dùng từ ‘ngươi’ với ‘mày’ (thee và thou) với họ.”

William đáp rằng: “vì lý do lương tâm, con không thể làm những điều ấy,” câu trả lời khiến người cha tức giận đến mức tống cổ anh ra khỏi nhà. Chàng thanh niên Penn tạ ơn Chúa vì đã cho phép anh được chịu khổ từ sớm vì chính nghĩa của Ngài, rồi rảo bước vào thành phố, nơi anh bắt đầu thuyết giảng và thu phục được một lượng lớn tín đồ.

Hàng ngũ giáo sĩ Anh giáo chứng kiến giáo dân của mình thưa thớt đi từng ngày; và vì Penn tuổi trẻ tài cao, lại có dáng vác thanh tao, nên các phu nhân chốn triều đình cũng như chốn phồn hoa đô hội đã rồng rắn kéo đến các buổi họp đạo của ông với một sự sùng kính lớn. Vị giáo chủ George Fox, khi nghe tiếng tăm lừng lẫy của ông, đã lặn lội đến tận Luân Đôn (dù chặng đường vô cùng xa xôi) chỉ thuần túy để diện kiến và đàm đạo với ông. Cả hai quyết định lên đường truyền giáo sang các xứ sở nước ngoài, và thế là họ xuống tàu đi Hà Lan, sau khi đã để lại những người thợ gặt đủ sức chăm nom mảnh vườn nho tại Luân Đôn.

Công sức của họ đã gặt hái thành công rực rỡ tại Amsterdam, nhưng có một sự kiện mang lại vinh dự lớn lao nhất cho họ, đồng thời cũng đặt lòng khiêm nhường của họ trước thử thách cam go nhất, chính là sự đón tiếp mà họ nhận được từ Elizabeth, Công chúa xứ Palatine, người cô của Vua George I xứ Đại Anh — một bậc giai nhân nổi tiếng với trí tuệ uyên bác và là người từng được Descartes đề tặng tác phẩm Lãng mạn Triết học của ông.

Bấy giờ bà đã lui về ở ẩn tại La Hay, nơi bà tiếp đón những Người Bằng hữu ấy — đó là tên gọi của tín đồ Quaker tại Hà Lan vào thời điểm đó. Vị công chúa đã có nhiều buổi đàm đạo với họ tại cung điện của mình, và cuối cùng bà mang lòng mến mộ đến mức họ phải thừa nhận rằng bà chẳng còn cách vương quốc thiên đường bao xa nữa. Những Người Bằng hữu cũng gieo những hạt giống lành tại Đức, nhưng thu hoạch được rất ít quả ngọt; bởi vì thói quen xưng hô “thee” và “thou” không được đón nhận ở một xứ sở mà người ta luôn bị buộc phải dùng những danh hiệu như “điện hạ” và “tôn kính”. William Penn chẳng mấy chốc phải quay về Anh quốc khi nghe tin cha lâm bệnh, cốt để kịp nhìn mặt ông lần cuối trước khi nhắm mắt xuôi tay. Phó đô đốc đã làm hòa với con trai, và dẫu mang niềm tin tôn giáo khác biệt, ông vẫn ôm chầm lấy con đầy âu yếm. William đưa ra những lời khuyên nhủ vô ích, mong cha đừng nhận Bí tích Thánh thể mà hãy ra đi trong đức tin Quaker, còn người cha già phúc hậu thì nài nỉ con trai hãy đính cúc áo lên tay áo và thắt dải tang bằng đăng-ten quanh vành mũ hải ly của mình, song tất cả đều công cốc.

William Penn thừa hưởng một gia tài kếch xù, một phần trong số đó gồm những khoản nợ mà triều đình thiếu Phó đô đốc vì những số tiền ông từng ứng trước cho hải quân. Vào thời điểm ấy, chẳng có khoản tiền nào bấp bênh hơn những khoản nợ từ nhà vua. Penn buộc phải đi lại không chỉ một lần, và phải dùng lời lẽ “thee” với “thou” với Vua Charles cùng các bộ trưởng của ngài để đòi lại khoản nợ; và rốt cuộc, thay vì trả bằng tiền mặt, Chính phủ đã trao cho ông quyền sở hữu và thống trị một tỉnh ở châu Mỹ, nằm về phía nam Maryland. Cứ thế, một tín đồ Quaker đã được đưa lên ngôi vị tối cao. Penn giương buồm đến vùng đất mới của mình trên hai chiếc thuyền chở đầy các tín đồ Quaker — những người đã nguyện theo chân vận mệnh của ông. Vùng đất ấy sau đó được đặt tên là Pennsylvania theo tên của William Penn, người đã đặt nền móng xây dựng nên Philadelphia tại đó, nay là thành phố phồn thịnh nhất ở vùng đất ấy. Bước đi đầu tiên của ông là thiết lập một liên minh với những láng giềng châu Mỹ, và đây là hiệp ước duy nhất giữa những con người ấy với người Cơ Đốc giáo không được chuẩn nhận bằng lời thề mà chưa từng bị phá vỡ. Vị quân vương mới đồng thời cũng là nhà lập pháp của Pennsylvania, đã ban hành những bộ luật vô cùng khôn ngoan và sáng suốt, chưa từng có điều nào bị thay đổi kể từ thời của ông. Điều luật đầu tiên là không làm tổn hại bất kỳ ai vì lý do tôn giáo, và coi tất cả những ai tin vào một Đức Chúa Trời đều là anh em huynh đệ.

Vừa ổn định xong bộ máy cai trị, ông đã thu hút nhiều thương gia châu Mỹ đến sinh cơ lập nghiệp và đông đúc hóa thuộc địa này. Thổ dân bản địa, thay vì chạy trốn vào rừng sâu, đã từng bước vun đắp tình bằng hữu với những con người Quaker chuộng hòa bình. Họ yêu mến những người ngoại tộc này bao nhiêu thì căm ghét bấy nhiêu những kẻ Cơ Đốc giáo từng chinh phạt và tàn phá châu Mỹ. Chẳng mấy chốc, rất nhiều người trong số những kẻ dã man đó (tên gọi vốn sai lầm biết mấy), bị mê hoặc bởi bản tính ôn hòa và dịu dàng của những người láng giềng, đã kéo đến đông nghịt bên William Penn và khẩn khoản xin ông thu nhận họ vào hàng ngũ thần dân của mình. Thật là một cảnh tượng hiếm có và lạ lùng khi một vị quân vương bị những kẻ hạ thần hèn mém nhất xưng hô “thee” với “thou”, những kẻ thậm chí chẳng thèm cất mũ khi bước vào diện kiến; và cũng lạ lùng chẳng kém khi một Chính phủ lại không có lấy một bóng giáo sĩ, một dân tộc không có vũ khí, dù là tấn công hay phòng thủ; một tập thể công dân hoàn toàn không phân biệt giai cấp trừ các chức vụ công quyền, và những người láng giềng chẳng hề mang trong lòng mảy may tị hiềm lẫn nhau.

William Penn có quyền kiêu hãnh vì đã mang hạ giới thời đại hoàng kim từng được ca tụng biết bao — một thời đại mà theo mọi xác suất có lẽ chưa từng tồn tại ở bất cứ đâu ngoài Pennsylvania. Ông trở về Anh để giải quyết một số công chuyện liên quan đến lãnh địa mới của mình. Sau khi Vua Charles II băng hà, Vua James, người từng quý mến người cha, nay chuyển sự ân sủng ấy sang người con, không còn coi ông là một giáo phái gia ô uế mà như một vĩ nhân thực thụ. Chính trị của nhà vua trong dịp này hoàn toàn phù hợp với tâm tư của ngãi. Ngài rất muốn làm hài lòng giáo phái Quaker bằng cách bãi bỏ các đạo luật chống lại những người ly giáo, nhằm nhân cơ hội khoan dung tôn giáo phổ quát này để tái thiết lập Công giáo Rô-ma. Mọi giáo phái ở Anh đều nhìn thấu cái bẫy giăng ra cho họ, nhưng họ không hề sập bẫy; họ chưa bao giờ bỏ lỡ dịp đoàn kết lại mỗi khi tôn giáo Rô-ma, kẻ thù chung của họ, cần phải bị chống lại. Nhưng Penn không cho rằng bản thân có bất kỳ nghĩa vụ nào phải chối bỏ những nguyên tắc của mình chỉ để lấy lòng những người theo Kháng Cách — những kẻ vốn căm ghét ông — nhằm chống lại một vị vua hằng yêu mến ông. Ông đã thiết lập quyền tự do tôn giáo phổ quát về mặt lương tâm tại châu Mỹ, và không muốn ai nghĩ rằng mình có ý định phá hủy nó ở châu Âu; chính vì lý do ấy mà ông đã trung thành một cách kiên định đến mức triệt Vua James, khiến rộ lên lời đồn đại khắp nơi rằng ông là một tu sĩ Dòng Tên. Lời vu khống này tác động rất mạnh đến ông, buộc ông phải tự biện minh qua văn bản. Tuy nhiên, bất hạnh thay cho Vua James II, người mà ở đó, cũng như ở đa phần các vị quân vương dòng Stuart, sự vĩ đại và yếu hèn hòa quyện vào nhau một cách đồng đều, và cũng giống như họ, kẻ làm quá đà việc này nhưng lại hụt hẫng ở việc kia, đã để mất vương quốc của mình theo một cách thật khó mà cắt nghĩa nổi.

Tất cả các giáo phái ở Anh đều chấp nhận từ tay William III và Nghị viện sự khoan dung và dung thứ mà họ từng cự tuyệt khi được Vua James ban ơn. Ấy là khi các tín đồ Quaker bắt đầu thụ hưởng, nhờ vào luật pháp, những đặc quyền mà họ vẫn nắm giữ cho đến tận ngày nay. Penn, sau khi cuối cùng cũng được chứng kiến giáo phái Quaker đứng vững chắc trên quê hương mình, bèn quay trở lại Pennsylvania. Đồng bào của ông cùng người dân châu Mỹ đón chào ông trong những giọt nước mắt vui sướng, tựa như một người cha trở về thăm đàn con thơ. Mọi đạo luật đều đã được tuân thủ một cách tôn nghiêm trong suốt thời gian ông vắng mặt — một diễm phúc chưa từng có nhà lập pháp nào có được ngoại trừ ông. Sau khi cư ngụ vài năm tại Pennsylvania, ông rời đi dẫu vô cùng lưu luyến, để trở về Anh nhằm vận động một số vấn đề ủng hộ thương nghiệp cho Pennsylvania. Nhưng ông chẳng bao giờ còn được nhìn thấy nơi ấy nữa, khi qua đời tại Ruscombe, thuộc hạt Berkshire, vào năm 1718.

Tôi không tài nào đoán trước được vận mệnh của giáo phái Quaker rồi sẽ trôi dạt về đâu ở châu Mỹ, nhưng tôi nhận thấy nó đang lụi tàn đi từng ngày ngay trên đất Anh. Ở mọi quốc gia nơi tự do lương tâm được dung dưỡng, tôn giáo quốc gia cuối cùng rồi cũng sẽ nuốt chửng tất cả các giáo phái còn lại. Các tín đồ Quaker không đủ tư cách để trở thành nghị sĩ Quốc hội; họ cũng không thể nắm giữ bất kỳ chức vụ hay bổng lộc nào, bởi vì những dịp ấy luôn đòi hỏi phải tuyên thệ, trong khi họ thì tuyệt đối không bao giờ thề thốt. Do đó, họ bị đẩy vào thế buộc phải sống bám vào thương mại. Con cái họ, những kẻ đã được làm cho giàu có nhờ sự siêng năng của cha mẹ, lại khao khát được hưởng thụ tước vị danh dự, được diện những chiếc cúc áo và tay áo ren diêm dúa; và vì quá hổ thẹn khi bị gọi là người Quaker, chúng bèn cải sang đạo Anh giáo chỉ để đuổi kịp trào lưu thời thượng.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.