Tôi lấy làm ngạc nhiên khi ông de Muralt – một học giả sáng suốt và tài hoa từng xuất bản một số bức thư bàn về hai quốc gia Anh và Pháp – khi viết về kịch hài lại tự giới hạn mình trong việc chỉ trích nhà biên kịch Shadwell. Tác giả này vào thời của ông de Muralt vốn đã bị khinh miệt không ít, và chẳng phải là nhà thơ được lòng giới thượng lưu trong nước. Các vở kịch của ông ta dẫu từng thu hút khán giả trong một thời gian ngắn, nhưng đều bị mọi người có gu thẩm mỹ khinh bỉ, chẳng khác nào nhiều vở kịch tôi từng thấy ở Pháp: cốt lôi kéo đám đông đến rạp nhưng lúc đọc lại khiến người ta không thể nuốt trôi, loại kịch mà người ta có thể bảo rằng cả thành phố Paris hùa nhau la ó phản đối, thế mà ai nấy vẫn đổ xô đi xem diễn trên sân khấu. Thiết nghĩ, ông de Muralt đáng lẽ phải nhắc đến một nhà soạn kịch tài ba (còn sống khi ông ấy ở Anh), ý tôi là ông Wycherley, người từng nổi tiếng khắp chốn vì chiếm được trọn vẹn tình cảm của vị tình phụ lừng danh nhất thời vua Charles II. Con người này, suốt đời giao du với những bậc quyền quý bậc nhất, thấu hiểu tường tận cuộc sống cùng những thói hư tật xấu của họ, và đã phác họa chúng bằng ngòi bút sắc sảo nhất cùng những sắc thái chân thực nhất. Ông đã dựng lên bức chân dung về một kẻ ghét đời, hay kẻ hiềm khát nhân loại, phỏng theo vở kịch của Molière. Mọi nét vẽ của Wycherley đều mạnh mẽ và táo bạo hơn hẳn nhân vật cùng loại của chúng ta, tuy nhiên chúng lại kém phần tinh tế đi, và các phép tắc đoan trang trong vở kịch này cũng không được tuân thủ cho lắm. Nhà văn Anh đã khắc phục được khiếm khuyết duy nhất trong vở hài kịch của Molière, đó là cốt truyện quá mỏng manh, vốn lại được bố trí sao cho các nhân vật trong đó không khơi gợi được nhiều sự quan tâm từ chúng ta. Hài kịch Anh tác động sâu sắc đến ta, và cấu trúc cốt truyện vô cùng khéo léo, nhưng đồng thời lại quá táo bạo so với phong thuần phong mỹ tục của người Pháp. Tác phẩm ấy có cốt truyện như sau: Một vị đại úy hải quân, vô cùng can đảm, bộc trực và sục sôi mối khinh miệt đối với toàn thể nhân loại, có một người bạn chân thành, chu đáo nhưng anh ta vẫn hoài nghi; cùng một người tình đem lòng yêu anh đến mức cuồng nhiệt. Vị đại úy chẳng những không hồi đáp tình cảm ấy, mà thậm chí chẳng thèm liếc nhìn nàng lấy một cái, trái lại hoàn toàn tin tưởng vào một kẻ tiểu nhân giả dối, kẻ đốn mạt nhất trần đời. Cùng lúc ấy, anh ta đã trao trọn trái tim cho một ả đàn bà trăng hoa nhất và bội bạc nhất trong giới nữ, lại còn nhẹ dạ đến mức đinh ninh rằng ả là một nàng Penelope, còn người bạn đểu cáng kia là một bực Cato. Anh lên đường xuống tàu chiến để đi đánh người Hà Lan, sau khi đã phó thác toàn bộ tiền bạc, châu báu và tất cả gia sản trên đời cho người phụ nữ đức hạnh này, đồng thời ký thác nàng cho sự chăm sóc của người bạn mà anh tưởng là trung thực. Thế nhưng, con người trượng nghĩa thực sự mà anh lại đem lòng hoài nghi vô cớ ấy vẫn xuống tàu đi cùng anh, còn người tình mà anh chẳng mến nổi dẫu chỉ một cái liếc mắt thì cải trang thành thiếu niên hầu phòng, đồng hành cùng anh suốt chuyến hải trình mà anh hoàn toàn không hề hay biết nàng mang giới tính khác với lớp vỏ bọc kia – ngẫu nhiên thay, tình tiết này xem ra không mấy tự nhiên cho lắm.
Vị đại úy sau khi tự cho nổ tung chiến thuyền của chính mình trong một trận giao tranh liền trở về nước Anh trong cảnh tay trắng và khánh kiệt, được tháp tùng bởi cậu tiểu phòng và người bạn nọ, mà chẳng hề hay biết về tình bạn của người này hay tình yêu sâu kín của người kia. Anh lập tức tìm đến đóa hoa chốn khuê phòng mà anh hòng mong vẫn giữ trọn lòng chung thủy với anh cùng số tài sản anh đã gửi gắm trong tay ả. Quả nhiên anh gặp lại ả, nhưng ngặt nỗi ả đã kết hôn với chính gã tiểu nhân trung thực mà anh từng đặt trọn niềm tin, và anh phát hiện ra ả đã hành xử vô ơn bội nghĩa nhường nào đối với chiếc tráp anh trao phó. Vị đại úy khó lòng tin nổi rằng một người phụ nữ có đức hạnh và danh dự lại có thể cư xử đê tiện đến nhường ấy; song để chứng minh cho anh thấy rõ hơn sự thật phũ phàng đó, chính vị phu nhân đáng kính này lại đem lòng yêu mến cậu tiểu hầu phòng nhỏ bé, và tìm cách ép buộc cậu phải ân ái với mình. Nhưng vì lẽ công đạo cần phải được thực thi, và trong kịch nghệ thì thiện giả thiện báo, ác giả ác báo, cuối cùng người ta vỡ lẽ ra rằng vị đại úy đã đóng thế chỗ của cậu tiểu hầu phòng, tư thông với người tình phản trắc, cắm sừng gã bạn ranh ma, phóng kiếm đâm thủng ngực hắn, thu hồi lại chiếc tráp và kết hôn với cậu hầu phòng của mình. Bạn sẽ nhận thấy rằng vở kịch này còn được tô điểm thêm bởi một mụ đàn bà già cả cay nghiệt, hay kiện tụng (vốn là họ hàng của vị đại úy), tạo nên hình tượng hài hước nhất từng bước lên sân khấu.
Wycherley cũng phóng tác từ Molière một vở kịch khác, mang sắc thái độc đáo và táo bạo không kém, có thể xem như một dạng École des Femmes, hay Trường học cho phụ nữ có chồng.
Nhân vật chính trong vở hài kịch này là một gã tên Homer, một kẻ chuyên săn lùng gia tài bằng thủ đoạn và là nỗi kinh hoàng của tất cả các ông chồng trong thành phố. Gã này, nhằm mưu tính những bước đi chắc ăn hơn, phao tin rằng trong cơn bạo bệnh vừa qua, các y bác sĩ đã buộc phải hoạn gã. Khi gã xuất hiện với tư thế cao quý mới mẻ ấy, toàn bộ các ông chồng trong thị trấn liền lũ lượt kéo đến cùng với những người vợ của mình, và giờ đây tội nghiệp gã Homer chỉ còn biết đau đầu vì không biết phải chọn lựa ra sao. Dẫu vậy, gã đặc biệt dành sự ưu ái cho một cô thôn nữ nhỏ nhắn, một sinh vật vô hại và ngây thơ, người sở hữu bầu sức sống tràn trề và cắm sừng chồng mình bằng một vẻ khờ khạo mang lại giá trị vượt trội so với sự thâm trầm ranh mãnh của những quý cô từng trải nhất. Vở kịch này quả thực không thể gọi là trường học của đạo đức tốt, nhưng chắc chắn nó là trường học của sự thông tuệ và khiếu hài hước chân thực.
Sir John Vanbrugh đã viết một số vở hài kịch mang tính trào phúng nhiều hơn các tác phẩm của ông Wycherley, nhưng lại kém phần tinh tế. Sir John vốn là một người ham hưởng lạc, đồng thời cũng là một nhà thơ và một kiến trúc sư. Dư luận chung cho rằng văn phong của ông bay bổng bao nhiêu thì những công trình kiến trúc của ông lại nặng nề bấy nhiêu. Chính ông là người đã dựng lên Lâu đài Blenheim lừng danh, một công trình vừa nặng nề vừa trường tồn nhằm ghi dấu Trận chiến Hochstet bất hạnh của chúng tôi. Giá như các gian phòng rộng rãi được bằng bề dày của những bức tường, thì lâu đài này hẳn đã đủ sự tiện nghi. Một tay trào phúng nào đó, trong bài thơ khắc trên bia mộ Sir John Vanbrugh, đã để lại những dòng thơ sau:
“Hỡi đất, xin hãy nằm nhẹ nhàng trên gã,
Bởi gã từng đè lên ngươi biết bao gánh nặng ngồn ngộn.”
Sir John, sau một chuyến du ngoạn sang Pháp trước thềm cuộc chiến tranh huy hoàng bùng nổ vào năm 1701, đã bị tống giam vào ngục Bastille và bị giam giữ ở đó một thời gian, mà chưa bao giờ tài nào khám phá nổi động cơ nào đã thúc đẩy bộ máy bộ trưởng của chúng tôi ban cho ông niềm vinh dự đặc biệt ấy. Ông đã viết một vở hài kịch trong suốt quãng thời gian bị giam cầm; và điều khiến tôi thấy vô cùng kỳ lạ là, chúng ta chẳng hề bắt gặp dù chỉ một lời châm biếm duy nhất nào nhắm vào đất nước đã đối xử với ông một cách bất công ấy.
Cố thi sĩ Congreve đã nâng tầm vinh quang của nghệ thuật hài kịch lên một cao trào lớn hơn bất kỳ nhà văn người Anh nào trước hoặc sau thời ông. Ông chỉ viết một vài vở kịch, nhưng tất cả đều xuất sắc theo cách riêng của chúng. Các quy tắc kịch nghệ được tuân thủ nghiêm ngặt trong đó; tác phẩm dồi dào các nhân vật mà tất cả đều được phác họa với sự tinh tế tột cùng, và chúng ta không hề tìm thấy dù chỉ một câu đùa cợt thô tục hay tầm thường nào. Ngôn từ ở mọi nơi đều là lời của những bậc trượng nghĩa, nhưng hành động của họ lại đích thực là của những kẻ tiểu nhân – một minh chứng cho thấy ông thấu hiểu con người tường tận đến mức nào và thường xuyên giao du với những tầng lớp mà chúng ta gọi là giới thượng lưu. Ông đã yếu và bước vào chốn hoàng hôn của cuộc đời khi tôi quen biết ông. Ông Congreve có một điểm yếu, đó là việc ông có cái nhìn quá thấp kém về nghề nghiệp đầu tiên của mình (nghề cầm bút), dẫu rằng chính nhờ nó mà ông mới có được danh tiếng và gia tài. Ông hay nhắc đến các tác phẩm của mình như những chuyện vặt vãnh chẳng đáng bận tâm; và bóng gió với tôi, trong cuộc trò chuyện đầu tiên của chúng tôi, rằng tôi chỉ nên đến thăm ông trên tư cách một người đàn ông sống đời giản dị và mộc mạc. Tôi đáp lại rằng, giả sử ông bất hạnh đến mức chỉ là một gã quý tộc bình thường vô tích sự, tôi đã chẳng cất công đến gặp ông làm gì; và tôi cảm thấy vô cùng khó chịu trước sự kiêu ngạo sai thời điểm ấy.
Những vở hài kịch của ông Congreve là sắc sảo và chuẩn mực nhất, của Sir John Vanbrugh là vui tươi và hài hước nhất, còn của ông Wycherley mang sức mạnh và khí phách lớn lao nhất. Thiết tưởng cũng nên ghi nhận rằng những thiên tài kiệt xuất này chưa từng nói điều gì bất lợi về Molière; và rằng không một ai ngoài những cây bút tồi tệ trong nước Anh từng nỗ lực hạ thấp tầm vóc của nhà soạn kịch tài hoa ấy. Những nhạc sĩ Ý khinh bỉ Lully vốn tự thân chẳng có lấy chút phẩm chất hay tài năng nào; nhưng một Buononcini lại kính trọng bậc thầy vĩ đại ấy và đánh giá công bằng xứng đáng với tài năng của ông.
Người Anh vẫn còn một số nhà soạn kịch hài tài năng khác đang sống, chẳng hạn như Sir Richard Steele và ông Cibber – một diễn viên xuất sắc đồng thời là Nhà thơ Hoàng gia – một danh hiệu dẫu bị xem là nực cười đến đâu, thì vẫn trị giá tới một ngàn mi-la mỗi năm (chưa kể một số đặc quyền đáng kể) đối với người nắm giữ nó. Đại thi hào Corneille của chúng tôi còn chẳng có được ngần ấy.
Lời cuối. Xin chớ đòi hỏi tôi phải đi sâu vào chi tiết đối với những vở hài kịch Anh mà tôi hết lòng ca ngợi này; cũng đừng bắt tôi phải trích dẫn dù chỉ một câu châm ngôn sắc bén hay một mẩu hài hước nào từ Wycherley hay Congreve. Chúng ta chẳng thể tìm thấy tiếng cười khi đọc một bản dịch. Nếu bạn có ý định thấu hiểu hài kịch Anh, cách duy nhất là bạn phải sang Anh, dành ba năm ở London, thông thạo tiếng Anh và tối nào cũng lui tới rạp hát. Bản thân tôi chẳng lấy làm thích thú gì khi đọc Aristophanes và Plautus, và lý do chính là vì tôi không phải người Hy Lạp cũng chẳng phải người La Mã. Sự tinh tế trong nét hài, những điển tích, những câu chuyện đúng thời điểm – tất cả đều trôi tuột đi đối với một kẻ ngoại quốc.
Nhưng bi kịch thì lại là một chuyện khác, bởi thể loại này chỉ đề cập đến những cảm xúc cao cả và những lầm lạc anh hùng, những điều mà các lỗi lầm cổ xưa trong thần thoại hay lịch sử đã tôn lên hàng kinh điển. Những nhân vật như Oedipus, Electra, và các hình mẫu tương tự, hoàn toàn có thể được khai thác một cách thích đáng bởi người Tây Ban Nha, người Anh, hay chúng ta, cũng như bởi người Hy Lạp. Song hài kịch chân chính lại là bức tranh sống động phản chiếu những thói hư tật xấu cùng những điểm yếu lố bịch của một dân tộc; thế nên chỉ có ai thấu hiểu tường tận con người của xứ sở đó thì mới đủ sức thẩm định bức tranh này.
