Tôi từng định bàn về ông Prior, một trong những nhà thơ Anh đáng mến nhất mà ngài từng gặp trong vai trò Toàn quyền kiêm Đặc sứ tại Paris vào năm 1712. Tôi cũng dự định trình bày với ngài đôi nét về nàng thơ của lãnh chúa Roscommon và lãnh chúa Dorset; nhưng tôi nhận ra rằng để làm điều đó, tôi sẽ phải viết cả một cuốn khổ lớn, và sau bao công sức nhọc nhằn, ngài vẫn chỉ có được một hình dung mơ hồ về toàn bộ những tác phẩm ấy. Thơ ca cũng giống như một thứ âm nhạc mà người ta cần phải có chút hiểu biết trước khi dám đưa ra phán xét. Khi tôi gửi đến ngài bản dịch một số đoạn trích từ các nhà thơ nước ngoài ấy, tôi chỉ mới ký âm, và lại là một cách ký âm chưa trọn vẹn, âm điệu của họ; chứ tôi không tài nào diễn tả được cái vị nghệ thuật của sự hòa âm ấy.
Có một tác phẩm thơ tiếng Anh đặc biệt mà tôi tuyệt vọng trong việc làm cho ngài thấu hiểu, mang tựa đề là “Hudibras”. Chủ đề của nó là cuộc Nội chiến trong thời kỳ đại phản loạn, và những nguyên tắc cũng như cách hành xử của phái Thanh giáo đã bị chế giễu trong đó. Nó chính là sự pha trộn giữa Don Quixote và tác phẩm “Satire Menippée” của chúng ta. Tôi chưa từng thấy ngần ấy nét thông minh trong một cuốn sách duy nhất như tác phẩm ấy, vốn đồng thời cũng là cuốn khó dịch nhất trên đời. Ai lại có thể tin rằng một tác phẩm khắc họa bằng những màu sắc vô cùng sống động và tự nhiên những điểm yếu cùng thói dại khờ của nhân loại, nơi chúng ta bắt gặp nhiều tư tưởng hơn là câu chữ, lại có thể làm nản lòng những dịch giả tài ba nhất? Nhưng lý do là vì hầu như mọi phần trong đó đều ám chỉ đến những sự kiện cụ thể. Tăng lữ ở đó được biến thành đối tượng chế giễu chính, điều mà chỉ một số ít người ngoài giáo hội có thể hiểu được. Để giải thích điều này, cần phải có một cuốn chú thích, mà sự hài hước một khi đã được giải thích thì chẳng còn là hài hước nữa. Bất cứ kẻ nào tự xưng làm người chú giải cho những lời hay ý đẹp và câu đối đáp sắc sảo thì bản thân kẻ đó là một tên đần độn.
Đây là lý do tại sao các tác phẩm của vị khoa trưởng Swift đầy tài trí, người từng được mệnh danh là Rabelais nước Anh, sẽ không bao giờ được hiểu thấu đáo tại Pháp. Vị này có vinh dự (chung với Rabelais) là một tu sĩ, và cũng giống như ông ấy, cười cợt trước mọi thứ; nhưng theo thiển ý của tôi, danh hiệu Rabelais nước Anh được gán cho vị khoa trưởng lại là sự hạ thấp nghiêm trọng tầm vóc thiên tài của ông. Người đi trước đã đan xen vào cuốn sách kỳ quái và khó hiểu đến khó tả của mình những nét hài hước vui tươi nhất; nhưng đồng thời, tác phẩm ấy lại chứa đựng một tỷ lệ lớn những điều ngớ ngẩn. Ông ta đã vô cùng phung phí sự bác học, những lời thô tục và sự châm biếm nhạt nhẽo. Một câu chuyện thú vị dài hai trang phải đánh đổi bằng cả những tập sách vô nghĩa. Chỉ có rất ít người, và là những kẻ có gu thẩm mỹ kỳ dị, ra vẻ hiểu và quý trọng tác phẩm này; bởi vì đối với phần còn lại của đất nước, họ cười trừ trước những nét duyên dáng, vui nhộn tìm thấy ở Rabelais và khinh miệt cuốn sách của ông. Ông được nhìn nhận như là chúa tể của những kẻ hề. Độc giả cảm thấy bực bội khi nghĩ rằng một con người sở hữu ngần ấy trí tuệ lại có một cách sử dụng thảm hại đến thế; ông là một triết gia say xỉn, chẳng bao giờ cầm bút ngoại trừ lúc hơi men ngập lối.
Khoa trưởng Swift chính là Rabelais khi tỉnh táo và lui tới những tầng lớp thượng lưu lịch thiệp nhất. Vị đi đầu quả thực không vui tươi bằng vị đi sau, nhưng bù lại, ông sở hữu toàn bộ sự tinh tế, chuẩn mực, sự chọn lọc, gu thẩm mỹ cao — tất cả những phẩm quyền mà vị Mục sư thôn quê hay khúc khích cười Rabelais của chúng ta còn thiếu. Nhịp điệu thơ ca của Khoa trưởng Swift mang một nét độc đáo và gần như không thể bắt chước; sự hài hước đích thực, dù là trong văn xuôi hay văn vần, dường như là tài năng đặc biệt của ông; nhưng bất cứ ai khao khát thấu hiểu ông một cách trọn vẹn đều phải ghé thăm hòn đảo nơi ông sinh ra.
Sẽ dễ dàng hơn nhiều để ngài hình dung về các tác phẩm của ông Pope. Theo quan điểm của tôi, ông là nhà thơ trang nhã nhất, chuẩn mực nhất, và đồng thời cũng là người có âm điệu hài hòa nhất (một chi tiết mang lại vinh quang lớn lao cho nàng thơ này) mà nước Anh từng sinh sản. Ông đã làm dịu đi những âm thanh chói tai của kèn đồng Anh quốc thành những âm điệu mềm mại của sáo trúc. Các sáng tác của ông có thể dễ dàng được dịch lại, bởi vì chúng vô cùng trong sáng và mạch lạc; bên cạnh đó, hầu hết các chủ đề của ông đều mang tính phổ quát và gần gũi với mọi quốc gia.
Tác phẩm “Khảo luận về Thi ca” (Essay on Criticism) của ông sẽ sớm được biết đến ở Pháp qua bản dịch mà viện phụ de Resnel đã thực hiện.
Dưới đây là một đoạn trích từ bài thơ của ông có tựa đề “Vành tóc điểm trang” (Rape of the Lock), mà tôi vừa mới dịch với sự phóng khoáng thường lệ trong những dịp thế này; bởi vì, xin nhắc lại lần nữa, chẳng có gì nực cười hơn là dịch một nhà thơ theo từng chữ sát nghĩa:
Umbriel, à l’instant, vieil gnome
rechigné,
Va d’une aîle pesante et d’un air renfrogné
Chercher en murmurant la caverne profonde,
Où loin des doux raïons que répand l’œil
du monde
La Déesse aux Vapeurs a choisi son séjour,
Les Tristes Aquilons y sifflent à l’entour,
Et le souffle mal sain de leur aride haleine
Y porte aux environs la fievre et la migraine.
Sur un riche sofa derrière un paravent
Loin des flambeaux, du bruit, des parleurs et du vent,
La quinteuse déesse incessamment repose,
Le coeur gros de chagrin, sans en savoir la cause.
N’aiant pensé jamais, l’esprit toujours troublé,
L’œil chargé, le teint pâle, et l’hypocondre
enflé.
La médisante Envie, est assise auprès d’elle,
Vieil spectre féminin, décrépite pucelle,
Avec un air devot déchirant son prochain,
Et chansonnant les Gens l’Evangile à la main.
Sur un lit plein de fleurs negligemment panchée
Une jeune beauté non loin d’elle est couchée,
C’est l’Affectation qui grassaïe en parlant,
Écoute sans entendre, et lorgne en regardant.
Qui rougit sans pudeur, et rit de tout sans joie,
De cent maux différens prétend qu’elle est la proïe;
Et pleine de santé sous le rouge et le fard,
Se plaint avec molesse, et se pame avec art.
Umbriel, a dusky, melancholy sprite
As ever sullied the fair face of light,
Down to the central earth, his proper scene,
Repairs to search the gloomy cave of Spleen.
Swift on his sooty pinions flits the gnome,
And in a vapour reached the dismal dome.
No cheerful breeze this sullen region knows,
The dreaded east is all the wind that blows.
Here, in a grotto, sheltered close from air,
And screened in shades from day’s detested glare,
She sighs for ever on her pensive bed,
Pain at her side, and Megrim at her head,
Two handmaids wait the throne. Alike in place,
But differing far in figure and in face,
Here stood Ill-nature, like an ancient maid,
Her wrinkled form in black and white arrayed;
With store of prayers for mornings, nights, and noons,
Her hand is filled; her bosom with lampoons.
There Affectation, with a sickly mien,
Shows in her cheek the roses of eighteen,
Practised to lisp, and hang the head aside,
Faints into airs, and languishes with pride;
On the rich quilt sinks with becoming woe,
Wrapt in a gown, for sickness and for show.
Đoạn trích này, trong bản gốc (chứ không phải trong bản dịch mờ nhạt mà tôi vừa gửi cho ngài), có thể được so sánh với bức tranh miêu tả nàng Molesse (sự yểu điệu hoặc tính ủy mị) trong tác phẩm “Lutrin” của Boileau.
Tôi ngỡ rằng giờ đây tôi đã cung cấp cho ngài đủ các mẫu mực từ những nhà thơ Anh quốc. Tôi đã đôi nét nhắc đến các triết gia của họ, nhưng còn về những nhà sử học tài ba trong số họ thì tôi chẳng biết ai; và quả thật, một người Pháp đã buộc phải viết lịch sử cho họ. Có lẽ thiên hướng của người Anh, vốn hoặc là rệu rã hoặc là bồng bột, vẫn chưa đạt được thứ văn phong tự nhiên, cái vẻ giản dị mà uy nghi mà sử học đòi hỏi. Có lẽ cũng vì tinh thần bè phái, vốn trưng bày các sự vật dưới một thứ ánh sáng mập mờ và hỗn độn, đã làm tổn hại uy tín của các nhà sử học nước này. Một nửa quốc gia luôn ở thế đối địch với nửa còn lại. Tôi từng gặp những người quả quyết với tôi rằng Công tước xứ Marlborough là kẻ hèn nhát, và ông Pope là kẻ ngốc; y như cách một vài tu sĩ Dòng Tên ở Pháp tuyên bố Pascal là kẻ chẳng có mấy tài năng, và một số tín đồ phái Jansen khẳng định Cha Bourdaloüe chỉ thuần túy là kẻ ba hoa. Những người theo phái Jacobite coi Nữ hoàng Mary của xứ Scotland là một nữ anh hùng sùng đạo, nhưng phe đối lập lại nhìn nhận bà là một ả đàn bà lẳng lơ, một kẻ ngoại tình, một kẻ sát nhân. Cứ thế, người Anh lưu giữ những ký ức về các triều đại, chứ hoàn toàn không có thứ gọi là lịch sử. Quả thực, hiện nay vẫn đang sống ở đời một ông Gordon (công chúng mang ơn ông vì bản dịch tác phẩm của Tacitus), người rất có năng lực viết lịch sử cho chính đất nước mình, nhưng Rapin de Thoyras đã nẫng tay trên trước ông. Tóm lại, theo quan điểm của tôi, người Anh không có những nhà sử học giỏi như người Pháp, chẳng có nổi một vở bi kịch đích thực nào, có một vài vở kịch vui tuyệt diệu, một số đoạn thơ xuất thần kỳ diệu, và kiêu hãnh với những triết gia xứng đáng để chỉ dạy cho nhân loại. Người Anh đã gặt hái được những lợi ích rất lớn từ các nhà văn của quốc gia chúng ta, và do đó chúng ta (vì họ chẳng ngần ngại mang ơn chúng ta) cũng nên mượn lại từ họ. Cả người Anh lẫn chúng ta đều đi sau người Ý, những bậc thầy đã dìu dắt chúng ta trong mọi loại hình nghệ thuật, và những người mà chúng ta đã vượt qua ở một vài lĩnh vực. Tôi không thể xác định rõ quốc gia nào trong ba nước xứng đáng được vinh danh cành cọ chiến thắng; nhưng thật hạnh phúc cho nhà văn nào có thể phô bày được những giá trị xuất sắc muôn màu muôn vẻ của họ.
