Người Anh cũng như người Tây Ban Nha từng có các nhà hát vào thời điểm người Pháp mới chỉ có những gánh hát rong lưu động. Shakespeare, người được coi là Corneille của quốc gia đầu tiên kể trên, sống gần như cùng thời với Lope de Vega, và có thể nói ông chính là người khai sinh ra nền kịch nghệ Anh quốc. Shakespeare sở hữu một thiên tài mạnh mẽ và dồi dào. Ông rất tự nhiên và cao cả, nhưng lại chẳng có lấy một chút ít khiếu thẩm mỹ hay biết đến bất kỳ quy tắc kịch nghệ nào. Giờ đây, tôi mạo muội đưa ra một nhận xét ngẫu nhiên nhưng đồng thời cũng rất chân thực, đó là: công lao to lớn của nhà thơ kịch này lại chính là nguyên nhân hủy hoại sân khấu nước Anh.
Có những cảnh quá ư diễm lệ, quá ư cao thượng, quá ư kinh hoàng nằm trong những vở kịch pha trò quái dị của tác giả này — thứ mà người ta vẫn gọi là kịch bi thương — đến mức chúng luôn được trình diễn với những thành công vang dội. Thời gian, thứ duy nhất mang lại danh tiếng cho các nhà văn, cuối cùng cũng khiến cho những lỗi lầm của họ trở nên đáng kính trọng. Hầu hết những hình ảnh kỳ quái, khổng lồ của nhà thơ này, qua năm tháng (đã một trăm rưỡi kể từ lần đầu chúng được phác họa), nay đã giành được quyền được coi là cao cả.
Hầu hết các nhà soạn kịch hiện đại đều bắt chước ông; thế nhưng những nét chấm phá và miêu tả từng được ca tụng ở Shakespeare lại bị la ó khi xuất hiện ở những cây bút này; và hẳn bạn sẽ dễ dàng tin rằng, sự tôn kính dành cho tác giả tiền bối ấy lại tăng lên tỷ lệ thuận với sự khinh miệt dành cho các nhà văn hiện đại. Các nhà soạn kịch không nhận ra rằng họ không nên bắt chước ông; và sự thất bại của những kẻ bắt chước Shakespeare chẳng đem lại hiệu quả nào khác ngoài việc khiến người ta coi ông là kẻ không thể bắt chước.
Bạn còn nhớ trong vở bi kịch Othello, Người Moor xứ Venice, một tác phẩm vô cùng cảm động, có cảnh một người đàn ông bóp cổ vợ mình ngay trên sân khấu, và người phụ nữ tội nghiệp ấy, trong lúc đang bị siết cổ, đã lớn tiếng kêu lên rằng nàng chết oan uổng lắm hay không. Bạn biết rằng trong Hamlet, Hoàng tử xứ Denmark, có hai kẻ đào huyệt đang dựng mộ, và suốt khoảng thời gian đó, họ vừa uống rượu, hát hò, vừa đưa ra những suy ngẫm hài hước (thực ra cũng khá tự nhiên đối với nghề nghiệp của họ) về những chiếc hộp sọ mà họ tiện tay bới lên bằng cái xẻng; nhưng có một chi tiết sẽ khiến bạn phải ngạc nhiên, đó là tình tiết lố bịch này lại từng được bắt chước.
Dưới triều đại của vua Charles II, thời đại của sự tao nhã và là Thời Hoàng kim của các bộ môn nghệ thuật tự do; Otway, trong tác phẩm Venice Cứu thoát, đã đưa nhân vật nghị viên Antonio và cô đào đĩ Naki vào giữa những nỗi kinh hoàng của âm mưu do Hầu tước Bedemar chủ mưu. Antonio, lão nghị viên đã lú lẫn, bày đủ mọi trò hề trước mặt nhân tình của mình như một tên đồi bại bất lực, hoàn toàn điên dại và mất trí. Lão bắt chước tiếng bò rống, tiếng chó sủa, và cắn vào chân cô nhân tình — người đang vừa đá vừa quất roi vào lão.
Mặc dù vậy, các diễn viên đã lược bỏ những trò hề lố bịch đó (vốn dĩ chỉ được thiết kế cho tầng lớp cặn bã của xã hội) khỏi vở bi kịch của Otway; thế nhưng họ vẫn giữ lại trong vở Julius Caesar của Shakespeare những câu đùa cợt của những người thợ giày và thợ sửa giày La Mã xuất hiện trong cùng một cảnh với Brutus và Cassius.
Chắc chắn bạn sẽ phàn nàn rằng những ai từng đàm đạo với bạn về sân khấu Anh quốc, và đặc biệt là về đại văn hào Shakespeare, chỉ toàn chú ý đến những lỗi lầm của ông; và chẳng có ai dịch lại dù chỉ một vài trong số những đoạn văn mạnh mẽ, hào hùng vốn đủ sức bù đắp cho mọi sai sót của ông. Nhưng để đáp lại điều này, tôi xin nói rằng chẳng có gì dễ dàng hơn việc trưng ra bằng văn xuôi tất cả những sự ngớ ngẩn ngốc nghếch mà một nhà thơ có thể thốt ra; thế nhưng dịch lại những vần thơ tuyệt mỹ của ông lại là một nhiệm vụ vô cùng khó khăn.
Tất cả những cử nhân triết học trẻ tuổi của các bạn, những kẻ tự nhận làm giám khảo cho các nhà văn lỗi lạc, thường biên soạn thành cả những tập sách lớn; nhưng theo tôi, hai trang giấy thể hiện được một vài nét đẹp của những thiên tài lớn thì có giá trị gấp vạn lần so với tất cả những bài thơ hỗn độn vô bổ của đám bình luận gia ấy; và tôi xin đồng tình với tất cả những ai có gu thẩm mỹ tinh tế khi tuyên bố rằng: thu hoạch được từ một tá câu thơ của Homer hay Virgil còn có lợi ích hơn là gom tất cả những lời chỉ trích đã từng được viết ra về hai đại thi hào đó cộng lại.
Tôi đã mạo muội dịch một số đoạn thơ của các nhà thơ tiếng tảng danh tiếng nhất nước Anh, và giờ đây sẽ gửi tặng bạn một đoạn trích từ Shakespeare. Xin hãy tha thứ cho những tỳ vết của bản dịch này vì tình yêu dành cho nguyên tác; và hãy luôn ghi nhớ rằng khi bạn ngắm nhìn một bản dịch, bạn chỉ đang nhìn thấy một bức tranh mờ nhạt phác họa lại một kiệt tác. Tôi đã chọn một phần trong bài độc thoại nổi tiếng ở vở Hamlet, mà hẳn bạn còn nhớ là thế này:—
Tồn tại hay không tồn tại? đó là vấn đề!
Liệu chịu đựng trong tâm can những loạt đá và mũi tên của số phận nghiệt ngã,
Có phải là cao thượng hơn,
Hay đứng lên cầm vũ khí chống lại biển cả muôn vàn khốn khó,
Và bằng cách đương đầu, chấm dứt tất cả? Chết! để ngủ!
Chẳng gì hơn! và nói rằng một giấc ngủ có thể chấm dứt
Nỗi đau tim và muôn vàn tổn thương tự nhiên
Mà xác thịt phải gánh chịu! Đó là một sự viên mãn
Được khao khát đến tận cùng thành kính. Chết! để ngủ!
Được ngủ; biết đâu lại được mơ! Ồ, vướng mắc nằm ở đó;
Bởi vì trong giấc ngủ của cõi chết ấy, những giấc mơ nào có thể đến
Khi chúng ta đã trút bỏ lớp xiềng xích phàm trần này,
Buộc chúng ta phải dừng lại suy ngẫm. Đó chính là nỗi e dè
Khiến cho tai họa kéo dài đến thế trong cuộc đời:
Bởi vì ai có thể chịu đựng những roi vọt và sự khinh miệt của thời gian,
Sự bất công của kẻ áp bức, lời lăng mạ của kẻ bần hàn,
Nỗi đau của tình yêu bị rẻ rúng, sự chậm trễ của luật pháp,
Sự hống hách của kẻ cầm quyền, và những nhục nhã
Mà sự tận tụy kiên nhẫn phải nhận từ kẻ bất tài,
Khi chính hắn có thể tự chấm dứt đời mình
Chỉ với một nhát dao cùn? Ai lại muốn gánh vác những gánh nặng,
Rên rỉ và đổ mồ hôi dưới một cuộc đời mệt mỏi,
Nếu không vì nỗi sợ hãi về điều gì đó sau cái chết,
Cõi đất chưa từng được biết đến, từ biên giới của nơi ấy
Không một lữ khách nào quay trở lại, khiến ý chí phải bối rối,
Và khiến chúng ta thà chịu đựng những tệ nạn đang mang,
Còn hơn bay đến những thứ khác mà ta hoàn toàn không biết tới?
Cứ thế, lương tâm biến tất cả chúng ta thành những kẻ hèn nhát;
Và cứ thế, sắc thái nguyên thủy của sự quyết tâm
Bị phủ một lớp xanh xao bệnh tật bởi sắc thái nhợt nhạt của tư tưởng:
Và những dự án mang trọng lượng và tầm vóc lớn lao
Vì sự e dè này mà dòng chảy bị bẻ cong,
Và đánh mất cả tên gọi của hành động—
Bản dịch của tôi diễn ra như thế này:—
Demeure, il faut choisir et passer à l’instant
De la vie, à la mort, ou de l’être au neant.
Dieux cruels, s’il en est, éclairez mon courage.
Faut-il vieillir courbé sous la main qui m’outrage,
Supporter, ou finir mon malheur et mon sort?
Qui suis je? Qui m’arrête! et qu’est-ce que la mort?
C’est la fin de nos maux, c’est mon unique asile
Après de longs transports, c’est un sommeil tranquile.
On s’endort, et tout meurt, mais un affreux reveil
Doit succeder peut être aux douceurs du sommeil!
On nous menace, on dit que cette courte vie,
De tourmens éternels est aussi-tôt suivie.
O mort! moment fatal! affreuse eternité!
Tout coeur à ton seul nom se glace épouvanté.
Eh! qui pourroit sans toi supporter cette vie,
De nos prêtres menteurs benir l’hypocrisie:
D’une indigne maitresse encenser les erreurs,
Ramper sous un ministre, adorer ses hauteurs;
Et montrer les langueurs de son ame abattüe,
A des amis ingrats qui detournent la vüe?
La mort seroit trop douce en ces extrémitez,
Mais le scrupule parle, et nous crie, arrêtez;
Il defend à nos mains cet heureux homicide
Et d’un heros guerrier, fait un Chrétien timide,
v.v.
Đừng tưởng rằng tôi đã dịch Shakespeare một cách nô lệ. Khốn cho kẻ nào dâng lên một bản dịch sát từng chữ; kẻ mà bằng cách truyền tải mọi từ ngữ trong nguyên tác, lại chính vì thế mà làm lu mờ ý nghĩa và dập tắt mọi ngọn lửa của nó. Chính trong những dịp như thế, người ta mới có thể khẳng định một cách chính xác rằng: chữ nghĩa giết chết, nhưng Thánh thần mới ban sự sống.
Tiếp theo đây là một đoạn văn khác được chép lại từ một nhà soạn kịch bi thương nổi tiếng bậc nhất trong số những người Anh. Đó là Dryden, một nhà thơ dưới triều đại của Charles II — một cây bút có thiên tài quá đỗi dồi dào nhưng lại không đủ sự phán đoán đi kèm. Giữ lại cho mình chỉ một phần mười trong số những tác phẩm mà ông để lại, danh tiếng của ông hẳn đã vô cùng nổi bật ở mọi khía cạnh; thế nhưng sai lầm lớn nhất của ông lại là việc cố gắng trở thành kẻ toàn năng.
Đoạn văn đang được nhắc tới như sau:—
Khi tôi ngẫm về cuộc đời, hóa ra đó chỉ là một sự lừa dối,
Thế nhưng vì bị hy vọng phỉnh gờ, con người vẫn chuộng sự lừa dối ấy;
Vẫn tiếp tục tin tưởng và nghĩ rằng, ngày mai sẽ đền bù;
Ngày mai còn dối trá hơn cả ngày hôm qua;
Nói dối nhiều hơn; và trong khi hứa hẹn rằng chúng ta sẽ được ban phước
Bởi một niềm vui mới nào đó, nó lại tước đoạt đi những gì ta đang có trong tay;
Thật là một sự bịp bợm kỳ lạ! Chẳng ai muốn sống lại những năm tháng cũ thêm một lần nữa,
Thế nhưng tất cả đều hy vọng tìm thấy niềm vui trong những năm tháng còn lại,
Và từ cặn bã của cuộc đời, họ tưởng rằng mình sẽ nhận được
Thứ mà dòng chảy tươi trẻ ban đầu chẳng tài nào trao nổi.
Tôi đã mệt mỏi với việc chờ đợi thứ vàng giả kim này,
Thứ khiến chúng ta trở thành kẻ ngốc khi trẻ và biến ta thành ăn mày lúc tuổi già.
Giờ đây tôi xin gửi bạn bản dịch của chính mình:—
De desseins en regrets et d’erreurs en desirs
Les mortals insensés promenent leur folie.
Dans des malheurs presents, dans l’espoir des plaisirs
Nous ne vivons jamais, nous attendons la vie.
Demain, demain, dit-on, va combler tous nos voeux.
Demain vient, et nous laisse encore plus malheureux.
Quelle est l’erreur, helas! du soin qui nous dévore,
Nul de nous ne voudroit recommencer son cours.
De nos premiers momens nous maudissons l’aurore,
Et de la nuit qui vient nous attendons encore,
Ce qu’ont en vain promis les plus beaux de nos jours,
v.v.
Chính trong những đoạn văn rời rạc này mà người Anh từ trước đến nay tỏ ra xuất sắc hơn cả. Các tác phẩm kịch nghệ của họ, phần lớn đều mang tính dã man và thiếu đi sự trang nhã, trật tự hay tính chân thực, lại phóng ra những tia chớp rực rỡ đến kinh ngạc và sững sờ giữa chốn âm u này. Văn phong quá ư phù phúng, quá ư phi tự nhiên, bị sao chép một cách quá sát sao từ các tác giả người Do Thái — những người vốn rất lạm dụng lối văn hoa xấc láo kiểu châu Á. Nhưng mặt khác, cũng phải thú nhận rằng những chiếc cà kheo của phong cách tượng hình mà ngôn ngữ Anh được nhắc bổng lên ấy, đồng thời cũng nâng tầm thiên tài bay cao rất xa, dẫu rằng với những bước đi bất định.
Nhà văn Anh đầu tiên soạn ra một vở bi kịch theo đúng quy chuẩn và truyền thổi một tinh thần tao nhã vào mọi ngóc ngách của nó chính là ngài Addison lừng lẫy. Vở "Cato" của ông là một kiệt tác, cả về mặt từ cú cho đến vẻ đẹp cùng sự hài hòa của những vần thơ. Nhân vật Cato, theo quan điểm của tôi, vượt trội hơn hẳn so với Cornelia trong vở "Pompey" của Corneille; bởi vì Cato thực sự vĩ đại mà không hề mang chút điệu bộ hoa mỹ nào, trong khi Cornelia, vốn là một nhân vật không thực sự cần thiết, đôi khi lại rơi vào sự khoa trương thái quá.
Nhân vật Cato của ngài Addison hiện lên trong tôi là nhân vật vĩ đại nhất từng được đưa lên bất kỳ sân khấu nào, thế nhưng những nhân vật còn lại thì lại không tương xứng với tầm vóc ấy, và tác phẩm kịch nghệ này, dẫu được viết ra vô cùng xuất sắc, lại bị làm cho lu mờ bởi một cốt truyện tình ái tẻ nhạt — thứ đã rắc lên toàn bộ tác phẩm một sự ủ rũ nhất định đến mức bóp nghẹt nó hoàn toàn.
Phong tục đưa tình yêu vào một cách ngẫu nhiên và bằng mọi giá trong kịch nghệ đã lan từ Paris đến London vào khoảng năm 1660, cùng với những dải ruy băng và mái tóc giả của chúng tôi. Những quý cô trang hoàng cho không gian rạp hát ở đó, cũng giống như ở thành phố này, chỉ cho phép tình yêu trở thành chủ đề của mọi cuộc trò chuyện. Ngài Addison sáng suốt đã thể hiện sự chiều chuộng yếu đuối khi làm dịu đi sự khắc kỷ trong nhân vật kịch của mình để thích ứng với phong tục của thời đại, và vì nỗ lực muốn làm hài lòng thiên hạ, ông đã tự tay hủy hoại một kiệt tác đúng nghĩa.
Kể từ thời của ông, kịch nghệ đã trở nên quy củ hơn, khán giả trở nên khó làm hài lòng hơn, và các nhà văn thì chuẩn mực hơn nhưng lại kém phần táo bạo hơn. Tôi từng xem một số vở kịch mới được viết ra với tính quy củ rất cao, nhưng đồng thời lại vô cùng tẻ nhạt và vô vị. Người ta có thể nghĩ rằng từ trước tới nay người Anh sinh ra chỉ để tạo ra những vẻ đẹp bất quy tắc mà thôi. Những con quái vật tỏa sáng của Shakespeare mang lại niềm vui vô tận so với những hình ảnh đầy phán đoán của người hiện đại.
Cho đến nay, thiên tài thi ca của người Anh vẫn giống như một cái cây rậm rạp do bàn tay Tự nhiên vun trồng, vươn ra muôn ngàn cành nhánh một cách ngẫu nhiên và lan tỏa không đều, nhưng lại với một sức sống mãnh liệt vô cùng. Nó sẽ lụi tàn nếu bạn cố tình uốn nắn tự nhiên của nó, rồi cắt tỉa và chải chuốt nó giống như những cái cây trong khu vườn Marli.
