Có lẽ chưa từng có ai sở hữu một trí tuệ sáng suốt và có phương pháp hơn, hay một tư duy logic sắc bén hơn ông Locke, thế nhưng ông lại không uyên thâm về toán học. Con người vĩ đại ấy chưa bao giờ chịu đựng nổi sự mệt mỏi tẻ nhạt của các phép tính, cũng như sự khô khan trong việc theo đuổi các chân lý toán học vốn chẳng hề bày tỏ bất kỳ đối tượng cảm giác nào trước tâm trí lúc ban đầu; và không ai đưa ra những bằng chứng xác đáng hơn ông rằng một người hoàn toàn có thể sở hữu một bộ óc hình học mà chẳng cần nhờ đến hình học. Trước thời ông, một vài triết gia lớn từng tuyên bố một cách vô cùng chắc chắn rằng linh hồn con người vốn dĩ ra sao; nhưng vì những vị này hoàn toàn chẳng biết gì về nó, nên việc họ có những ý kiến hoàn toàn trái ngược nhau cũng là điều dễ hiểu.
Tại Hy Lạp, cái nôi thuở sơ khai của nghệ thuật và sự lầm lạc, nơi sự vĩ đại cũng như sự ngớ ngẩn của tâm trí con người đạt đến những giới hạn kinh ngạc, người ta thường bàn luận về linh hồn theo đúng cách thức mà chúng ta đang làm.
Vị Anaxagoras thiêng liêng — người từng được dựng một cái bệ thờ để tôn vinh công lao dạy cho nhân loại biết rằng mặt trời lớn hơn bán đảo Peloponnesus, rằng tuyết có màu đen, và rằng bầu trời làm bằng đá — đã khẳng định rằng linh hồn là một thứ tinh khí thuộc về bầu trời, nhưng đồng thời lại bất tử. Diogenes (không phải vị triết gia theo trường phái khuyển nho sau khi đã đúc tiền giả) tuyên bố rằng linh hồn là một phần từ bản thể của Thượng Đế: một tư tưởng mà chúng ta phải thừa nhận là vô cùng cao cả. Epicurus thì duy trì quan điểm cho rằng linh hồn được cấu thành từ các bộ phận y hệt như thể xác.
Aristotle — người đã được giải thích theo hàng ngàn cách khác nhau bởi vì ông vốn là kẻ khó hiểu — lại cho rằng, theo một số môn đệ của ông, năng lực hiểu biết ở tất cả mọi người chỉ là một và cùng một bản thể.
Plato thiêng liêng, thầy của Aristotle thiêng liêng, và Socrates thiêng liêng, thầy của Plato thiêng liêng, thường nói rằng linh hồn vừa có thể chất lại vừa vĩnh cửu. Chắc chắn là vị thần hộ mệnh của Socrates đã dạy cho ông về bản chất của nó. Quả thật, một số kẻ cho rằng một người khoe khoang rằng mình được một thiên tài quen thuộc theo hầu thì chắc chắn phải là một kẻ gian xảo hoặc một kẻ điên, nhưng những kẻ thế này hiếm khi thỏa mãn với bất cứ điều gì ngoài lý trí.
Đối với các Giáo phụ của Giáo hội, nhiều vị trong các thế kỷ sơ khai từng tin rằng linh hồn mang tính con người, còn các thiên thần và Thượng Đế thì có thể chất. Con người ta tự nhiên luôn muốn hoàn thiện mọi hệ thống. Thánh Bernard, như Thừa sái Mabillon đã thừa nhận, từng dạy rằng linh hồn sau khi chết không nhìn thấy Thượng Đế ở chốn thiên đình, mà chỉ trò chuyện với bản tính con người của Chúa Cứu Thế. Tuy nhiên, lần đó người ta không tin lời ngài chỉ dựa vào mỗi lời nói suông; sự cố của các cuộc thập tự chinh đã làm sụt giảm đôi chút uy tín của những lời sấm truyền từ ngài. Về sau, hàng ngàn học giả kinh viện xuất hiện, chẳng hạn như Bậc thầy Không thể bác bỏ, Bậc thầy Tinh tế, Bậc thầy Thiên thần, Bậc thầy Serafim, và Bậc thầy Kerubim; tất cả bọn họ đều chắc mẩm rằng mình nắm giữ một ý niệm rất rõ ràng và minh bạch về linh hồn, thế nhưng những gì họ viết ra lại khiến người ta kết luận rằng họ quyết tâm không để ai hiểu dù chỉ một chữ trong các tác phẩm của mình. Descartes của chúng ta — sinh ra để vạch trần những sai lầm của thời cổ đại đồng thời thay thế chúng bằng những sai lầm của chính mình, bị cuốn đi bởi thứ tinh thần hệ thống vốn phủ lên tâm trí những vĩ nhân một màn sương mù — đã nghĩ rằng ông đã chứng minh được linh hồn chính là tư duy, cũng giống như vật chất, theo quan điểm của ông, chính là sự kéo dài không gian. Ông quả quyết rằng con người tư duy vĩnh viễn, và linh hồn, khi bước vào thân xác, đã mang theo toàn bộ chuỗi khái niệm siêu hình: nhận thức về Thượng Đế, về không gian vô tận, sở hữu mọi ý niệm trừu tượng; nói một cách ngắn gọn, được phú bẩm hoàn toàn những ánh sáng siêu việt nhất, để rồi ngậm ngùi quên mất khi lọt lòng mẹ.
Cha Malebranche, trong những ảo ảnh siêu việt của mình, không chỉ thừa nhận các ý niệm bẩm sinh, mà còn không hề hoài nghi việc chúng ta hoàn toàn sống trong Thượng Đế, và rằng Thượng Đế đóng vai trò như linh hồn của chúng ta vậy.
Sau khi biết bao nhà lý luận đã viết nên cuốn tiểu thuyết về linh hồn, cuối cùng một bậc hiền triết đã xuất hiện để thuật lại lịch sử của nó với một vẻ khiêm nhường tột độ. Ông Locke đã phơi bày linh hồn con người chẳng khác nào một nhà giải phẫu xuất sắc giải thích các cơ chế uyển chuyển của cơ thể người. Ông lấy ánh sáng của vật chất học làm kim chỉ nam ở khắp mọi nơi. Đôi lúc ông cả gan nói lên những khẳng định chắc nịch, nhưng đồng thời ông cũng dám hoài nghi. Thay vì vội vã đưa ra kết luận về những điều ta không biết, ông từng bước khảo sát những điều ta muốn biết. Ông đón lấy một đứa trẻ ngay khoảnh khắc chào đời; ông dõi theo, từng bước một, tiến trình phát triển của trí khôn đứa trẻ; xem xét những gì nó có điểm chung với loài thú, và những gì nó vượt trội hơn chúng. Hơn hết, ông tự vấn chính mình: cái bản ngã tự ý thức rằng bản thân nó đang tư duy.
"Tôi xin để lại," ông nói, "cho những ai hiểu biết vấn đề này tường tận hơn tôi việc khảo sát xem linh hồn tồn tại trước hay sau khi tổ chức cơ thể chúng ta hình thành. Nhưng tôi thú nhận rằng số phận tôi là mang một trong những linh hồn chậm chạp không phải lúc nào cũng tư duy; và tôi thậm chí còn bất hạnh đến mức không thể hiểu nổi việc linh hồn bắt buộc phải tư duy liên tục thì có gì cần thiết hơn việc các cơ thể phải chuyển động mãi mãi."
Về phần mình, tôi xin mạn phép khoe khoang rằng mình có vinh dự ngu ngốc ngang ngửa ông Locke trong chuyện này. Sẽ chẳng ai có thể khiến tôi tin rằng tôi luôn luôn tư duy; và tôi cũng chẳng mặn mà gì hơn ông trong việc tưởng tượng rằng vài tuần sau khi được thụ thai, tôi đã là một linh hồn vô cùng uyên bác; lúc bấy giờ đã biết hàng ngàn thứ để rồi quên sạch khi chào đời; và khi còn trong bụng mẹ (dù chẳng để làm quái gì) lại sở hữu thứ tri thức mà tôi đã đánh mất ngay khoảnh khắc tôi cần đến nó; thứ tri thức mà từ đó đến nay tôi chưa bao giờ có thể tìm lại trọn vẹn.
Ông Locke, sau khi đập tan các ý niệm bẩm sinh; sau khi hoàn toàn từ bỏ cái sự hão huyền rằng ta luôn luôn tư duy; sau khi thiết lập nên, từ những nguyên lý vững chắc nhất, rằng các ý niệm xâm nhập tâm trí thông qua các giác quan; sau khi khảo sát các ý niệm giản đơn và phức tạp của chúng ta; sau khi truy nguyên tâm trí con người qua các hoạt động khác nhau của nó; sau khi chỉ ra rằng mọi ngôn ngữ trên thế giới đều bất hoàn, cùng với sự lạm dụng tồi tệ đối với từ ngữ diễn ra trong từng khoảnh khắc, cuối cùng ông đã đi đến việc xem xét biên độ, hay đúng hơn là giới hạn chật hẹp của tri thức con người. Chính trong chương này, ông đã cả gan đưa ra, nhưng rất đỗi khiêm nhường, những lời sau đây: "Chúng ta có lẽ sẽ chẳng bao giờ có đủ khả năng để biết liệu một thực thể hoàn toàn thuần túy vật chất có tư duy hay không." Lời khẳng định đầy khôn ngoan này đã bị không chỉ một vị giáo sĩ xem là một lời tuyên bố đầy tai tiếng rằng linh hồn là vật chất và hữu tử. Một vài người Anh, sùng đạo theo cách của riêng họ, đã gióng lên hồi chuông báo động. Những kẻ mê tín trong xã hội cũng giống hệt như những kẻ hèn nhát trong quân đội; bản thân chúng bị cơn hoảng loạn tóm lấy, rồi truyền nỗi sợ ấy sang người khác. Người ta lớn tiếng kêu la rằng ông Locke có ý định phá hủy tôn giáo; thế nhưng tôn giáo chẳng dính líu gì đến vụ này cả, bởi đây là một vấn đề thuần túy triết học, hoàn toàn độc lập với đức tin và sự mặc khải. Các đối thủ của ông Locke chỉ cần điềm tĩnh và vô tư xem xét xem liệu việc tuyên bố vật chất có thể tư duy có ngầm chứa sự mâu thuẫn nào không; và liệu Thượng Đế có đủ khả năng truyền tư duy cho vật chất hay không. Thế nhưng các nhà thần học lại quá hay có thói quen mở đầu các tuyên bố của mình bằng câu nói rằng Thượng Đế đang bị xúc phạm khi người ta có ý kiến bất đồng với họ; trong điểm này, họ quá ư giống những nhà thơ tồi từng công khai tuyên bố rằng Boileau đã ăn nói thiếu tôn kính với Louis XIV, chỉ vì ông chế giễu những tác phẩm ngu ngốc của họ. Giám mục Stillingfleet đã giành được tiếng tăm của một vị giáo sĩ điềm đạm và không thành kiến vì ông không dùng thẳng những từ ngữ xúc phạm trong cuộc tranh cãi với ông Locke. Vị giáo sĩ ấy đã nhảy vào trận chiến chống lại ông, nhưng chuốc lấy thất bại; bởi vì ông ta lập luận như một học giả kinh viện, còn Locke thì như một triết gia thấu triệt đến chân tơ kẽ tóc cả mặt mạnh lẫn mặt yếu của tâm trí con người, một người chiến đấu bằng thứ vũ khí mà ông nắm rõ độ bền.
Nếu tôi dám mạn phép đưa ra ý kiến của mình về một chủ đề vô cùng tế nhị như thế này sau ông Locke, tôi xin nói rằng con người từ lâu đã tranh cãi về bản chất và tính bất tử của linh hồn. Xét về tính bất tử của nó, việc đưa ra một chứng minh là điều bất khả thi, vì bản chất của nó vẫn đang là chủ đề gây tranh cãi; dẫu vậy, ta phải thấu hiểu triệt để điều này thì mới có thể quyết định được liệu nó bất tử hay không. Lý trí con người vốn dĩ quá ư bất lực trong việc tự thân chứng minh tính bất tử của linh hồn, đến mức tôn giáo buộc lòng phải mặc khải điều đó cho chúng ta. Việc nhân loại tin rằng linh hồn là bất tử mang lại lợi ích chung cho toàn xã hội; đức tin truyền lệnh cho chúng ta làm điều đó, chẳng cần đòi hỏi gì thêm, và mọi chuyện được làm sáng tỏ ngay lập tức. Nhưng với bản chất của nó thì lại là chuyện khác; điều đó chẳng mấy quan trọng đối với tôn giáo, vốn chỉ đòi hỏi linh hồn phải sống đức hạnh, bất kể nó được làm từ thứ bản chất nào đi chăng nữa. Nó giống như một chiếc đồng hồ được giao cho chúng ta để chỉnh giờ, nhưng người thợ chế tác lại không hề cho ta biết lò xo của chiếc đồng hồ ấy được cấu thành từ nguyên liệu gì.
Tôi là một thể xác, và tôi tư duy, đó là tất cả những gì tôi biết về vấn đề này. Lẽ nào tôi lại quy cho một nguyên nhân vô danh điều mà tôi có thể dễ dàng quy cho nguyên nhân đệ nhị duy nhất mà tôi quen thuộc? Tại đây, tất cả các triết gia kinh viện liền ngắt lời tôi bằng các lập luận của họ, và tuyên bố rằng trong các thể xác chỉ tồn tại sự kéo dài không gian và tính kiên cố, và ở đó chẳng thể có gì ngoài chuyển động và hình thù. Giờ thì chuyển động, hình thù, sự kéo dài không gian và tính kiên cố chẳng thể tạo nên một tư duy, và hệ quả là linh hồn không thể là vật chất. Toàn bộ chuỗi lập luận hùng hồn bị lặp đi lặp lại hoài ấy rốt cuộc cũng chỉ quy về điều này: Tôi hoàn toàn dốt nát về bản chất của vật chất; tôi phỏng đoán, nhưng chỉ một cách bất hoàn, về một vài thuộc tính của nó; và giờ đây tôi hoàn toàn không tài nào biết được liệu những thuộc tính này có thể gắn kết với tư duy hay không. Do tôi chẳng biết gì sất, nên tôi khẳng định chắc ném rằng vật chất không thể tư duy. Các trường phái triết học vẫn lập luận theo cách đó.
Ông Locke đã cất lời với những vị này theo một cách thức bộc trực và thành tâm như sau: Ít nhất các ông cũng hãy tự thú nhận rằng mình dốt nát giống như tôi đi. Cả trí tưởng tượng của các ông lẫn của tôi đều không tài nào lĩnh hội nổi cách thức mà một thể xác có thể tiếp nhận các ý niệm; thế nhưng các ông có nhận thức rõ hơn cách thức mà một bản thể, dẫu thuộc bất kỳ loại nào đi nữa, tiếp nhận chúng không? Vì các ông chẳng thể lĩnh hội nổi cả vật chất lẫn tâm linh, cớ sao các ông lại cả gan khẳng định bất cứ điều gì?
Kẻ mê tín sau đó bước đến và tuyên bố rằng tất cả những kẻ dám mửa miệng nghi ngờ chuyện thân xác có thể tư duy mà không cần bất kỳ sự trợ giúp ngoại lai nào đều phải bị đem đi thiêu sống vì lợi ích của linh hồn chúng. Nhưng những kẻ này sẽ nói sao nếu chính bản thân chúng bị chứng minh là kẻ vô đạo? Và quả thực, có kẻ nào dám quả quyết, mà không đồng thời vướng vào tội bất kính tột cùng, rằng Đấng Tạo Hóa không thể tạo ra vật chất gắn liền với tư duy và cảm giác? Xin các vị hãy ngẫm nghĩ xem, tôi van xin các ông, các ông đang tự đẩy mình vào một thế tiến thoái lưỡng nan nào khi cứ khăng khăng kìm hãm quyền năng của Đấng Tạo Hóa theo cách đó. Loài thú có chung các cơ quan, chung các cảm giác, chung các tri thức với chúng ta; chúng có trí nhớ, và biết kết hợp một số ý niệm lại với nhau. Giả sử Thượng Đế không có quyền năng thổi sự sống vào vật chất và ban cho nó cảm giác, thì hệ quả tất yếu sẽ là: hoặc loài thú chỉ là những cỗ máy vô tri, hoặc chúng sở hữu một linh hồn thiêng liêng.
Tôi ngỡ rằng điều này rành rành rõ ràng là loài thú không thể chỉ là những cỗ máy vô tri, và tôi chứng minh điều đó thế này. Thượng Đế đã ban cho chúng chính xác những cơ quan cảm giác y hệt như chúng ta: vậy nên nếu chúng không có cảm giác, thì Thượng Đế đã tạo ra một thứ vô tích sự; giờ thì theo chính thú nhận của các ông, Thượng Đế không làm gì là vô ích cả; do đó Ngài đã không tạo ra ngần ấy cơ quan cảm giác chỉ để chúng bị tước đoạt năng lực này; hệ quả là loài thú không phải là những cỗ máy đơn thuần. Theo lời các ông quả quyết, loài thú không thể được thổi sự sống bởi một linh hồn thiêng liêng; thế nên, dù muốn hay không, các ông cũng bị dồn vào duy nhất một khẳng định này: đó là Thượng Đế đã phú bẩm cho các cơ quan của loài thú — vốn chỉ là vật chất thuần túy — những năng lực cảm giác và tri thức mà các ông gọi ở chúng là bản năng. Nhưng cớ sao Thượng Đế, nếu Ngài muốn, lại không thể truyền cho các cơ quan tinh vi hơn của chúng ta năng lực cảm nhận, tri thức và tư duy mà ta gọi là lý trí con người? Dù xoay trở về hướng nào đi nữa, các ông cũng buộc phải thừa nhận sự dốt nát của chính mình cùng quyền năng vô biên của Đấng Tạo Hóa. Thế nên, đừng cất tiếng phản đối triết học khôn ngoan và khiêm nhường của ông Locke nữa; triết học ấy, thay vì cản trở tôn giáo, lại còn góp phần chứng minh chân lý của nó, trong trường hợp tôn giáo cần đến những chỗ dựa như thế. Bởi vì chẳng có thứ triết học nào mang bản chất tôn giáo sâu sắc hơn thứ triết học không khẳng định điều gì ngoài những gì nó lĩnh hội rõ ràng, và ý thức được sự yếu đuối của chính mình, để rồi tuyên bố rằng chúng ta phải luôn luôn tìm đến Thượng Đế mỗi khi khảo sát các nguyên lý sơ khởi!
Bên cạnh đó, chúng ta không được phép lo sợ rằng bất kỳ quan điểm triết học nào lại có thể gây tổn hại cho tôn giáo của một quốc gia. Dù cho các chứng minh của chúng ta có và chạm trực diện với các mầu nhiệm của đạo giáo đi nữa, thì điều đó cũng chẳng vấn đề gì, bởi những mầu nhiệm sau đó vẫn không vì thế mà bị tôn kính ít đi bởi các nhà triết học Cơ Đốc của chúng ta — những người thừa biết rằng các đối tượng của lý trí và đối tượng của đức tin vốn thuộc về hai bản chất hoàn toàn khác nhau. Các triết gia sẽ không bao giờ lập nên một giáo phái tôn giáo, lý do là vì các tác phẩm của họ không dành cho giới bình dân, và bản thân họ cũng không vướng vào sự cuồng tín. Nếu chúng ta chia nhân loại thành hai mươi phần, ta sẽ thấy mười chín phần trong số đó bao gồm những con người bận rộn với lao động chân tay, những kẻ sẽ chẳng bao giờ biết đến sự tồn tại của một người như ông Locke. Trong một phần mười chín còn lại, có mấy ai là người hay đọc sách? Và trong số những kẻ hay đọc sách ấy, cứ một kẻ nghiên cứu triết học thì lại có tới hai mươi kẻ vùi đầu vào tiểu thuyết. Phần nhân loại biết tư duy chỉ giới hạn trong một con số rất nhỏ, và bọn họ sẽ không bao giờ làm xáo trộn sự bình yên và tĩnh lặng của thế giới.
Cả Montaigne, Locke, Bayle, Spinoza, Hobbes, Lãnh chúa Shaftesbury, Collins lẫn Toland đều chưa từng châm ngòi cho ngọn lửa bất hòa tại đất nước của họ; công việc này thường là tác phẩm của các nhà giáo sĩ, những kẻ thoạt đầu bị sự kiêu căng muốn làm thủ lĩnh một giáo phái làm cho mờ mắt, chẳng mấy chốc đã trở nên khao khát đến cháy bỏng được đứng đầu một phe phái. Nhưng tôi đang nói cái quái gì thế này? Tất cả các tác phẩm của các triết gia hiện đại cộng lại cũng chẳng bao giờ gây ra nhiều tiếng vang bằng chính cuộc tranh cãi từng nảy sinh giữa dòng Phanxicô, chỉ vì dăm ba cái kiểu dáng tay áo và mũ trùm đầu của họ.
