Tên tuổi của Bá tước Rochester được ai nấy đều biết đến. Ông de St. Evremont đã nhắc đến ông rất nhiều lần, nhưng ngài ấy chỉ khắc họa vị quý tộc lừng danh này như một người đàn ông ưa hưởng lạc, một thần tượng của phái đẹp; còn về phần tôi, tôi lại muốn phác họa ông như một bậc kỳ tài, một nhà thơ lớn.

Trong số những tác phẩm thể hiện trí tưởng tượng rực rỡ, vị bá tước chỉ có thể tự hào rằng mình đã viết một số bài châm biếm về cùng những đề tài mà nhà Boileau lừng danh của chúng ta đã chọn. Tôi không biết có phương pháp nào tốt hơn để cải thiện goût thẩm mỹ bằng cách so sánh các tác phẩm của những thiên tài lớn từng thể hiện tài năng của mình trên cùng một đề tài.

Boileau cất lời đả kích lý trí con người trong tác phẩm “Bài thơ châm biếm về con người” như sau:

“Cependant à le voir plein de vapeurs légeres,

Soi-même se bercer de ses propres chimeres,

Lui seul de la nature est la baze et l’appui,

Et le dixieme ciel ne tourne que pour lui.

De tous les animaux il est ici le maître;

Qui pourroit le nier, poursuis tu?  Moi peut-être.

Ce maître prétendu qui leur donne des loix,

Ce roi des animaux, combien a-t’il de rois?”

“Thế mà, ngất ngây với những hão huyền trong tâm trí,

Và phồng phau tự đại, sinh linh kiêu kỳ ấy vẫn đinh ninh

Rằng chính mình là chỗ dựa và cột trụ duy nhất

Nâng đỡ cấu trúc vĩ đại của Tự nhiên.

Trời xanh và các vì sao dường như là tài sản của hắn,

* * *

Hắn gào lên rằng mình là chúa tể của mọi loài sinh vật.

* * *

Và ngươi bảo rằng, có ai dám phủ nhận

Một chân lý rành rành ấy?  Thưa ngài, có tôi đấy.

Bậc quân vương tự xưng của thế giới này, kẻ gieo rắc nỗi sợ hãi

Cho muôn loài nơi đây, và chỉ cần khẽ gật đầu là ban hành luật pháp,

Vị vua tự phong này, kẻ luôn ra điều mình là

Chúa tể của vạn vật, vậy mà có bao nhiêu ông vua trên đầu?”

OLDHAM, có sửa đổi đôi chút.

Lãnh chúa Rochester cũng diễn tả trong “Bài thơ châm biếm chống lại con người” của mình với ý tứ gần như tương tự. Nhưng trước tiên tôi muốn bạn luôn ghi nhớ rằng những bản dịch mà tôi thực hiện từ các nhà thơ Anh được viết một cách tự do và phóng khoáng, và rằng sự gò bó trong thể thơ của chúng tôi cùng những nét tinh tế của tiếng Pháp sẽ không cho phép một dịch giả truyền tải hết sự bồng bột ngông cuồng cùng nhiệt huyết hừng hực của nhịp điệu tiếng Anh vào đó:

“Cet esprit que je haïs, cet esprit plein d’erreur,

Ce n’est pas ma raison, c’est la tienne, docteur.

C’est la raison frivôle, inquiete, orgueilleuse

Des sages animaux, rivale dédaigneuse,

Qui croit entr’eux et l’Ange, occuper le milieu,

Et pense être ici bas l’image de son Dieu.

Vil atôme imparfait, qui croit, doute, dispute

Rampe, s’élève, tombe, et nie encore sa chûte,

Qui nous dit je suis libre, en nous montrant ses fers,

Et dont l’œil trouble et faux, croit percer l’univers.

Allez, reverends fous, bienheureux fanatiques,

Compilez bien l’amas de vos riens scholastiques,

Pères de visions, et d’enigmes sacres,

Auteurs du labirinthe, où vous vous égarez.

Allez obscurement éclaircir vos mistères,

Et courez dans l’école adorer vos chimères.

Il est d’autres erreurs, il est de ces dévots

Condamné par eux mêmes à l’ennui du repos.

Ce mystique encloîtré, fier de son indolence

Tranquille, au sein de Dieu.  Que peut il faire?  Il pense.

Non, tu ne penses point, misérable, tu dors:

Inutile à la terre, et mis au rang des morts.

Ton esprit énervé croupit dans la molesse.

Reveille toi, sois homme, et sors de ton ivresse.

L’homme est né pour agir, et tu pretens penser?”

&c.

Bản gốc được viết như sau:

“Khoan đã, hỡi kẻ ngạo mạn, ta kêu lên rằng tất cả những điều này chúng ta đều biết,

Và chính cái lý trí này là thứ ta khinh miệt,

Món quà siêu nhiên khiến một con mọt nhỏ bé

Tưởng mình là hình ảnh của Đấng Vô Cực;

So sánh cõi đời ngắn ngủi, chẳng phút nào ngơi nghỉ của mình

Với cõi vĩnh hằng và ngập tràn hồng phúc.

Kẻ bận rộn, ưa xới tung những mối hoài nghi này,

Kẻ dựng lên những bí ẩn thâm sâu rồi tự mình tìm ra lời giải,

Lấp đầy, bằng những đám đông cuồng loạn của những kẻ chỉ biết tư duy,

Những nhà thương điên, cao đẳng và học viện đáng kính ấy;

Được cõng trên đôi cánh ấy, mọi gã bợm nhậu đần độn đều có thể thấu suốt

Giới hạn của vũ trụ bao la.

Cũng như những thứ thuốc mỡ diệu kỳ khiến mụ phù thủy già bay lượn,

Và mang cái thể xác tàn tật bay vút qua bầu trời.

Chính là quyền năng cao cả này, kẻ mà công việc gắn liền

Với những điều nhảm nhí và phi lý.

Điều này đã khiến một triết gia kỳ quặc

Ưa chuộng cái thùng gỗ của mình hơn cả thế giới rộng lớn ngoài kia;

Và chúng ta có những gã tu sĩ khép kín thời hiện đại,

Những kẻ lui về để suy tưởng chỉ vì chúng chẳng có việc gì làm.

Nhưng tư tưởng được ban cho là để cai quản hành động,

Nơi nào hành động chấm dứt, nơi đó tư tưởng trở thành vô tích sự.”

Dù những tư tưởng này là đúng hay sai, chắc chắn chúng được diễn đạt với một nguồn năng lượng và nhiệt huyết tạo nên cốt cách của nhà thơ. Tôi hoàn toàn không có ý định mổ xẻ những vần thơ này dưới góc độ triết học, không hạ bút chì xuống để cầm thước kẻ và compa trong dịp này; mục đích duy nhất của tôi trong bức thư này là trưng bày thiên tài của các nhà thơ Anh, và vì thế tôi sẽ tiếp tục giữ nguyên góc nhìn ấy.

Ông Waller lừng danh từng được bàn tán rất nhiều tại Pháp, và các ông De la Fontaine, St. Evremont cùng Bayle đã viết lời ca tụng ông, thế nhưng người ta mới chỉ biết đến tên tuổi của ông mà thôi. Ông có danh tiếng ở Luân Đôn cũng tương tự như Voiture ở Paris, và theo quan điểm của tôi, ông xứng đáng với danh tiếng ấy hơn. Voiture sinh ra trong một thời đại vừa bước ra khỏi sự dã man; một thời đại hãy còn thô kệch và dốt nát, nơi người ta đua nhau làm thơ trào phúng dẫu chẳng có lấy một chút năng khiếu nào, và luôn tìm kiếm những chơi chữ vặt vãnh thay vì tình cảm chân thật. Kim cương giả bao giờ cũng dễ tìm hơn kim cương thật. Voiture, với bản tính nông nổi và phù phiếm, là người đầu tiên tỏa sáng trong buổi rạng đông của văn học Pháp. Nếu ông bước vào cõi đời này sau những thiên tài lớn từng phủ lên thời đại Louis XIV một vinh quang rực rỡ như thế, hẳn ông đã bị ngơ ngác không ai biết tới, bị khinh miệt, hoặc đã phải chỉnh đốn lại văn phong của mình. Boileau từng ca tụng ông, nhưng đó là trong những bài châm biếm đầu tay của ông ấy, vào thời điểm mà gu thẩm mỹ của nhà thơ lớn ấy hãy còn chưa định hình. Ông hãy còn trẻ, sống trong một thời đại mà người ta đánh giá con người qua danh tiếng chứ không phải qua các trước tác của họ. Hơn nữa, Boileau rất có tính thiên vị trong cả những lời tán dương lẫn lời quở trách của mình. Ông ca tụng Segrais, người mà chẳng ai thèm đọc tác phẩm; ông chửi mắng Quinault, kẻ có những khúc ngâm thơ mà ai nấy đều thuộc làu làu; và hoàn toàn phớt lờ La Fontaine. Waller, dẫu là một nhà thơ giỏi hơn Voiture, vẫn chưa phải là một nhà thơ hoàn thiện. Nét duyên dáng phảng phất trong những tác phẩm viết theo âm hưởng dịu dàng của Waller; nhưng rồi chúng lại trở nên rệu rã do sự cẩu thả, và thường bị làm cho biến dạng bởi những tư tưởng sai lệch. Người Anh vào thời của ông chưa đạt đến nghệ thuật viết lách chuẩn mực. Thế nhưng những sáng tác trang trọng của ông lại thể hiện một sức mạnh và sinh khí mà người ta khó lòng trông đợi từ sự mềm mại và yểu điệu trong các tác phẩm khác của ông. Ông đã viết một bài điếu văn về Oliver Cromwell, dẫu còn nhiều hạt sạn, vẫn được xem là một kiệt tác. Để hiểu được bài thơ này, bạn nên biết rằng ngày Oliver qua đời nổi bật bởi một trận cuồng phong dữ dội. Bài thơ của ông bắt đầu theo cách này:

“Il n’est plus, s’en est fait, soumettons nous au sort,

Le ciel a signalé ce jour par des tempêtes,

Et la voix des tonnerres éclatant sur nos têtes

Vient d’annoncer sa mort.

Par ses derniers soupirs il ébranle cet île;

Cet île que son bras fit trembler tant de fois,

Quand dans le cours de ses exploits,

Il brisoit la téte des Rois,

Et soumettoit un peuple à son joug seul docile.

Mer tu t’en es troublé; O mer tes flots émus

Semblent dire en grondant aux plus lointains rivages

Que l’effroi de la terre et ton maître n’est plus.

Tel au ciel autrefois s’envola Romulus,

Tel il quitta la Terre, au milieu des orages,

Tel d’un peuple guerrier il reçut les homages;

Obéï dans sa vie, sa mort adoré,

Son palais fut un Temple,” &c.

“Chúng ta đành phải phó mặc cho định mệnh! Thiên đường đòi lại linh hồn vĩ đại của người

Trong những trận cuồng phong vang dội như tiếng tăm bất tử của người;

Những tiếng thở gấp lúc lâm chung, hơi thở cuối cùng của người làm rung chuyển hòn đảo của chúng ta,

Và những thân cây chưa chặt ngã rạp xuống làm giàn hỏa táng cho người:

Xung quanh cung điện của người, những chiếc rễ chùm rộng lớn bị hất tung

Lên bầu trời; Romulus xưa kia cũng mất hút như thế!

Rome mới trong một cơn bão táp như vậy đã mất đi vị vua của mình,

Và từ sự tuân phục đã rơi vào sự tôn thờ.

Trên đỉnh Œta, Hercules nằm chết lặng như thế,

Xung quanh là những cây sồi và cây thông đổ nát ngổn ngang.

Chính Tự nhiên cũng lưu tâm đến cái chết của người,

Và vừa thở dài, vừa làm dâng trào biển cả bằng một hơi thở mạnh mẽ đến mức,

Cuốn những ngọn sóng cuồn cuộn đến tận những bờ bãi xa xôi nhất,

Và loan báo số phận sắp định đoạt của vị cai trị vĩ đại.”

WALLER.

Chính khúc ca ngợi này đã khơi nguồn cho câu trả lời (được ghi nhận trong Từ điển của Bayle) mà Waller dành cho Vua Charles II. Vị vua này, người mà ít lâu trước đó Waller đã dâng tặng (như thói quen của các thi nhân và các bậc quân vương) một tập thơ thêu dệt những lời tán dương, đã quở trách nhà thơ vì đã không viết với nguồn năng lượng và nhiệt huyết hừng hực như khi ông ca ngợi kẻ soán ngôi (ý chỉ Oliver). “Thưa bệ hạ,” Waller đáp lại nhà vua, “chúng tôi là những nhà thơ thường thành công trong hư cấu hơn là trong sự thật.” Câu trả lời này không thành thật bằng câu trả lời của một vị đại sứ Hà Lan, khi vị vua ấy phàn nàn rằng các bậc chủ nhân của ông ít tỏ ra kính trọng ông hơn so với đối với Cromwell. “À, thưa bệ hạ!” Viên đại sứ thưa rằng, “Oliver hoàn toàn là một con người khác hẳn—”

Tôi không có ý định viết một bài bình luận về tính cách của Waller, hay của bất kỳ ai khác; bởi vì sau khi họ qua đời, tôi chỉ nhìn nhận con người họ qua tư cách là những nhà văn, và hoàn toàn phớt lờ mọi thứ khác. Tôi chỉ muốn lưu ý rằng Waller, dẫu sinh ra trong một gia đình quý tộc và có cơ ngơi trị giá năm, sáu nghìn bảng Anh mỗi năm, chưa từng tỏ ra kiêu ngạo hay lười biếng đến mức vứt bỏ tài năng thiên phú mà Tự nhiên đã ban tặng. Các vị bá tước xứ Dorset và Roscommon, hai vị công tước xứ Buckingham, Lãnh chúa Halifax cùng rất nhiều vị quý tộc khác không hề nghĩ rằng danh tiếng mà họ đạt được với tư cách là những nhà thơ lớn và những cây bút lỗi lạc lại làm suy giảm phẩm giá quý tộc của họ. Họ vinh hiển vì các tác phẩm của mình hơn là vì tước hiệu. Những con người ấy đã miệt mài trau dồi nghệ thuật thanh tao cứ như thể đó là kế sinh nhai duy nhất của họ.

Họ cũng làm cho học thức trở nên đáng kính trong mắt bình dân — những kẻ vốn cần được dẫn dắt trong mọi việc bởi giới quý tộc; thế nhưng họ lại ít mô phỏng phong cách sống của giới quý tộc (ý tôi là ở nước Anh) hơn bất kỳ quốc gia nào khác trên thế giới.