Đã từng có thời ở Pháp, nghệ thuật tao nhã được vun trồng bởi những người có phẩm tước cao nhất trong triều đình. Giới quý nhân đặc biệt am tường về chúng, dẫu cho sự chểnh mảng, thói quen chuộng chuyện phù phiếm và niềm đam mê mưu mô chốn cung đình vẫn là những vị thần tối thượng của xứ sở này. Thiết nghĩ triều đình hiện nay dường như đang quay lưng lại với văn chương thanh nhã, nhưng có lẽ lối tư duy ấy sẽ sớm hồi sinh. Người Pháp vốn có bản tính vô cùng linh hoạt, dễ bề uốn nắn theo muôn hình vạn trạng, đến mức nhà vua chỉ cần ban chiếu chỉ là lập tức được tuân theo.

Người Anh thường có tư duy, và học thức được coi trọng ở xứ sở họ hơn nước ta—một lợi thế xuất phát tự nhiên từ thể chế chính trị của họ. Ở Anh, có khoảng tám trăm người có quyền cất lời trước công chúng và bảo vệ lợi ích của vương quốc, cùng gần năm sáu nghìn người lần lượt có thể khao khát vinh dự tương tự. Toàn thể quốc dân tự đặt mình lên vị trí phán quan đối với những người này, và mỗi công dân đều có quyền tự do công bố tư tưởng của mình về các vấn đề quốc sự, điều đó cho thấy toàn thể người dân đều buộc phải trau dồi trí tuệ của bản thân. Tại nước Anh, các chính thể Hy Lạp và La Mã là đề tài trong mọi cuộc trà dư tửu hậu, khiến bất kỳ ai cũng buộc phải nghiền ngẫm những tác giả viết về các chủ đề ấy, dẫu cho việc đó có phần gai góc với họ đi chăng nữa; và chính sự học hỏi này lại dẫn dắt tự nhiên đến văn chương thanh nhã.

Nói chung, con người trong mỗi ngành nghề đều am tường lĩnh vực của mình. Đâu là lý do khiến các quan tòa, luật sư, ngự y, và một lượng lớn các giáo sĩ nước ta lại là những học giả uyên bác hơn, có gu thẩm mỹ tinh tế hơn và nhiều trí tuệ hơn những người thuộc mọi ngành nghề khác? Lý do là bởi hoàn cảnh sống của họ đòi hỏi một tâm hồn đã được trau dồi và khai sáng, giống như một thương gia bắt buộc phải tường tận về việc buôn bán của mình vậy.

Cách đây chưa lâu, một vị quý tộc trẻ người Anh đã đến thăm tôi tại Paris trên đường trở về từ Ý. Ngài đã viết một bản miêu tả bằng thơ về xứ sở đó, với sự tinh tế và nhã nhặn có thể sánh ngang với bất cứ tác phẩm nào của Bá tước xứ Rochester, hoặc của các bậc tiền bối Chaulieu, Sarrasin hay Chapelle bên ta. Bản dịch mà tôi thể hiện dưới đây kém xa sức mạnh và sự hài hước tinh tế của nguyên tác đến nỗi tôi thành tâm xin lỗi tác giả cùng tất cả những ai thông thạo tiếng Anh. Tuy nhiên, vì đây là phương pháp duy nhất để tôi làm cho những vần thơ của huân tước được nhiều người biết đến, tôi xin trân trọng giới thiệu đến quý vị qua ngôn ngữ của chúng ta:

“Qu’ay je donc vû dans l’Italie?

Orgueil, astuce, et pauvreté,

Grands complimens, peu de bonté

Et beaucoup de ceremonie.

“L’extravagante comedie

Que souvent l’Inquisition

Vent qu’on nomme religion

Mais qu’ici nous nommons folie.

“La Nature en vain bienfaisante

Vent enricher ses lieux charmans,

Des prêtres la main desolante

Etouffe ses plus beaux présens.

“Les monsignors, soy disant Grands,

Seuls dans leurs palais magnifiques

Y sont d’illustres faineants,

Sans argent, et sans domestiques.

“Pour les petits, sans liberté,

Martyrs du joug qui les domine,

Ils ont fait voeu de pauvreté,

Priant Dieu par oisiveté

Et toujours jeunant par famine.

“Ces beaux lieux du Pape benis

Semblent habitez par les diables;

Et les habitans miserables

Sont damnes dans le Paradis.”