Người Anh đã có một Viện Hàn lâm Khoa học từ nhiều năm trước chúng ta, nhưng ngặt nỗi viện ấy lại không hoạt động dưới những quy chế thận trọng như viện của ta. Lý do rất có thể đơn giản là vì nó được thành lập trước Viện Hàn lâm Paris; bởi nếu ra đời sau, hẳn nó đã tiếp thu một số điều luật khôn ngoan của viện đi trước và cải tiến thêm nhiều điểm khác.

Có hai điều tối quan trọng đối với con người đang còn thiếu ở Hội Hoàng gia London, đó là sự khen thưởng và luật lệ. Một chiếc ghế trong Viện Hàn lâm tại Paris mang lại một nguồn tài chính nhỏ nhưng chắc chắn cho một nhà hình học hoặc nhà hóa học; thế nhưng ở London thì hoàn toàn ngược lại, các thành viên của Hội Hoàng gia phải liên tục tự gánh vác chi phí, dẫu rằng không lớn. Bất kỳ ai ở Anh tự nhận mình là người yêu thích toán học và triết học tự nhiên, đồng thời bày tỏ nguyện vọng gia nhập Hội Hoàng gia, đều lập tức được kết nạp. Nhưng ở Pháp, một người khao khát vinh dự trở thành viện sĩ và nhận trợ cấp hoàng gia không chỉ cần có lòng êm ái với khoa học; anh ta đồng thời phải uyên sâu về các lĩnh vực ấy, lại còn buộc phải tranh giành chiếc ghế viện sĩ với những đối thủ đáng gờm hơn nhiều bởi họ được thúc đẩy bởi niềm kiêu hãnh, bởi tư lợi, bởi chính độ khó của vấn đề, và bởi sự kiên định tâm trí thường thấy ở những kẻ dấn thân vào môn học đầy cam go là toán học.

Viện Hàn lâm Khoa học được giới thiệu một cách thận trọng trong việc nghiên cứu Tự nhiên, và quả thực, đây là một sân chơi đủ rộng lớn cho năm mươi hoặc sáu mươi con người thỏa sức vẫy vùng. Viện ở London lại nhập nhằng trộn lẫn văn chương với vật lý; nhưng thiết nghĩ, việc thành lập một viện chỉ dành riêng cho mỹ học sẽ minh mẫn hơn nhiều, bởi nó ngăn ngừa được sự hỗn loạn và việc ghép nối đôi phần khập khiễng giữa những thứ khác loài, chẳng hạn như một bài luận về kiểu tóc của phụ nữ La Mã đi kèm với một trăm đường cong mới hoặc hơn thế.

Vì Hội Hoàng gia thiếu vắng trật tự lẫn kỷ cương, lại chẳng có lấy một chút khích lệ nào, trong khi Viện Hàn lâm Paris lại hoạt động trên một nền tảng hoàn toàn khác biệt, nên chẳng có gì lạ khi các bản biên khảo của chúng ta được trình bày một cách chuẩn xác và đẹp đẽ hơn nhiều so với người Anh. Những người lính chịu đựng kỷ luật nghiêm ngặt lại được trả lương hậu hứa ắt sẽ lập nên những chiến công hiển hách hơn những kẻ chỉ đi lính tình nguyện. Quả thật phải thừa nhận rằng Hội Hoàng gia có quyền tự hào về Newton của họ, nhưng ngặt nỗi ông lại chẳng hề nợ nôi gì thân xác ấy về mặt kiến thức hay phát minh; trái lại, những phát minh của ông vốn chỉ có rất ít đồng viện của ông hiểu nổi. Một thiên tài như Ngài Isaac thuộc về tất cả các viện hàn lâm trên thế giới, bởi tất cả đều có hàng ngàn điều phải học hỏi từ ông.

Vào giai đoạn cuối triều đại của Nữ hoàng quá cố, vị Đề đốc danh tiếng Swift từng ấp ủ dự định thành lập một viện hàn lâm cho ngôn ngữ Anh theo mô hình của người Pháp. Dự án này được thúc đẩy bởi Bá tước Oxford quá cố, Đại thủ khố, và quan trọng hơn nhiều là bởi Lãnh chúa Bolingbroke, Bộ trưởng Ngoại giao—một người có tài năng thiên bẩm là có thể cất lời ngẫu hứng tại Nghị viện với sự trong sáng chẳng kém gì những gì Đề đốc Swift viết trong phòng làm việc, và ông chính là người sẽ tô điểm cũng như bảo trợ cho viện hàn lâm ấy. Chỉ những ai có tác phẩm trường tồn cùng thời gian với tiếng Anh mới được chọn làm thành viên, chẳng hạn như Đề đốc Swift; ông Prior, người mà chúng ta từng thấy xuất hiện ở đây với tư cách đại diện công chúng và có danh tiếng ở Anh sánh ngang với La Fontaine ở Pháp; ông Pope, nhà thơ Boileau của nước Anh; ông Congreve, người có thể được gọi là Molière của họ; cùng một số nhân vật kiệt xuất khác mà tôi đã quên tên. Tất cả những con người ấy hẳn đã nâng tầm vinh quang của hội nhóm đó lên một đỉnh cao vợi ngay từ thưở sơ khai. Thế nhưng, khi Nữ hoàng Anne đột ngột qua đời, phe Whigs lại quyết định vùi dập những người bảo trợ cho viện hàn lâm dự kiến ấy—một hoàn cảnh để lại hậu quả vô cùng thảm khốc đối với văn học tao nhã. Các thành viên của viện hàn lâm này hẳn đã nắm giữ lợi thế vô cùng to lớn so với những người đặt những viên gạch đầu tiên cho viện của Pháp, bởi những tên tuổi như Swift, Prior, Congreve, Dryden, Pope, Addison... đã định hình tiếng Anh qua các tác phẩm của họ; trong khi Chapelain, Colletet, Cassaigne, Faret, Perrin, Cotin, những viện sĩ tiên phong của chúng ta, lại là nỗi nhục nhã cho đất nước; và giờ đây, sự mỉa mai đeo bám lấy chính tên tuổi của họ lớn đến mức nếu một nhà văn có chút ít tài năng thời nay lỡ mang cái tên bất hạnh là Chapelain hay Cotin, anh ta ắt sẽ buộc phải đổi tên.

Một điều mà Viện Hàn lâm Anh Quốc lẽ ra phải đặc biệt lưu tâm, chính là tự vạch ra cho mình những công việc hoàn toàn khác biệt với những thứ mà các viện sĩ của chúng ta đang tiêu khiển. Một bậc trí thức xứ này từng hỏi tôi về những tập hồi ký của Viện Hàn lâm Pháp. Tôi đáp rằng họ chẳng có hồi ký nào cả, mà chỉ in tầm sáu mươi hoặc tám mươi tập sách khổ lớn toàn những lời tán dương tụng ca. Vị quý tộc nọ đã đọc qua một hoặc hai tập, nhưng hoàn toàn chẳng thể hiểu nổi phong cách viết trong đó, dẫu rằng ông hiểu rất rành rẽ mọi tác giả xuất sắc của chúng ta. “Tất cả,” ông nói, “những gì tôi thấy trong những bài diễn văn tao nhã ấy chỉ là việc vị viện sĩ đắc cử quả quyết với thính phòng rằng người tiền nhiệm của ông ta là một vĩ nhân, rằng Hồng y Richelieu là một đại vĩ nhân, rằng Thủ tướng Séguier là một vị vĩ nhân kha khá, rằng Louis XIV là một bậc vĩ nhân trên cả vĩ nhân; và rồi vị viện trưởng đáp lại cũng với giọng điệu y hệt như vậy, đồng thời bổ sung rằng vị viện sĩ đắc cử kia cũng có thể xem là một dạng vĩ nhân nào đó, và cá nhân ông ta, với tư cách là viện trưởng, chắc chắn cũng phải có chút phần trong sự vĩ đại này.”

Nguyên nhân khiến tất cả những bài diễn văn viện hàn lâm ấy vô tình đem lại quá ít vinh quang cho tổ chức này thì đã quá rõ ràng. Vitium est temporis potiùs quam hominis (lỗi là do thời đại chứ chẳng phải do cá nhân nào). Nó dần dà trở thành một thói quen bất thành văn khi mỗi viện sĩ đều lặp lại những lời ca tụng này trong ngày nhậm chức; nó được xem như một thứ luật lệ ngầm rằng công chúng thỉnh thoảng phải được nuông chiều bằng sự thỏa mãn chán chường đến ngáp ngắn ngáp dài trước những sản phẩm này. Nếu sau đó người ta có gặng hỏi lý do vì sao những bộ óc vĩ đại nhất từng được kết nạp vào hội đoàn ấy đôi khi lại cho ra đời những bài diễn văn tồi tệ nhất, tôi xin đáp rằng tất cả hoàn toàn bắt nguồn từ sự thôi thúc mạnh mẽ muốn tỏa sáng của các quý ông ấy, muốn đem một đề tài đã cũ rích, mòn mỏi ra soi rọi dưới một lăng kính mới mẻ và kỳ lạ. Nỗi ám ảnh phải thốt lên điều gì đó, sự bối rối vì chẳng có gì để nói, cùng khao khát được tỏ ra thông minh chính là ba yếu tố đủ sức biến ngay cả một nhà văn lớn nhất thành kẻ nực cười. Không thể nảy ra bất kỳ tư tưởng mới mẻ nào, những quý ông này bèn săn lùng một trò chơi chữ nghĩa mới toanh, rồi tuôn ra những lời chẳng mgảy mai suy nghĩ; y hệt như những kẻ ra điều nhai ngấu nghiến và giả vờ như đang ăn uống trong lúc bản thân thực ra đã đói lả đi.

Viện Hàn lâm Pháp có một quy định là phải xuất bản tất cả những bài diễn văn—thứ duy nhất khiến thiên hạ biết đến họ—nhưng ngặt nỗi họ lẽ ra nên đặt ra luật không bao giờ in bất kỳ bài nào trong số đó mới phải.

Nhưng Viện Khảo cổ và Văn chương Belles Lettres lại theo đuổi một mục đích thận trọng và hữu ích hơn, đó là cống hiến cho công chúng một tuyển tập các công trình nghiên cứu đầy ắp những khảo cứu và bình luận kỳ thú. Những công trình này vốn đã được người nước ngoài đánh giá cao; và người ta chỉ ước gì một số chủ đề trong đó được khảo sát thấu đáo hơn, và một số chủ đề khác đừng bao giờ được đem ra bàn đến thì hơn. Chẳng hạn như, chúng ta hẳn đã vô cùng hài lòng nếu họ bỏ qua cái bài tiểu luận chẳng biết để làm gì bàn về đặc quyền của bàn tay phải so với bàn tay trái; cùng một số bài khác, dẫu không được phát hành dưới một cái đề tài nực cười đến thế, nhưng lại được viết về những chủ đề ngớ ngẩn và phù phiếm chẳng kém là bao.

Viện Hàn lâm Khoa học, thông qua những nghiên cứu mang tính hóc búa và có ứng dụng thực tế rõ ràng hơn, đã bao trùm cả tri thức về tự nhiên lẫn sự cải tiến của các ngành nghệ thuật. Chúng ta có thể phỏng đoán rằng những cuộc theo đuổi uyên thâm, liên tục nhường ấy, những phép tính chuẩn xác nhường ấy, những khám phá tinh tế nhường ấy, cùng những tầm nhìn bao la và cao cả nhường ấy, cuối cùng sẽ đơm hoa kết trái thành những thứ mang lại lợi ích cho toàn nhân loại. Cho đến nay, như chúng ta đã cùng quan sát, những phát hiện hữu ích nhất toàn xuất hiện trong những thời kỳ dã man nhất. Người ta có thể kết luận rằng công việc của những thời đại khai sáng nhất và những hội đoàn bác học nhất hóa ra lại là tranh cãi và bàn luận về những thứ do người vô học phát minh ra. Chúng ta nắm rõ tường tận góc nghiêng mà cánh buồm của một con tàu phải tạo với sống tàu để có thể lướt đi tốt nhất; thế mà Columbus lại khám phá ra châu Mỹ mà chẳng hề có lấy một ý niệm mảy may nào về đặc tính của góc nghiêng ấy. Tuy nhiên, tôi hoàn toàn không có ý suy diễn từ đây rằng chúng ta nên giam mình trong một sự thực hành mù quáng; thay vào đó, thật hạnh phúc biết bao nếu các nhà tự nhiên học và hình học có thể dung hòa, trong mức độ tối đa có thể, giữa thực tiễn và lý thuyết.

Thật kỳ lạ, nhưng sự thật là những điều mang lại vinh quang lớn nhất cho tâm trí con người lại thường đem đến ít lợi ích nhất cho nó! Một kẻ hiểu được bốn phép tính số học cơ bản, được trợ giúp thêm chút ít óc phán đoán thông minh, có thể vơ vét khối tài sản kết xù trong buôn bán, có thể trở thành một Sir Peter Delmé, một Sir Richard Hopkins, một Sir Gilbert Heathcote; trong khi một nhà đại số nghèo khổ lại phí hoài cả cuộc đời để mò mẫm những đặc tính và quan hệ kỳ diệu của các con số—những thứ đồng thời chẳng mang lại chút ích lợi nào và chẳng bao giờ giúp ông ta thấu hiểu bản chất của những giao dịch thương mại. Tình cảnh của hầu hết các loại hình nghệ thuật cũng xấp xỉ như vậy: luôn có một ranh giới nhất định mà vượt qua đó, mọi công trình nghiên cứu chẳng còn phục vụ mục đích nào khác ngoài việc thỏa mãn một tâm trí tò mò. Những chân lý tài tình nhưng vô tích sự ấy có thể được ví như những vì sao nằm ở khoảng cách quá xa xôi nên chẳng thể ban phát cho chúng ta lấy nổi một chút ánh sáng.

Còn về Viện Hàn lâm Pháp, họ sẽ mang lại một ân huệ lớn lao biết bao cho văn học, cho ngôn ngữ và cho quốc gia, nếu thay vì phát hành đều đặn mỗi năm một tập lời tán dương, họ trao đến tay chúng ta những ấn bản mới của các tác phẩm giá trị được viết dưới thời Louis XIV, đã được gạn lọc khỏi những lỗi cú pháp lọt thỏm trong đó. Có rất nhiều lỗi như vậy ở Corneille và Molière, nhưng số lỗi ở La Fontaine thì vô số kể. Những chỗ không thể sửa chữa ít nhất cũng nên được chỉ ra rõ ràng. Nhờ cách này, vì tất cả người châu Âu đều đọc những tác phẩm ấy, họ sẽ được dạy dỗ ngôn ngữ nước ta ở dạng thức trong sáng tuyệt đối—và nhờ đó, tiếng Pháp sẽ được cố định vào một tiêu chuẩn trường tồn; và những trước tác tiếng Pháp giá trị được in bằng ngân sách của Nhà nước sẽ trở thành một trong những tượng đài huy hoàng nhất mà quốc gia có thể tự hào. Tôi từng nghe kể rằng Boileau trước kia từng đưa ra đề xuất này, và sau đó nó lại được hồi sinh bởi một nhân vật lỗi lạc với trí tuệ uyên bác cùng gu thẩm mỹ tinh tế trong nghệ thuật phê bình; thế nhưng ý tưởng ấy cũng chung số phận với biết bao dự án hữu ích khác: được tung hô rồi chìm vào quên lãng.