Hài hước là một tố chất vô cùng mơ hồ, phụ thuộc rất nhiều vào khí chất cá nhân, đến mức thật khó để nói thế nào là sự hoàn mỹ tuyệt đối trong lĩnh vực này. Chúng ta biết điều gì khiến bản thân cười nhiều nhất; nhưng liệu ta có biết điều gì sẽ khiến người khác cười nhiều nhất không? Thế nhưng suy cho cùng, điều này đúng với mọi loại nghệ thuật. Tại sao chúng ta lại không thể có những kiệt tác hội họa hài hước nhỉ?

Giả sử bất kỳ độc giả nào của tạp chí The Strand Magazine có khiếu hài hước bình thường được hỏi rằng: "Bức tranh nào buồn cười nhất mà bạn từng nhớ là mình đã thấy?" Phải chăng người đó sẽ lục lọi trí nhớ của mình — chẳng phải anh ta sẽ lật giở các tập san cũ của Punch, những cuốn niên giám truyện cười, những ví dụ về nghệ thuật hài hước bằng tranh nước ngoài vô tình bắt gặp — để rồi cuối cùng tuyên bố rằng thật bất khả thi khi phải chọn lựa giữa một chốn hoang mạc đầy ắp những thiết kế gây cười như thế, hoặc giả như đã chọn được một bức, thì khi xem lại, nó không còn buồn cười như anh ta tưởng tượng vào thời điểm nhiều năm về trước nữa hay sao?

Nhưng lại là một trường hợp hoàn toàn khác đối với một nhóm nhỏ khác trong cộng đồng. Đó chính là những tác giả và nhà sáng tạo ra những bức tranh hài hước. Bản thân họ, không chỉ vì sở hữu năng khiếu châm biếm đặc biệt, mà còn vì có lẽ đã nghiên cứu hoặc quan tâm đến tác phẩm của các họa sĩ khác, hoàn toàn có cơ sở để tự tin biết rõ mong muốn của mình. Và thế là tác giả bài viết đã đặt câu hỏi cho họ rằng: Đâu là bức tranh buồn cười nhất mà họ từng thấy? Tác phẩm nào có quyền được xem là một kiệt tác hài hước bằng tranh?

Ngay từ đầu, tác giả không thể quên nhắc lại rằng trong một cuộc trò chuyện thân mật cách đây vài năm với cố họa sĩ Phil May, ông đã vô cùng ngạc nhiên và thú vị khi biết được sự đánh giá cao mà bậc thầy hài hước tài năng ấy dành cho một trong những bậc thầy đầu tiên và vĩ đại nhất của nghệ thuật châm biếm bằng tranh, James Gillray.

"Công chúng bàng hoàng trước hành động đứng lên giật chuông của một quý cô." — Do Gillray vẽ.

ĐƯỢC CỐ HỌA SĨ PHIL MAY LỰA CHỌN LÀ BỨC TRANH HÀI HƯỚC NHẤT

.

"Ngày nay chẳng có ai bì kịp ông ấy," đó là lời của May. "Hãy nhìn cách ông đi những đường nét và sự làm chủ đáng kinh ngạc đối với những thứ kỳ quái và lố bịch. Có những bức tranh buồn cười đến mức bạn chẳng thể cười nổi — 'buồn cười không thốt nên lời', nếu bạn hiểu ý tôi muốn nói gì." Vừa nói, ông vừa giở một tập hồ sơ chứa vài bản vẽ của Gillray. Có một bức đặc biệt, nếu như buồn cười đến mức không thốt nên lời thì lại không hề quá buồn cười để mà không thể bật cười được, bởi nụ cười của May giãn ra đến tận mang tai khi ông giơ nó lên cho mọi người ngắm nghía — bức "Công chúng bàng hoàng trước hành động đứng lên giật chuông của một quý cô." "Này nhé, tôi gọi đó là sự hài hước," ông nói, "và có lẽ nó còn buồn cười gấp hàng trăm lần vào một trăm năm trước, khi các nhân vật trong tranh là những người nổi tiếng lúc bấy giờ. Chẳng có gì bị 'lỗi thời' nhanh bằng một bức tranh hài hước thông thường, đặc biệt là tranh biếm họa xã hội, thế nhưng sự hài hước của bức này đến nay vẫn còn khá tươi mới." Nhìn chung, hầu hết các tác phẩm xuất sắc nhất của Gillray và Rowlandson đều có phần hơi đậm đà — hơi quá đà — đối với gu thẩm mỹ của thời đại ngày nay.

Đi qua nửa thế kỷ, chúng ta đến với John Leech, và từ đó nối tiếp là một loạt các bậc thầy vĩ đại của nghệ thuật gây cười bằng tranh — Wilhelm Büsch, Charles Keene, Du Maurier, Sambourne, Oberlander, Caran d'Ache, Phil May, Frederick Opper, Zimmerman, và Raven-Hill. Bên cạnh những cái tên này, ta có thể kể thêm nhiều tên tuổi khác cũng tài năng không kém, chẳng hạn như Forain, Gibson và Graetz, nhưng nếu xét về sự hài hước thuần túy thì những người vừa nêu xứng đáng được gọi là các bậc thầy. Trong số vô số tác phẩm của họ, hẳn phải tìm được một bức phác thảo xứng đáng được mệnh danh là bức tranh buồn cười nhất hoặc một chuỗi tranh mô tả một ý tưởng hài hước duy nhất. Mỗi nghệ sĩ đều có lượng người hâm mộ riêng của mình. Chúng ta từng thấy Phil May chọn một bức vẽ của Gillray vì nó chạm đến khiếu hài hước của ông. Những họa sĩ đương thời theo đuổi dòng tranh này ở Anh chắc chắn không có ai tài năng hơn Raven-Hill, Tom Browne, John Hassall, Leslie Willson, William Parkinson, Louis Wain và Charles Harrison.

Wilhelm Büsch từng là họa sĩ vẽ tranh truyện cười chính trong suốt nhiều năm cho tờ Fliegende Blätter nổi tiếng — tờ Punch của nước Đức. Tuy nhiên, không phải tất cả tác phẩm xuất sắc nhất của ông đều được thực hiện cho tờ báo này, bởi Büsch minh họa và đôi khi còn viết rất nhiều ấn phẩm hài hước nhỏ được bán rất chạy, và theo quan điểm của chính ông — trích lời một trong những người bạn thân thiết mà chúng tôi đã tham vấn — ông chưa bao giờ đạt được thành tựu nào buồn cười hơn những bức tranh minh họa đi kèm trong một cuốn sách nhỏ có tựa đề "Thiên đường của những kẻ khờ", và những bức vẽ buồn cười nhất trong cuốn sách đó chính là những bức xuất hiện trên trang này.

"Một buổi biểu diễn dương cầm." — Do Wilhelm Büsch vẽ.

ĐƯỢC ÔNG LINLEY SAMBOURNE LỰA CHỌN.

Nhưng giờ đây, chúng ta hãy lắng nghe ông Linley Sambourne nói gì về tác phẩm của người họa sĩ này:—

"Việc cố gắng dù chỉ để chỉ ra nơi ra đời của kiệt tác hài hước hội họa thế giới là vượt quá khả năng của một cá nhân đơn lẻ. Có rất ít người có thể nhìn nhận sự hài hước bằng cùng một ánh mắt hay sự thấu hiểu giống nhau. Điều bạn đang tìm kiếm có lẽ đã lụi tàn từ những thời đại trước, cùng với các tác phẩm đồng thời của nó ở một nhánh nghệ thuật cao cấp hơn. Riêng đối với cá nhân tôi, một số thiết kế của cố họa sĩ Wilhelm Büsch ở München dường như mang lại nhiều tiếng cười hơn — nếu từ đó ngụ ý là sự vui nhộn — so với bất cứ thứ gì tôi nhớ là mình từng thấy."

Nói nhỏ bên tai. — Bà Conlan: "Suỵt, Pat!"

Pat: "Suỵt, Dalia!"

Bà Conlan: "Nặn cái mặt lại coi. Đang chụp hình dạng đứng đấy."

Trích từ tờ "Judge" của New York.

ĐƯỢC ÔNG RAVEN-HILL LỰA CHỌN.

Đồng nghiệp tài năng của ông Sambourne, ông Leonard Raven-Hill, đã tìm thấy "bức tranh buồn cười nhất" trong số các tác phẩm của họa sĩ người Mỹ Zimmerman.

"Để có được sự hài hước thuần túy," ông viết, "theo quan điểm của tôi, không ai sánh kịp Zimmerman của tờ New York Judge. Đương nhiên là Charles Keene vượt xa bất kỳ ai khác về sự hài hước thầm lặng; nhưng tôi không thể nghĩ ra ví dụ cụ thể nào."

Trong số các bức vẽ của Zimmerman, ông Raven-Hill chọn ra ba bức, và chúng tôi xin giới thiệu ở đây bức mà chúng tôi ấn tượng là buồn cười nhất.

Vợ (nói với người huấn luyện thú dữ về nhà muộn): "Đồ hèn nhát!"

Trích từ "Niên giám của Phil May".

ĐƯỢC ÔNG TOM BROWNE LỰA CHỌN.

Hiếm có họa sĩ truyện cười nào vừa cho ra mắt nhiều tác phẩm lại vừa vui nhộn như ông Tom Browne, người khi chọn bức tranh được in lại bên dưới đã viết thư cho chúng tôi như sau:—

"Tôi không do dự khi quy cho cố họa sĩ Phil May một số mẫu mực minh họa sự hài hước tuyệt vời nhất từng vinh dự xuất hiện trên báo chí Anh quốc hay bất kỳ quốc gia nào khác; nhưng việc chỉ ra một cách chắc chắn đâu là trò đùa hoặc bức vẽ xuất sắc nhất của bậc thầy đó lại là một điều khó khăn. Phil May có một khiếu hài hước vô cùng nhạy bén; hơn thế nữa, ông còn là một bậc thầy về đường nét. Ông hiểu rõ một đường nét có thể làm được những gì hơn bất kỳ ai từng đi trước ông. Ông có thể nắm bắt những nét tinh túy của một chủ đề và thể hiện nó một cách đầy đủ chỉ với số lượng đường nét ít nhất mà chưa từng ai sử dụng trước đó. Thế nhưng chẳng có gì là thiếu sót cả. Và những đường nét cùng hình khối mà chúng thể hiện luôn luôn chính xác. Có rất nhiều sự hài hước trong bức phác thảo về người huấn luyện thú dữ xuất hiện trong một trong các ấn phẩm niên giám mùa đông. Người huấn luyện thú dữ đã đi chơi về muộn, và để tránh sự chăm sóc cuồng nộ từ người vợ giận dữ của mình, anh ta đã phải trốn vào chuồng sư tử. Vợ anh ta, người vừa nhắc đến ở trên, đang giơ nắm đấm trước các thanh sắt và thét lên rằng: 'Đồ hèn nhát!'

"Một câu chuyện dựng tóc gáy." — Do Caran D'ache vẽ.

Trích từ Album của Caran D'ache, theo sự cho phép của các nhà xuất bản MM. Plon Nourrit & Co.

ĐƯỢC ÔNG LESLIE WILLSON LỰA CHỌN.

"Khá là một kiệt tác theo cách riêng của nó là bức phác thảo về người bán báo nát rượu nặng, người có tấm bảng quảng cáo nội dung của ấn bản đặc biệt mà anh ta đang bán được dán lên một tấm bảng sandwich che trước ngực. Trên tấm bảng quảng cáo nội dung có in những chữ cái lớn dòng chữ: 'Kết quả trận Cúp.'

"Và còn những bức khác nữa, hàng tá bức, tất cả đều tuyệt vời bởi vì đó là tác phẩm của Phil May. Đặt vào câu chữ khô khan, chúng chẳng có gì đặc biệt cả. Chính ngòi bút của Phil May đã biến tất cả chúng thành những kiệt tác."

Một họa sĩ vẽ tranh đen trắng người Anh với kinh nghiệm gần như độc nhất vô nhị về nghệ thuật châm biếm bằng tranh tại Đức, Mỹ và đất nước này, chính là ông Leslie Willson, trong nhiều năm là một trong những họa sĩ chính của tờ New York Judge, và gần đây là biên tập viên mỹ thuật của tờ Pick-Me-Up. Ông Willson, với bề dày kinh nghiệm về các thành tựu trào phúng, chia sẻ rằng:—

"Những bức tranh buồn cười nhất mà tôi từng thấy là của người nghệ sĩ gốc Pháp-Nga có tài năng đáng kinh ngạc, Emmanuel Poiré, hay còn được biết đến với bút danh 'Caran d'Ache'. Loạt tranh cụ thể mà tôi đang nghĩ đến miêu tả một cảnh trong tiệm cắt tóc, nơi mái tóc của vị khách dựng đứng lên vì sợ hãi, thách thức mọi nỗ lực uốn tóc của người thợ. Có những bức tranh vui nhộn khác từ ngòi bút của Caran d'Ache, nhưng tôi nghĩ đây là bức buồn cười nhất." Đây là những bức vẽ được in lại ở trang đối diện.

Con vẹt: "Lại hắn ta đến nữa rồi. Nếu hắn nhổ thêm một chiếc lông nữa là tôi bay đi đấy!"

Do H. Grattan vẽ trong tờ "Pelican".

ĐƯỢC ÔNG JOHN HASSALL LỰA CHỌN.

Ông John Hassall, người có các tác phẩm đã quá quen thuộc với tất cả mọi người, viết thư chia sẻ:—

"Bức vẽ hài hước nhất mà tôi từng thấy nằm trong số báo Giáng sinh của tờ Pelican, cách đây vài năm, vẽ một con vẹt chỉ còn trơ lại một chiếc lông trên đuôi — phần còn lại trụi thùi lui — đang đậu trên thanh xà ngang, và phía sau là một cậu phục vụ quán rượu. Bên dưới là dòng chữ khắc: 'Lại hắn ta đến nữa rồi. Nếu hắn nhổ thêm một chiếc lông nữa là tôi bay đi đấy!' Tôi đoán đó là tác phẩm của một diễn viên. Còn về phần họa sĩ hài hước nhất, tôi xin bỏ phiếu cho Zim. Zimmerman, người vẽ cho tờ New York Judge. Khoảng mười năm trước, các tác phẩm của ông ấy, theo quan điểm của tôi, luôn luôn vô cùng hài hước."

"Một sự kiện thời Trung cổ." — Do Linley Sambourne vẽ trên tờ "Punch".

ĐƯỢC ÔNG WILLIAM PARKINSON LỰA CHỌN.

Một họa sĩ có khiếu hài hước sắc bén là ông William Parkinson. Ông viết rằng:—

"Về sự hài hước thực sự, tôi nghĩ A. B. Frost, người Mỹ, rất khó có ai vượt qua; đặc biệt là trong một số câu chuyện bằng tranh của ông ấy ở những trang cuối của các tạp chí Scribner hoặc Century. Tôi xin gọi cuốn sách tranh của ông ấy, 'Người đàn ông tốt bụng và chú bê con', là một kiệt tác hài hước. Linley Sambourne cũng là một bậc thầy đồng thời là một nghệ sĩ thực thụ, và một số bức vẽ của ông cho các ấn phẩm niên giám của tờ Punch thực sự là những kiệt tác. 'Một sự kiện thời Trung cổ', nơi một hiệp sĩ nghèo mặc áo giáp bị hành hạ bên dưới lớp áo xích bởi một thứ cứ bám dai dẳng——Chà,[Pg 400] cảm giác thú vị được khơi gợi cũng nhiều như vị hiệp sĩ tội nghiệp nấy."

Một thiếu úy nghĩ rằng anh ta sẽ đánh thức một thiếu úy khác dậy để chơi khăm — Nhưng anh ta đã nhầm lều.

Trích từ tờ "Graphic". — Do A. C. Corbould vẽ.

ĐƯỢC ÔNG LOUIS WAIN LỰA CHỌN.

Không có nhiều họa sĩ hài hước bằng tranh có lượng người hâm mộ đông đảo hơn ông Louis Wain, người đã kể cho chúng tôi nghe rằng:—

"Tôi thích nhất một trong những bức vẽ của Corbould xuất hiện trên tờ Graphic khoảng mười tám năm về trước. Một sĩ quan cấp dưới tay cầm cây chổi giơ qua đầu đang quất túi bụi vào một chiếc lều quân sự — nơi có vẻ như nhô lên một cục u. Bức tranh thứ hai cho thấy một vị tướng to béo đang ngồi dậy trên giường, vừa xoa đầu vừa có vẻ mặt tức điên lên. (Ông ta vừa bị quét chổi lên đầu). Bức vẽ này đã mang lại cho tôi niềm vui qua bao khoảng thời gian u ám, và giúp tôi khơi nguồn trở lại cho các tác phẩm của chính mình."

Phong trào để râu quai nón. — Cụ ông Quên-Tên-Rồi: "Chà trời, ta không lấy làm lạ khi mâu-sê (râu mép) lại trở thành mốt; vì — ơ? Gì chứ? Có trời mới biết, trông bộ dạng khá hơn hẳn đấy chứ."

Do John Leech vẽ trong "Niên giám của tờ Punch", năm 1857.

ĐƯỢC ÔNG CHARLES HARRISON LỰA CHỌN.

"Với một kiến thức khá rộng lớn về tất cả các họa sĩ lục địa châu Âu và Mỹ," ông Charles Harrison, một trong những cộng tác viên thường xuyên của tờ Punch viết, "tôi nghĩ mình đã thu nhận được nhiều tiếng cười sảng khoái từ John Leech hơn bất kỳ ai khác. Trong một số khía cạnh nhất định, ông ấy là người — và sẽ mãi mãi là người — hoàn toàn không thể sánh bằng, và tôi xin gửi kèm theo đây bức tranh mà tôi cho là một trong những nỗ lực hài hước nhất của ông. Ít nhất, không hề có sự gượng gạo nào trong đó, vốn là một trong những nét quyến rũ trong mọi tác phẩm của Leech."