Thần Thoại Babylon Và Assyria

Lượt đọc: 188 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Lời Tựa

❊ ❊ ❊

Cuốn sách này đề cập đến các thần thoại và truyền thuyết của Babylon cùng Assyria; và vì chúng phản ánh nền văn minh nơi chúng sinh thành, một bản tường thuật lịch sử đã được đan cài, khởi đầu từ Thời kỳ Sumer sơ khai và khép lại ở các triều đại Đế quốc Ba Tư và Hy Lạp. Nhờ đó, hơn ba mươi thế kỷ tiến hóa của nhân loại đã được điểm lại qua từng trang sách.

Trong khoảng thời gian vô bờ bão ấy, những luồng ảnh hưởng văn hóa tỏa ra từ thung lũng Tigris - Euphrates đã vươn tới tận những bờ bến xa xôi theo các tuyến đường giao thương đan chéo, cũng như qua những đợt di cư định kỳ và rộng khắp của các tộc người từng tiếp thu trực tiếp hoặc gián tiếp các yếu tố men dậy của nền văn minh Lưỡng Hà. Ngay đến tận ngày nay, những dấu tích từ buổi bình minh văn hóa phương Đông vẫn còn lưu lại trên đất Âu châu; đơn cử như "Các cung hoàng đạo" của chúng ta, hay hệ thống đo lường thời gian và không gian lấy số 60 làm cơ sở tính toán, tất cả đều là di sản thừa kế từ thành Babylon cổ đại.

Tuy nhiên, cũng như tại thung lũng sông Nile, thật bất khả thi khi muốn dò tìm tại Lưỡng Hà những bước khởi đầu của nền văn hóa tiền sử dựa trên lối sống nông nghiệp. Điều thường được gọi là "Bình minh Lịch sử" thực chất chỉ là điểm khởi đầu cho một thời kỳ tiến hóa muộn hơn; chúng ta buộc phải lý giải mức độ văn minh đạt được ở giai đoạn sơ khai nhất mà ta được biết bằng cách giả định về một thời đại văn hóa xa xưa hơn nhiều, với khoảng thời gian tồn tại kéo dài hơn hẳn khoảng cách từ "Bình minh" ấy cho đến thời đại chúng ta đang sống. Mặc dù nền văn minh Sumer (Babylon sơ khai) mang những nét đặc thù địa phương rất rõ rệt, đủ để biện minh cho việc áp dụng thuật ngữ "bản địa" theo nghĩa rộng, nhưng ta lại thấy rằng, giống như văn minh Ai Cập, nó sở hữu một số yếu tố gợi lên những mối liên hệ và ảnh hưởng vô cùng xa xôi mà hiện nay vẫn còn mờ ảo. Điểm đặc biệt đáng chú ý trong vấn đề này là kết luận đã chín muồi và được cân nhắc thấu đáo của Giáo sư Budge rằng: "cả người Sumer lẫn người Ai Cập thời kỳ đầu đều bắt nguồn các vị thần nguyên thủy của họ từ một cội nguồn chung nào đó nhưng lại vô cùng cổ xưa". Các phong tục mai táng thời tiền sử của những dân tộc riêng biệt này cũng tương tự một cách kỳ lạ, và đến lượt mình, chúng lại giống sát với phong tục của những cư dân châu Âu thời kỳ Đồ đá mới. Hiệu ứng tích lũy từ những bằng chứng như vậy buộc chúng ta phải nhìn nhận giả thuyết về ảnh hưởng văn hóa là chưa hoàn toàn thỏa đáng và thuyết phục. Một mối liên hệ chủng tộc xa xôi là hoàn toàn có thể xảy ra, và rất đáng được xem xét khi một học giả tầm cỡ như Giáo sư Frazer, tác giả cuốn The Golden Bough (Cành vàng), cũng sẵn sàng thừa nhận rằng "sự đồng nhất về tín ngưỡng" có thể xuất phát từ "sự đồng nhất về chủng tộc". Như đã chỉ ra (Chương 1), một số nhà dân tộc học đã thu thập được các dữ liệu thiết lập nên mối quan hệ họ hàng về mặt chủng tộc giữa người châu Âu thời Đồ đá mới, người tiền Ai Cập, người Sumer, người Ba Tư miền nam và người Ấn-A-ry.

Xuyên suốt tác phẩm này, những ghi chú so sánh đã được tổng hợp khi bàn về tín ngưỡng Lưỡng Hà với mục đích hỗ trợ độc giả trong việc kết nối các huyền thoại và truyền thuyết. Những nét tương đồng thú vị đã được thâu lượm từ nhiều nền văn học tôn giáo khác nhau ở châu Âu, Ai Cập, Ấn Độ và những nơi khác. Người ta sẽ nhận thấy rằng một số di sản thuộc đời sống trí tuệ của người Babylon, vốn mang ý nghĩa địa lý đặc trưng, từng được chia sẻ bởi các dân tộc ở những vùng văn hóa khác nơi chúng cũng bị khoác lên lớp màu sắc bản địa tương tự. Các phương thức tư duy là sản phẩm của các phương thức sinh sống, và quá trình phát triển của chúng chịu sự chi phối từ những trải nghiệm của con người. Ảnh hưởng của hoàn cảnh sống đối với sự tăng trưởng của văn hóa từ lâu đã được công nhận, nhưng đồng thời cũng cần phải lưu ý đến sự lựa chọn môi trường của các cộng đồng từng tiếp nhận những tập quán sinh sống đặc thù. Các đơn vị chủng tộc đã di cư từ những vùng văn hóa sang các khu vực thích hợp cho việc lập ấp, mang theo hành trang là những niềm tin và phong tục tự ngàn đời mà họ coi là thiết yếu cho sự sinh tồn chẳng kém gì công cụ lao động hay gia súc.

Khi cân nhắc đến yếu tố bảo thủ trong tôn giáo nguyên thủy dưới góc độ này, sẽ không có gì đáng ngạc nhiên khi nhận ra rằng sự nảy nở của các thần thoại tôn giáo trong các nền văn minh sơ khai bậc nhất lại không hề diễn ra một cách tự phát như người ta vẫn hầm tưởng bấy lâu. Có một điều rõ ràng rằng trong mỗi hệ thống thần thoại địa phương vĩ đại, trước hết chúng ta không đối diện với các ý tưởng được biểu tượng hóa cho bằng những niềm tin dân gian mang tính biểu tượng có từ thời cổ đại sâu xa và, ở một chừng mực nào đó, là di sản chung của nhân loại. Ta có thể không tìm ra được lời giải đáp cuối cùng cho những huyền thoại dân gian phổ biến nhất, và do đó cũng cổ xưa nhất, chẳng hạn như Thần thoại về Long vồng, hay thần thoại về vị anh hùng văn hóa. Hoặc có lẽ, chúng ta cũng chẳng cần phải bận tâm quá nhiều về nguồn gốc của ý niệm về con rồng—sinh vật mà ở quốc gia này tượng trưng cho hạn hán lửa thiêu, trong khi ở quốc gia khác lại là trận lũ lụt dâng trào ngập tràn sông nước.

Học viên sẽ tìm thấy một chỗ đứng vững chắc hơn khi dõi theo tiến trình biến con rồng trong truyện kể dân gian thành biểu tượng của cái ác và sự hỗn mang nguyên thủy. Chẳng hạn, Thần thoại Sáng thế của người Babylon có thể cho thấy đó là một truyền thuyết được bản địa hóa và tôn vinh, trong đó người anh hùng cùng bộ tộc của ông ta được thay thế bởi vị thần chiến tranh cùng các vị thần đồng minh, những đấng mà phúc lộc phụ thuộc vào chiến công của ngài. Merodach tiêu diệt con rồng Tiamat, hệt như cách các anh hùng trong truyện dân gian Á-Âu tiêu diệt những mụ phù thủy gớm ghiếc, bằng cách phóng thứ vũ khí của mình thẳng vào họng nó.

Ngài phanh phui nội tạng, ngài đâm thủng trái tim,

Ngài chế ngự sinh linh, ngài tước đoạt sự sống;

Ngài quật ngã thể xác, ngài dẫm đạp bên trên...

Và dùng chùy dữ không nương tay, ngài đập nát hộp sọ.

Ngài cắt đứt những nhịp cầu huyết mạch,

Rồi sai ngọn gió bắc cuốn chúng đến chốn thâm u.

Đoạn sau đó

Ngài chia cắt phần thịt của Ku-pu và mưu tính một kế sách tinh vi.

Ông L.W. King, từ công trình nghiên cứu uy tín Bảy phiến đá Sáng thế của ông mà những dòng này được trích dẫn, lưu ý rằng "Ku-pu" là một từ có ý nghĩa chưa rõ ràng. Jensen đề xuất từ này có nghĩa là "thân mình, cỗ quan tài". Dường như Merodach đã thu nhận được thứ trí tuệ đặc biệt sau khi phân chia, và có lẽ là cả việc ăn cả phần "Ku-pu". "Kế sách tinh vi" của ngài được diễn giải chi tiết: ngài xẻ nhỏ thân xác con rồng:

Ngài rạch nó ra như một con cá bẹt thành hai nửa.

Ngài tạo ra bầu trời bằng một nửa và trái đất bằng nửa kia, rồi sau đó sắp đặt lại trật tự vũ trụ. Sức mạnh và sự khôn ngoan của ngài với tư cách là Đấng Sáng thế (Demiurge) đều bắt nguồn từ Đại Mẫu Tiamat hung dữ và đầy quyền năng.

Trong các câu chuyện về rồng khác, các người hùng thường vạch ra mưu lược của mình sau khi ăn trái tim của con rồng. Theo Philostratus,[1] Apollonius xứ Tyana rất xứng đáng được ghi nhớ bởi hai điều: lòng dũng cảm khi du hành giữa các bộ tộc cướp bóc hung hãn lúc bấy giờ chưa quy phục La Mã, và sự khôn ngoan khi thấu hiểu ngôn ngữ của các loài chim muông và thú vật hệt như cách người Ả Rập vẫn làm. Philostratus giải thích rằng người Ả Rập đã đạt được tài năng này nhờ việc ăn trái tim của loài rồng. Những "muông thú" cất lên lời ca phép thuật ấy, tất nhiên, chính là các Nữ thần Vận mệnh (Fates). Trong khúc ca Nibelungenlied, Siegfried sau khi hạ sát con rồng Regin đã tự làm cho mình trở thành kẻ đao thương bất nhập nhờ tắm trong máu của nó. Chàng thủ đắc trí tuệ bằng cách ăn trái tim con rồng: ngay vừa lúc nếm nó, chàng liền hiểu được tiếng chim ca, và những con chim đã hé lộ cho chàng biết rằng Mimer đang rình rập để lấy mạng chàng. Tương tự như vậy, Sigurd cũng vạch ra các kế hoạch của mình sau khi ăn trái tim của con rồng Fafner. Trong truyền thuyết Scotland, Finn-mac-Coul đạt được khả năng thấu triệt những điều bí mật nhờ nếm một phần nhỏ của con cá hồi thứ bảy gắn liền với "con rồng giếng nước", còn Michael Scott cùng các anh hùng dân gian khác đều trở thành những danh y sau khi nếm dòng dịch nhầy từ phần giữa cơ thể của con rắn trắng. Nhân vật chính trong một câu chuyện dân gian Ai Cập đã tiêu diệt một con "rắn bất tử" bằng cách chẻ đôi nó ra rồi nhét cát vào giữa hai phần. Sau đó, chàng lấy từ trong chiếc hộp mà con rắn canh giữ ra cuốn sách chứa đựng những câu chú; khi đọc xong một trang thần chú, chàng liền thấu hiểu tiếng nói của chim trời, cá nước dưới vực sâu và thú rừng trên non cao; cuốn sách ban cho chàng quyền năng yểm bùa "cả bầu trời lẫn mặt đất, vực thẳm, núi non và đại dương".[2]

Ma thuật và tôn giáo chưa bao giờ tách rời tại Babylon; chẳng những các tu sĩ mà ngay cả các vị thần cũng thực hiện những nghi lễ ma thuật. Ea, thân phụ của Merodach, đã đánh bại Apsu—phu quân của con rồng Tiamat—thông qua những câu chú: ngài chính là "vị pháp sư vĩ đại của các vị thần". Việc Merodach phanh thây "Ku-pu" rõ ràng là một hành động mang tính ma thuật cảm ứng (contagious magic); bằng cách ăn hoặc xử lý phần sinh tử của mụ rồng mẹ hung ác và khôn ngoan, ngài đã được ban phước cho những đặc tính của mụ, và nhờ thế có thể tiếp tục công cuộc tạo hóa. Những tộc người nguyên thủy thời nay của chúng ta, chẳng hạn như người Abipones ở Paraguay, thường ăn thịt của những loài thú hung dữ và xảo quyệt với hy vọng sức mạnh, lòng dũng cảm và trí khôn của chúng sẽ truyền sang cho mình.

Mặt khác, ảnh hưởng trực tiếp từ sự tiếp xúc văn hóa có thể được tìm thấy khi những thần thoại mang bối cảnh địa lý xa lạ lại xuất hiện giữa những dân tộc mà trải nghiệm sống của họ vốn chưa bao giờ có thể sinh ra những điều đó. Tại Ấn Độ, nơi con rồng tượng trưng cho hạn hán và các vị thần sông miền tây mang giới tính nữ, truyền thuyết về con cá Manu và trận đại hồng thủy lại giống hệt với tích truyện của người Babylon, dường như soi chiếu ánh sáng lên chính nguyên mẫu của nó. Quả thực, thần thoại về Manu dường như bắt nguồn từ câu chuyện về trận lụt đã thất truyền, trong đó thần Ea đóng vai trò nổi bật dưới hình hài một chú cá với tư cách là Đấng Cứu Độ. Tôn sùng Ea ở Babylon và tôn sùng Varuna ở Ấn Độ rõ ràng có nhiều điểm tương đồng sâu sắc, như đã được chỉ ra.

Xuyên suốt tác phẩm này, sự chú ý đặc biệt đã được dành cho các dân tộc từng có mối liên hệ trực tiếp với nền văn minh Lưỡng Hà và chịu ảnh hưởng từ đó. Lược sử về các vương quốc Elam, Urartu (Armenia cổ đại), Mitanni và người Hittite được phác họa sơ lược, trong khi câu chuyện về sự hưng thịnh rồi suy tàn của nền văn minh Hê-brơ—được thuật lại trong Kinh Thánh và được nhắc đến trong các văn khắc Lưỡng Hà—được kể lại từ những thời kỳ đầu tiên cho đến thời kỳ lưu đày dưới thời Tân Babylon và sự phục hồi trong kỷ nguyên Đế quốc Ba Tư. Những cuộc tranh chấp giữa các Thế lực lớn nhằm kiểm soát các tuyến đường giao thương, cùng các đợt di cư định kỳ của những tộc chiến binh du mục—những kẻ quyết định vận mệnh của các đế chế—cũng được đề cập, nhằm rọi sáng các tiến trình và ảnh hưởng khác nhau gắn liền với sự phát triển của các tôn giáo và thần thoại địa phương. Những chương đặc biệt, kèm theo các ghi chú đối chiếu, được dành riêng cho các thần thoại về Ishtar-Tammuz, các truyền thuyết về Semiramis, thần Ashur cùng các biểu tượng của ngài, cũng như nguồn gốc và sự phát triển của chiêm tinh học lẫn thiên văn học.

Những biến động sắc tộc diễn ra tại nhiều thời điểm xác định rõ ràng ở thung lũng Tigris-Euphrates không phải lúc nào cũng thuận lợi cho sự thăng hoa của tri thức và sự phát triển của văn hóa. Những kẻ xâm lược từng thâu tóm nền văn minh Sumer có lẽ đã vãn hồi được những trật tự ổn định hơn thông qua việc hàn gắn các đơn vị chính trị, nhưng dường như họ lại kìm hãm sự tiến triển của văn hóa bản địa. Tiến sĩ Langdon viết rằng: "Tôn giáo Babylon dường như đạt đến đỉnh cao vào thời kỳ Sumer, hoặc ít nhất là không trễ hơn năm 2000 trước Công nguyên. Kể từ giai đoạn đó cho đến thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên, tôn giáo bình dân đã phải chật vật duy trì những chuẩn mực linh thiêng của quá khứ." Mặc dù người ta đã quen coi nền văn minh Lưỡng Hà mang bản sắc Xê-mít (Semitic), nhưng các nghiên cứu hiện đại lại có xu hướng chỉ ra rằng chính những cư dân bản địa, những người không thuộc tộc Xê-mít, mới là cội nguồn khai sinh ra nó. Giống như người tiền Ai Cập, người Crete thời kỳ đầu và người Pelasgians ở miền nam châu Âu cùng Tiểu Á, họ luôn giành được chiến thắng về mặt trí tuệ trước những kẻ chinh phục mình, hệt như thuở hồng hoang họ từng chiến thắng các thế lực thù địch của tự nhiên. Nếu quan điểm hiện đại được chấp nhận rằng những cộng đồng nông nghiệp cổ đại thờ phụng nữ thần này có chung một cội nguồn chủng tộc, thì vinh quang đặt nền móng cho những nền văn minh rực rỡ của thế giới cổ đại tại miền nam châu Âu, Ai Cập cùng thung lũng Tigris và Euphrates thuộc về các cộng đồng tiêu biểu nhất của đại chủng tộc Địa Trung Hải rải rác khắp nơi.

Hình 1. SỰ CÁM DỖ CỦA EA-BANI

Theo bức tranh của E. Wallcousins

[1] Cuộc đời Apollonius xứ Tyana, i, 20.

[2] Truyện cổ Ai Cập (Bộ thứ hai), W.M. Flinders Petrie, tr. 98 và các trang tiếp theo.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.