Thần Thoại Babylon Và Assyria

Lượt đọc: 188 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 11
Thời Kỳ Hoàng Kim Của Babylon

❊ ❊ ❊

Tóm tắt

Sự trỗi dậy của Thần Mặt Trời – Người Amorite và Elamite tranh giành bá quyền – Tổ tiên chinh phạt của Hammurabi – Các thành phố Sumer bị tàn phá – Làn sóng di cư rộng khắp – Người Phoenicia di cư từ Vịnh Ba Tư – Những cuộc hành trình của Abraham và Lot – Các tài liệu Kinh thánh nhắc đến người Hittite và Amorite – Các trận chiến giữa bốn vị vua và năm vị vua – Amraphel, Arioch và Tidal – Triều đại rực rỡ của Hammurabi – Sức mạnh của Elam bị dập tắt – Vị tướng quân và nhà chính trị vĩ đại của Babylon – Sự phát triển của thương mại, nông nghiệp và giáo dục – Một ngôi trường cổ – Thư từ kinh doanh và riêng tư – Một bức thư tình – Hệ thống bưu chính – Những người kế vị Hammurabi – Người Kassite thời kỳ đầu – Triều đại Sealand – Cuộc đột kích của người Hittite vào Babylon và cuộc xâm lược Ai Cập của người Hyksos.

Việc thờ cúng thần mặt trời bắt đầu nổi lên ở hình thức phát triển hoàn thiện nhất trong thời kỳ mờ mịt nối tiếp sự suy tàn của triều đại Isin. Điều này có lẽ bắt nguồn từ những thay đổi về điều kiện chính trị, khiến Larsa – trung tâm sùng bái thần mặt trời của người Sumer, và Sippar – trung tâm sùng bái thần mặt trời của người Akkad, giành được ưu thế trong một thời gian. Larsa được chọn làm kinh đô của những kẻ chinh 1vũ người Elam, trong khi các đối thủ của họ là người Amorite dường như đã thiết lập quyền lực tại Sippar trước tiên.

Babbar, thần mặt trời của Sippar, người có tên Semitic là Shamash, chắc hẳn đã được ghi nhận cho những thành công ban đầu của người Amorite – những kẻ đã an cư dưới sự bảo trợ của ngài. Có lẽ chính vì lý do đó mà dòng tộc cầm quyền sau này đã dành nhiều tâm sức để tôn sùng ngài tại thành phố của Merodach là Babylon, nơi một đền thờ thần mặt trời được dựng lên, và Shamash được tôn kính sâu sắc như một vị thần trừu tượng của công lý và luật pháp, phản ánh lý tưởng của các cộng đồng được tổ chức tốt và cai trị vững chắc.

Vị vua Amorite đầu tiên là Sumu-abum, nhưng người ta biết rất ít về ông ngoại trừ việc ông trị vì tại Sippar. Kế vị ông là Sumu-la-ilu, một vị quân chủ được thần thánh hóa, người đã chuyển từ Sippar đến Babylon và tự tay tu sửa hoặc xây dựng lại hoàn toàn bức tường thành vĩ đại của nơi này vào năm trị vì thứ năm của ông. Triều đại lẫy lừng của Hammurabi, hay Vương triều thứ nhất của Babylon, kéo dài suốt ba thế kỷ, đã khởi đầu với hai vị quân chủ này. Ngoại trừ Sumu-abum dường như đứng tách biệt, tất cả các vị vua còn lại đều thuộc cùng một dòng tộc, cha truyền con nối trong một chuỗi kế thừa không đứt đoạn.

Sumu-la-ilu rõ ràng là một vị tướng tài ba và một nhà chinh lược mang tầm vóc của Thothmes III bên đất Ai Cập. Người ta tin rằng đế chế của ông đã bao gồm cả các quốc gia thành thị đang trỗi dậy của Assyria và vươn về phía nam tận vùng Lagash cổ đại.

Mối liên hệ của ông với Kish mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng cả về mặt tôn giáo lẫn chính trị. Thành phố đó đã trở thành thành lũy của một dòng tộc vua Amorite kình địch, một vài vị trong số đó đủ mạnh để khẳng định nền độc lập của mình. Họ đã lập nên Vương triều thứ ba của Kish. Vị thần địa phương là Zamama, một vị thần có dáng dấp của Tammuz, người – giống như Nin-Girsu của Lagash – sau đó đã được đồng nhất với Merodach của Babylon. Song, vị thế nổi bật cũng được dành cho thần mặt trăng Nannar, người có một ngôi đền vừa được dựng lên; thực tế này cho thấy việc thờ cúng mặt trăng ở người Semitic không hề kém phần sâu đậm so với người Ả Rập, và trên thực tế, nó thậm chí có thể không có nguồn gốc từ người Semitic. Có lẽ đền thờ mặt trăng ấy là một di tích từ Vương triều Ur đầy thế lực.

Sumu-la-ilu đã tấn công và chiếm lấy Kish, nhưng không giết chết Bunutakhtunila, vị vua của nơi này, kẻ đã trở thành chư hầu của ông. Dưới quyền bá chủ của Sumu-la-ilu, nhà cai trị tiếp theo của Kish mang tên Immerum đã đề cao việc thờ cúng công khai dành cho Shamash. Chính trị và tôn giáo rõ ràng đã đi đôi với nhau.

Sumu-la-ilu củng cố các công trình phòng thủ của Sippar, phục hồi tường thành và đền thờ ở Cuthah, đồng thời thúc đẩy việc thờ cúng Merodach cùng phối ngẫu Zerpanitum tại Babylon. Ông không nghi ngờ gì là một trong những nhân vật có sức ảnh hưởng mạnh mẽ nhất của vương triều mình. Con trai ông, Zabium, có một triều kỳ ngắn ngủi nhưng thành công, và dường như đã tiếp nối chính sách của cha trong việc củng cố quyền lực của Babylon đồng thời bảo đảm lòng trung thành của các thành phố chư hầu. Ông mở rộng đền E-sagila của Merodach, phục chế đền thờ Zamama ở Kish, và đặt một bức tượng bằng vàng của chính mình trong đền thờ thần mặt trời tại Sippar. Apil-Sin, con trai ông, bao bọc Babylon bằng một bức tường mới, dựng lên một đền thờ dâng kính Ishtar, dâng hiến một ngai vàng bằng vàng và bạc cho Shamash tại thành phố đó, đồng thời ông cũng củng cố Borsippa, tu bổ đền thờ Nergal ở Cuthah và đào các kênh đào.

Vị quân chủ tiếp theo là Sin-muballit, con trai của Apil-Sin và là cha của Hammurabi. Ông bận rộn với việc mở rộng và củng cố vùng lãnh thổ dưới quyền kiểm soát của Babylon bằng cách xây dựng các công trình kiên cố cho thành phố và cải thiện hệ thống thủy lợi. Sử sách ghi lại rằng ông đã tôn vinh Shamash bằng cách dâng cúng một điện thờ cùng một bàn thờ bằng vàng được chạm trổ đá quý. Giống như Sumu-la-ilu, ông là một chúa tể chiến trận vĩ đại, và đặc biệt quan tâm đến việc thách thức quyền bá chủ của Elam ở Sumeria cũng như vùng đất phía tây của người Amorite.

Trong một khoảng thời gian ngắn, một nhà chinh lược vĩ đại tên là Rim-Anum đã thiết lập một đế chế kéo dài từ Kish đến Larsa, nhưng người ta biết rất ít về ông. Sau đó, một số vị vua đã trị vì tại Larsa và tự nhận là cai quản cả Ur. Vị quân chủ đầu tiên mang tên Elam có mối liên hệ với Larsa là Kudur-Mabug, con trai của Shimti-Shilkhak, và là cha của Warad-Sin cùng Rim-Sin.

Chính từ một trong những vị quân chủ Elam này mà Sin-muballit đã chiếm được Isin, và có lẽ người Elam cũng là những kẻ chỉ huy đạo quân Ur mà ông từng đánh tan trước khi sự kiện đó diễn ra. Dù vậy, ông đã không thành công trong việc quét sạch người Elam khỏi xứ sở, và rất có thể ông đã dàn xếp với họ một hiệp ước hòa bình hoặc thậm chí là liên minh.

Đã có rất nhiều cuộc tranh luận nổ ra xung quanh các vấn đề lịch sử gắn liền với thời kỳ đầy biến động này. Các ghi chép vô cùng ít ỏi, bởi các vị vua không có thói quen ghi nhớ những trận chiến mang lại cho họ thảm họa, và những mảnh sử liệu rời rạc của họ về các chiến thắng là không đủ để cho thấy những kết quả lâu dài nào đã xuất hiện từ các chiến dịch quân sự khác nhau của họ. Tất cả những gì chúng ta biết chắc chắn là trong một khoảng thời gian đáng kể, có lẽ kéo dài hơn một thế kỷ, một cuộc chiến đấu khốc liệt và thảm khốc đã diễn ra ngắt quãng, tàn phá miền trung Babylon. Ít nhất năm thành phố lớn đã bị thiêu rụi bởi lửa, như được chứng thực bởi các bằng chứng do giới khảo cổ thu thập được. Đó là Lagash, Umma, Shurruppak, Kisurra và Adab. Đô thị cổ đại Lagash, nơi từng được Gudea và dòng tộc của ông khôi phục lại vinh quang, đã thất thủ ngay sau sự trỗi dậy của Larsa, và nằm trong cảnh đổ nát cho đến thế kỷ thứ hai trước Công nguyên, khi nó lại được chiếm giữ trong một thời gian dưới thời kỳ Seleucid. Phần lớn các di vật của nền văn minh Sumer cổ đại đã được tìm thấy từ gò đất Tello của nơi này và từ những phế tích chôn vùi của các thành phố khác.

Có lẽ trong một khoảng thời gian yên bình ngắn ngủi của thời kỳ bão táp này, các vị vua kình địch ở Babylon đã hợp lực chống lại một kẻ thù chung và xâm lược Vùng đất phía Tây. Có lẽ đã có rất nhiều bất ổn ở đó. Những xáo trộn lớn về sắc tộc đang diễn ra, làm thay đổi diện mạo chính trị của Tây Á. Bên cạnh những dòng người Ả Rập tràn vào Palestine và Syria – những kẻ đã đẩy các bộ lạc khác xâm chiếm Mesopotamia, miền bắc Babylon và Assyria, còn có sự bất ổn bao trùm khắp một vùng rộng lớn ở phía bắc và phía tây Elam. Quả thực, cuộc di cư của người Elam vào miền nam Babylon có lẽ không nằm ngoài mối liên hệ với luồng dịch chuyển về phía nam của các băng nhóm du mục đến từ Media và cao nguyên Iran.

Người ta tin rằng những cuộc di cư này trước hết bắt nguồn từ sự biến đổi của điều kiện khí hậu, khi một "Chu kỳ khô hạn" kéo dài gây ra tình trạng thiếu hụt thảm thực vật, dẫn đến việc các dân tộc du mục buộc phải đi xa hơn nữa để tìm kiếm "những khu rừng tươi tốt và đồng cỏ mới". Vô số luồng di chuyển và những dòng chảy đan xen đã được khơi mòn một khi các làn sóng chủng tộc này càn quét về phía các vùng đất đã định cư, hoặc làm ngập lụt chúng bằng những đợt sóng con người, hoặc vây quanh chúng như những hòn đảo giữa biển khơi cuồn cuộn bão tố, làm rung chuyển các vùng biên giới bằng cơn giận dữ không ngơi nghỉ, và luôn dọ dẫm tìm một lối vào để tuôn chảy với sức mạnh không thể cản phá.

Sự chiếm đóng của người Elam tại miền nam Babylon dường như đã thôi thúc những cuộc di cư của một số lượng dân cư không nhỏ ở đây. Không nghi ngờ gì nữa, các nhóm dân khác nhau đã di chuyển về những vùng đất phù hợp với lối sống của họ. Chẳng hạn, những người làm nông nghiệp chắc chắn đã tỏ ra ưa chuộng những khu vực có khả năng phát triển nông nghiệp, trong khi các dân tộc du mục tìm kiếm những thung lũng và thảo nguyên cỏ xanh, còn những người đi biển thì hướng về bờ biển của những vùng biển xa lạ.

Miền bắc Babylon và Assyria có lẽ đã thu hút những người cày bừa trên ruộng đất. Nhưng sự di chuyển của những người đi biển hẳn phải tuân theo một con đường khác. Có lẽ vào khoảng thời gian này, người Phoenicia đã bắt đầu di cư về phía "Biển Thượng". Theo truyền thuyết của chính họ, cái nôi chủng tộc của họ nằm trên bờ biển phía bắc của Vịnh Ba Tư. Theo những gì chúng ta biết, họ lần đầu xuất hiện trên bờ biển Địa Trung Hải vào khoảng năm 2000 trước Công nguyên, nơi sau đó họ bước vào cuộc cạnh tranh với các thủy thủ của đảo Crete cổ đại với tư cách là những thương nhân đường biển. Rõ ràng là những người du mục chăn gia súc đã tiến về phía bắc qua Mesopotamia và hướng tới Canaan. Điều đó được gợi mở phần lớn qua câu chuyện Kinh thánh đề cập đến những cuộc hành trình của Terah, Abraham và Lot. Đem theo "bầy gia súc và lều trại", cùng với vợ con và gia nhân, họ di cư – như lời kể – từ thành phố Sumerian là Ur đi về phía bắc đến Haran "và định cư ở đó". Sau khi Terah qua đời, bộ lạc đã lang thang qua xứ Canaan và tiếp tục di chuyển về phía nam, có vẻ như họ không thể định cư lâu dài ở bất kỳ vùng đất cụ thể nào. Cuối cùng, "có nạn đói trong xứ" – một sự nhắc nhở thú vị về "Chu kỳ khô hạn" – và những kẻ lãng du thấy cần phải tìm nơi ẩn náu ở Ai Cập trong một thời gian. Ở đó, họ có vẻ đã thịnh vượng. Quả thực, bầy gia súc của họ đã sinh sôi nảy nở đến mức khi trở về Canaan, họ nhận ra rằng "xứ sở không thể chứa nổi họ", mặc dù điều kiện đã có phần cải thiện trong khoảng thời gian ấy. Kết quả là, "đã có sự tranh chấp giữa những kẻ chăn gia súc của Abram và những kẻ chăn gia súc của Lot."

Rõ ràng là vùng đất mà những bầy gia súc du mục này được phép chiếm giữ hẳn đã bị giới hạn ngặt nghèo, bởi vì không chỉ một lần người ta ngụ ý rằng "người Canaan và người Perizzite đang sinh sống trong xứ". Do đó, hai người họ hàng đã thấy cần thiết phải chia tay nhau. Lot chọn đi về phía Sodom tại thung lũng Jordan, còn Abraham sau đó di chuyển về phía đồng bằng Mamre, thuộc lãnh địa của người Amorite tại khu vực Hebron. Cùng với Mamre cùng các anh em của ông là Eshcol và Aner, vị tộc trưởng người Hebrew đã lập một liên minh để bảo vệ lẫn nhau.

Các bộ lạc khác hiện diện tại Palestine trong thời kỳ này bao gồm người Horites, người Rephaims, người Zuzims, người Zamzummims và người Emims. Những dân tộc này có lẽ là đại diện của các dòng giống cổ xưa hơn. Giống như người Amorite, người Hittite hay "con cháu của Heth" rõ ràng là những kẻ "đến muộn" và là những kẻ chinh 1vũ. Khi Abraham mua hang mộ ở Hebron, chủ đất mà ông phải giao dịch là một người tên là Ephron, con trai của Zohar, người Hittite. Tuyên bố đầy sáng tỏ này hoàn toàn trùng khớp với những gì chúng ta biết về sự bành trướng của người Hittite vào khoảng năm 2000 trước Công nguyên. Người "Hatti" hay "Khatti" đã thiết lập các tầng lớp quý tộc quân sự khắp Syria và mở rộng ảnh hưởng thông qua việc tạo dựng liên minh. Nhiều người định cư trong số họ là chủ các điền trang và là thương nhân kết hôn dị tộc với người bản địa cùng những kẻ xâm lược Ả Rập. Như đã chỉ ra (Chương I), nhóm Armenoid có chiếc mũi lớn thuộc liên minh người Hittite dường như đã góp phần tạo nên sự hòa huyết chủng tộc được gọi một cách mơ hồ là người Semitic. Có lẽ nhóm người Amorite đặc biệt mà Abraham kết giao mang những nét đặc trưng của người Armenoid – điều vẫn có thể lần tìm thấy ở những đại diện của dân tộc Hebrew. Mang ý nghĩa đặc biệt trong mối liên hệ này là tuyên bố của Ezekiel về các dân tộc ở Jerusalem: "Gốc tích và nơi sinh của ngươi", ông nói, "là từ đất Canaan; cha ngươi là người Amorite, và mẹ ngươi là người Hittite."

Chính trong thời gian Abraham cư ngụ tại Hebron, Vùng đất phía Tây đã bị đột kích bởi một liên minh các chúa tể chiến trận người Babylon và Elam. Câu chuyện Kinh thánh bàn về sự kiện này mang một sự quan tâm đặc biệt và từ lâu đã thu hút sự chú ý của các học giả châu Âu:

"Và xảy ra trong những ngày của Amraphel (Hammurabi) vua xứ Shinar (Sumer), Arioch (Eri-aku hoặc Warad-Sin) vua xứ Ellasar (Larsa), Chedor-laomer (Kudur-Mabug) vua xứ Elam, và Tidal (Tudhula) vua của các quốc gia; rằng những kẻ này đã gây chiến với Bera vua xứ Sodom, và với Birsha vua xứ Gomorrah, Shinab vua xứ Admah, và Shemeber vua xứ Zeboiim, cùng vua xứ Bela, tức là Zoar. Tất cả bọn họ đã cùng nhau hội tụ tại thung lũng Siddim, nay là biển muối. Mười hai năm họ đã hầu việc Chedor-laomer, và đến năm thứ mười ba thì họ nổi dậy."

Rõ ràng là người Elam đã chinh phục một phần Syria sau khi tiến vào miền nam Babylon.

Chedor-laomer cùng các đồng minh đã đánh tan người Rephaims, người Zuzims, người Emims, người Horites cùng những tộc người khác, và sau khi cướp phá Sodom và Gomorrah, họ đã bắt đi Lot cùng "của cải của ông". Khi nghe tin về thảm họa này, Abraham đã tập hợp một lực lượng gồm ba trăm mười tám người, tất cả chắc chắn đều đã quen thuộc với chiến tranh du kích, và thực hiện một cuộc tấn công ban đêm vào phần hậu quân của đoàn quân chiến thắng đang rút lui qua khu vực sau này được phân cho chi tộc Dan của người Hebrew. Cuộc tập kích diễn ra hoàn toàn bất ngờ; Abraham đã "đánh bại" kẻ thù và "đuổi theo họ cho đến tận Hobah, nằm ở phía tả thành Damascus. Và ông mang trở về toàn bộ của cải, cùng mang lại người anh em của mình là Lot, với của cải của ông ấy, cùng các phụ nữ và dân chúng."

Việc đồng nhất Hammurabi với Amraphel nay đã được giới nghiên cứu chung sống chấp nhận. Thoạt đầu, âm họng "h", tạo nên phát âm tiếng Anh là "Khammurabi", từng đặt ra một khó khăn nghiêm trọng, nhưng rồi dạng tên "Ammurapi" xuất hiện trên một tấm thẻ đất sét đã được biết đến, và người ta đi đến kết luận rằng âm "h" mềm đã được sử dụng thay vì âm họng cứng. Chữ "l" trong cái tên Amraphel của Kinh thánh từng gợi ý về cụm "Ammurapi-ilu", nghĩa là "Hammurabi, vị thần", nhưng mặt khác, người ta lại lập luận rằng sự thay đổi đó có thể bắt nguồn từ các điều kiện phát âm quen thuộc ở phương tây, hoặc có lẽ chỉ là một sự biến đổi nhỏ của một ký tự chữ cái. Chedor-laomer, được đồng nhất với Kudur-Mabug, có thể từng mang một số tên gọi địa phương. Một trong số những người con trai của ông, hoặc là Warad-Sin hoặc Rim-Sin (nhưng có lẽ là người trước), đã được Semitic hóa tên gọi thành Eri-Aku, và biến thể này xuất hiện trong các bản khắc. "Tidal, vua của các quốc gia", vẫn chưa được xác định danh tính. Giả thuyết cho rằng ông là "Vua xứ Gutium" vẫn chỉ nằm trong lĩnh vực phỏng đoán. Hai tấm thẻ đất sét muộn hơn mang các bản khắc rời rạc đọc giống như những truyền thuyết có kèm theo một nền tảng lịch sử nào đó. Một tấm đề cập đến Kudur-lahmal (?Chedor-laomer) và tấm kia đưa ra dạng tên "Kudur-lahgumal", gọi nhân vật này là "Vua của xứ Elam". Eri-Eaku (?Eri-aku) và Tudhula (?Tidal) cũng được nhắc tới. Các cuộc tấn công đã giáng xuống Babylon, và thành phố cùng ngôi đền vĩ đại E-sagila của nó đã bị ngập lụt. Người ta khẳng định rằng người Elam đã "nắm quyền cai trị ở Babylon" trong một khoảng thời gian. Những tấm thẻ đất sét thú vị này đã được công bố bởi Giáo sư Pinches.

Việc bốn thủ lĩnh của cuộc viễn chinh tới Canaan đều được gọi là "vua" trong câu chuyện Kinh thánh hoàn toàn không tạo ra bất kỳ trở ngại nào. Các vương công và nhà cai trị chư hầu khác cai trị dưới quyền một bậc bá chủ hoàn toàn có thể được – và trên thực tế là – được gọi là vua. "Ta là vua, con trai của một vị vua", một vị quân chủ chưa rõ danh tính đã ghi lại trên một trong hai tấm thẻ đất sét vừa được đề cập. Kudur-Mabug, Vua xứ Elam, khi còn tại thế đã gọi con trai mình là Warad-Sin (Eri-Aku = Arioch) là "Vua của Larsa". Cũng thật thú vị khi lưu ý rằng, trong mối liên hệ với câu chuyện Kinh thánh về cuộc xâm lược Syria và Palestine, ông đã tự xưng mình là "giám thị của xứ Amurru (người Amorite)".

Hình XI.1. HAMMURABI NHẬN "BỘ LUẬT" TỪ THẦN MẶT TRỜI

(Bảo tàng Louvre, Paris)

Hình XI.2. NGỰA TRONG CHIẾN TRANH

Tấm đá cẩm thạch khắc họa Ashur-natsir-pal và quân đội đang tiến đánh một thị trấn bị vây hãm. Một cỗ máy công thành đang được kéo trên cỗ xe sáu bánh. Trích từ Cung điện phía Tây Bắc ở Nimroud: nay nằm trong Bảo tàng Anh

Vẫn chưa có dấu vết nào được tìm thấy tại Palestine về việc nơi này bị người Elam chinh phục, và các nhà khảo cổ cũng chưa thể chứng minh được tuyên bố của Lugal-zaggizi thuộc một thời kỳ trước đó về việc ông đã mở rộng đế chế của mình đến tận bờ biển Địa Trung Hải. Bất kỳ di vật nào mà những kẻ chinh 1vũ phương đông này và những người khác để lại rất có thể đã bị phá hủy bởi người Ai Cập và người Hittite.

Khi Hammurabi lên ngôi, dường như ông đã phải thừa nhận quyền bá chủ của vị vua Elam hoặc người con trai hoàng gia của ông ta tại Larsa. Mặc dù Sin-muballit đã chiếm được Isin, nơi này lại bị tái chiếm, có lẽ sau cái chết của vị chúa tể chiến trận Babylon, bởi Rim-Sin – người kế vị anh trai mình là Warad-Sin, và trong một thời gian đã nắm giữ quyền bá chủ ở Lagash, Nippur và Erech, cũng như Larsa.

Phải mãi cho đến năm trị vì thứ ba mươi mốt của mình, Hammurabi mới giành được ưu thế trước đối thủ hùng mạnh của ông. Sau khi đẩy lùi một cuộc đột kích của người Elam – vốn có lẽ nhằm mục đích tiêu hủy quyền lực đang lớn mạnh của Babylon, ông đã "đánh hạ Rim-Sin", khiến quyền lực của đối thủ này suy giảm đến mức gần như tan biến. Khoảng hai mươi năm sau đó, vị quân chủ bị khuất phục ấy sống trong cảnh tương đối lu mờ; rồi ông dẫn dắt một lực lượng đồng minh chống lại con trai và người kế vị của Hammurabi là Samsu-iluna – người đã đánh bại và xử tử ông, đồng thời chiếm lấy các thành phố nổi dậy gồm Emutbalum, Erech và Isin trong chiến dịch của mình. Cứ như thế, đốm than hồng cuối cùng còn âm ỉ của quyền lực Elam đã bị dập tắt hoàn toàn trên đất Babylon.

Hammurabi, nhà chính trị và tướng quân, là một trong những nhân vật vĩ đại của thế giới cổ đại. Chưa từng có một vị quân chủ lừng lẫy nào khác nắm giữ quyền cai trị ở Tây Á vượt qua ông. Ông tự hào về những thành tựu quân sự của mình, nhưng lại thích được ghi nhớ với tư cách là một người tôi tớ của các vị thần, một nhà cai trị công chính, người cha của thần dân và là "vị mục tử mang lại hòa bình". Trong phần đoạn kết của bộ luật của mình, ông nhắc đến "gánh nặng vương quyền", và tuyên bố rằng ông đã "tiêu diệt kẻ thù" cùng "trấn áp những kẻ bị chinh phục" để thần dân của ông được an hưởng sự an toàn. Quả thực, nỗi lo lắng của ông cho hạnh phúc của họ chính là nét nổi bật nhất trong tính cách của ông. "Ta đã ôm ấp toàn bộ nhân dân Sumer và Akkad trong lồng ngực mình", ông tuyên bố trong đoạn kết. "Bằng sự bảo bọc của ta, ta đã dẫn dắt các anh em của họ trong hòa bình. Bằng sự khôn ngoan của ta, ta đã lo liệu cho họ." Ông dựng lên tấm bia đá khắc bộ luật của mình để "kẻ mạnh không thể áp bức kẻ yếu", để "khuyên răn góa phụ và trẻ mồ côi", và để "cứu trợ kẻ bị tổn thương... Vị vua dịu hiền, vua của thành phố, chính là ta đây."

Hammurabi không chỉ đơn thuần là một kẻ soạn luật mà còn là một nhà quản lý thực tế. Ông hành động như một vị thẩm phán tối cao, và thần dân có thể thỉnh nguyện lên ông giống như người La Mã có thể thỉnh nguyện lên Caesar. Không có vụ kiện nào là quá tầm thường để ông phải chú ý. Người bần cùng nhất cũng được đảm bảo rằng công lý sẽ được thực thi nếu nỗi bất bình của họ được trình lên nhà vua. Hammurabi không vị nể một ai, đối xử bình đẳng với tất cả thần dân từ cao sang đến hèn mạt. Ông trừng phạt những thẩm phán nhũng nhiễu, bảo vệ người dân trước các thống đốc bất công, xem xét các giao dịch của người cho vay nặng lãi với quyết tâm kìm hãm những yêu sách vơ vét tàn nhẫn, đồng thời theo dõi sát sao hoạt động của các quan thu thuế.

Không còn nghi ngờ gì nữa khi ông đã chiếm được trái tim của thần dân, những người đang tận hưởng những phúc lộc của một nền quản lý công chính dưới một hệ thống chính trị được tổ chức chu đáo. Ông chắc chắn cũng đã làm họ vô cùng quyến luyến với tư cách là một hình mẫu tiêu biểu cho sự khoan dung tôn giáo. Ông tôn trọng các vị thần khác nhau mà các nhóm người khác nhau đặt trọn niềm tin, phục hồi những ngôi đền bị tàn phá và ban cấp lại của cải cho chúng với sự rộng lượng đặc trưng. Làm như vậy, ông không chỉ mang lại cho những người sùng đạo sự tự do và cơ hội trọn vẹn để thực hiện các nghi lễ tôn giáo của họ, mà còn thúc đẩy phúc lợi vật chất cho thần dân, bởi các đền thờ chính là trung tâm của văn hóa và các tư tế là những người thầy dạy dỗ thế hệ trẻ. Các nhà khảo cổ đã phát hiện tại Sippar dấu tích của một ngôi trường có niên đại từ thời Vương triều Hammurabi. Các học sinh học đọc và viết, nhận các bài giảng về số học và phép đo đạc. Họ chép các tấm thẻ lịch sử, rèn luyện nghệ thuật sáng tác và nghiên cứu địa lý.

Mặc dù có rất nhiều thư lại chuyên nghiệp, một tỷ lệ không nhỏ người dân thuộc cả hai giới tính đều có khả năng viết thư từ kinh doanh và riêng thư. Những người con trai viết thư từ nơi xa cho cha khi cần tiền lúc đó cũng giống như bây giờ, với cùng một vẻ mặt mang nỗi oan uất không đáng có cùng lời thỉnh cầu âm thầm nhưng đầy tự tin. Một người con trai đã soạn hẳn một lời phàn nàn dài về chất lượng thức ăn được cung cấp tại nơi trọ của mình. Những người đang yêu thỉnh cầu những người phụ nữ hay quên, bày tỏ sự quan tâm sâu sắc đến sức khỏe của họ. "Hãy cho tôi hay tình hình của nàng thế nào", một người đã viết như vậy bốn ngàn năm trước. "Anh đã lên Babylon để có thể gặp em, nhưng không gặp được, và cảm thấy vô cùng chán nản. Hãy cho anh biết lý do vì sao em đi vắng để lòng anh được khuây khỏa. Và hãy đến đây. Hãy luôn giữ gìn sức khỏe, và nhớ đến anh." Thậm chí những kẻ viết thư xin ăn cũng không phải là không tồn tại. Một đại diện cổ xưa của tầng lớp này từng viết thư cho chủ nhân của mình từ trong tù. Ông bày tỏ sự kinh ngạc khi bản thân bị bắt giữ, và sau khi khẳng định sự vô tội của mình, ông đã đưa ra một lời thỉnh cầu đầy cảm động về những món xa xỉ nhỏ nhặt mà mình bị tước đoạt, đồng thời nói thêm rằng lô hàng cuối cùng được gửi tới chưa bao giờ đến tay ông.

Thư từ thường được gửi bằng các sứ giả có nêu danh tính, nhưng dường như cũng tồn tại một dạng hệ thống bưu chính nào đó. Tuy nhiên, những người đưa thư không thể hoàn thành nhiệm vụ của họ nếu thiếu đi sự trợ giúp của các loài thú mang vác. Giấy cói không được sử dụng như ở Ai Cập. Mực cũng chẳng hề cần đến. Thư từ của người Babylon là những viên gạch nhỏ xinh xắn trông giống như những chiếc gối đệm. Các ký tự chữ cái góc cạnh, tua tủa những phần nhô ra giống như gai nhọn, được khắc bằng một trâm viết hình nêm lên các bảng đất sét mềm – những thứ sau đó sẽ được nung kỹ trong lò. Sau đó, những bức thư được đặt trong các phong bì bằng đất sét nung, được niêm phong và ghi địa chỉ, hoặc được bọc trong những mảnh bao tải bị đâm xuyên qua bởi các con dấu. Nếu người thời cổ đại có một mùa lễ hội – được coi là dịp thích hợp để trao đổi chung những lời chúc tốt đẹp giống như lễ Giáng sinh phương Tây hay lễ mười lăm ngày Durga của Ấn Độ – thì các con đường và xa lộ của Babylon chắc chắn đã bị ùn tắc nặng nề bởi lưu lượng bưu phẩm, trong khi những người đưa thư lực lưỡng phải làm việc quá giờ để phân phối nội dung của những túi thư nặng nề và cồng kềnh. Việc giao hàng tận cửa chắc chắn sẽ vấp phải nhiều khó khăn. Vì gỗ đắt đỏ, không phải ai cũng đủ khả năng làm cửa, và một số ngôi nhà được bước vào bằng những cầu thang dẫn lên phần mái bằng và để mở một phần.

Vua Hammurabi phải giải quyết hàng ngày một khối lượng thư từ khổng lồ. Ông nhận các báo cáo từ các thống đốc ở mọi miền vương quốc, các tài liệu pháp lý chứa đựng các đơn thỉnh nguyện, cùng những thông tin liên lạc riêng tư từ người thân và những người khác. Ông chú ý đến từng chi tiết nhỏ nhặt nhất, và có lẽ là một trong những người bận rộn nhất ở Babylon. Mỗi ngày khi ở nhà, sau khi tôn vinh Merodach tại E-sagila, ông đọc cho các thư lại chép thư, tiếp kiến các quan chức, nghe các đơn kháng cáo pháp lý và ban hành các phán quyết trung gian, đồng thời giải quyết các báo cáo liên quan đến điền trang riêng của mình. Trong các bức tượng điêu khắc, ông trông giống như một con người tiêu biểu của công việc – sắc sảo, kiên quyết và khiêm nhường, cảm nhận rõ "gánh nặng vương quyền", nhưng luôn sẵn sàng và thừa khả năng hoàn thành nhiệm vụ với sự thấu đáo và cái nhìn sâu sắc. Khả năng nắm bắt chi tiết của ông chỉ tương xứng với tài năng hình thành những dự án vĩ đại đánh trúng trí tưởng tượng của ông. Đó là một công trình thiên tài của ông khi hàn gắn lại đế chế vĩ đại gồm các quốc gia hỗn tạp kéo dài từ miền nam Babylon đến Assyria, và từ biên giới Elam đến bờ biển Địa Trung Hải, bằng một Bộ luật phổ quát nhằm bảo đảm sự yên bình và quyền lợi bình đẳng cho tất cả mọi người, thúc đẩy thương mại, đồng thời đặt ra trước mắt thần dân những lý tưởng về suy nghĩ đúng đắn và lối sống đúng đắn.

Hammurabi nhận ra rằng việc chinh phạt sẽ chẳng mang lại mấy ích lợi nếu không đi kèm với việc thiết lập một hệ thống chính trị công bằng và được sắp xếp ngăn nắp, cũng như việc khởi xướng các biện pháp thiết thực nhằm bảo đảm phúc lợi gia đình, công nghiệp và thương mại cho toàn thể nhân dân. Do đó, ông rất bận tâm đến việc phát triển các nguồn tài nguyên thiên nhiên của từng vùng đất cụ thể. Mạng lưới kênh đào thủy lợi được mở rộng trên quê hương để nông nghiệp hưng thịnh: những con kênh này cũng thúc đẩy thương mại, bởi chúng được tận dụng để di chuyển bằng thuyền và phân phối hàng hóa. Nhờ vào các hoạt động của ông, Babylon không chỉ trở thành trung tâm hành chính mà còn là trung tâm thương mại của Đế chế – thủ đô London của phương Tây Á – và nơi đây tận hưởng một giai đoạn thịnh vượng chưa từng có trong các thời kỳ sau đó. Dù vậy, nó không bao giờ đánh mất vị thế tối cao của mình bất chấp những nỗ lực từ các quốc gia kình địch – vốn ghen tị với vinh quang và ảnh hưởng của nó – nhằm đình chỉ các hoạt động của nơi này. Nó đã được thiết lập quá vững chắc trong Thời đại Hammurabi – vốn là Thời đại Hoàng kim của Babylon – với tư cách là cơ quan phân phối và kiểm soát trung tâm của đời sống kinh doanh thông qua một mạng lưới các mạch máu và động mạch khổng lồ, đến mức không một thành phố Lưỡng Hà nào khác có thể thay thế nó, dẫu là để làm hài lòng một vị quân chủ hùng mạnh đi chăng nữa. Trong hai ngàn năm, từ thời Hammurabi cho đến buổi bình minh của kỷ nguyên Thiên chúa giáo, thành phố Babylon vẫn đứng vững giữa vô vàn biến động chính trị để làm đô thị thương mại và văn hóa của Tây Á, và không ai ca ngợi nó hùng hồn hơn vị lữ khách uyên bác đến từ Hy Lạp – người từng trầm trồ trước sự tráng lệ của nó và tôn kính những cổ vật nơi đây.

Triều đại của Hammurabi dài lâu cũng như thịnh vượng. Không có sự đồng thuận chung nào về thời điểm ông lên ngôi – một số người cho là năm 2123 trước Công nguyên, những người khác cho rằng đó là sau năm 2000 trước Công nguyên – nhưng chắc chắn rằng ông đã điều hành vận mệnh của Babylon trong một khoảng thời gian dài đằng đẵng tới bốn mươi ba năm.

Có những tài liệu tham khảo thú vị về các thành tựu quân sự trong triều đại của ông nằm ở phần mở đầu của Bộ luật. Người ta kể lại rằng khi ông "trả thù cho Larsa" – trung tâm của Rim-Sin, ông đã phục hồi ngôi đền của thần mặt trời tại đó. Các ngôi đền khác được dựng lên tại nhiều trung tâm cổ xưa khác nhau, để những tổ chức văn hóa này có thể đóng góp vào phúc lợi của những vùng đất mà họ cai quản. Tại Nippur, ông đã vinh danh Enlil như thế, tại Eridu là thần Ea, tại Ur là thần Sin, tại Erech là thần Anu và nữ thần Nana (Ishtar), tại Kish là thần Zamama và nữ thần Ma-ma, tại Cuthah là thần Nergal, tại Lagash là thần Nin-Girsu, trong khi tại Adab và Akkad – nơi "nổi tiếng với những quảng trường rộng lớn" – cùng các trung tâm khác, ông đã thực hiện các công trình công cộng và tôn giáo. Tại Assyria, ông đã phục chế bức tượng khổng lồ của Ashur – thứ rõ ràng đã bị một kẻ chinh 1vũ cướp đi, đồng thời ông phát triển hệ thống kênh đào của Nineveh.

Dường như Lagash và Adab đã không bị bỏ hoang hoàn toàn trong triều đại của ông, mặc dù các phế tích của chúng không mang lại bằng chứng cho thấy chúng đã hưng thịnh trở lại sau khi sụp đổ trong cuộc chiến đấu kéo dài với người Elam hung hãn và thích cướp bóc.

Hammurabi tự gọi mình trong Phần mở đầu là "vị vua bắt cả bốn phương phải tuân lệnh". Ông chính là kiểu nhà độc tài nhân từ mà đôi khi Carlyle từng tha thiết kêu gọi – không phải là một bạo chúa phương Đông theo nghĩa thông thường của từ này. Như một nhà văn người Đức đã diễn tả, chế độ chuyên chế của ông là một dạng Thuyết chuyên chế gia trưởng. "Khi Marduk (Merodach)", như vị đại vương đã ghi lại, "đưa ta đến để chỉ đạo toàn thể nhân dân, và ủy thác cho ta việc ban hành phán quyết, ta đã thiết lập công lý và lẽ phải tại các tỉnh thành, ta làm cho mọi xác thịt được hưng thịnh." Đó chính là chủ đề xuyên suốt trong cuộc đời dài lâu của ông; ông tự coi mình là đại diện trần gian của Đấng Cai Quản muôn loài – Merodach, "vị chúa tể của lẽ phải", người thực hiện các sắc lệnh của Anu – vị thần bầu trời của Định mệnh.

Vị vua tiếp theo, Samsu-iluna, cai trị gần như suốt một khoảng thời gian dài bằng người cha lừng lẫy của mình, và cũng có một cuộc đời đầy gian khổ và sùng đạo. Ngay sau khi ông lên ngôi, các lực lượng hỗn loạn đã được thả rổng, nhưng như đã được nêu rõ, ông đã nghiền nát và tiêu diệt đối thủ đáng sợ nhất của mình là Rim-Sin – vị vua Elam từng tập hợp được một đội quân đồng minh. Trong triều đại của ông, một cuộc xâm lược của người Kassite đã bị đẩy lùi. Những người Kassite đầu tiên, một dân tộc có họ hàng chủng tộc không rõ ràng, bắt đầu định cư trong xứ dưới thời Hammurabi. Một số nhà văn liên kết họ với người Hittite, những người khác lại liên kết với người Iran – được gọi một cách mơ hồ là các dân tộc Ấn-Âu hoặc Ấn-Đức. Các nhà nhân chủng học theo nguyên tắc coi họ đồng nhất với người Cossaei, những kẻ mà người Hy Lạp tìm thấy đang định cư giữa Babylon và Media, phía đông sông Tigris và phía bắc Elam. Người Hittite tiến về phía nam như những kẻ đột kích khoảng một thế kỷ sau đó. Có lẽ những kẻ xâm lược Kassite đã tràn qua Elam và cấu thành một phần trong đạo quân của Rim-Sin. Sau khi các điều kiện ổn định được bảo đảm, nhiều người trong số họ đã ở lại Babylon, nơi họ tham gia vào các hoạt động nông nghiệp giống như những người tiên phong của họ. Không nghi ngờ gì nữa, họ đã được chào đón với tư cách đó, bởi vì do sự lan rộng liên tục của văn hóa và sự phát triển của thương mại, lao động nông thôn đã trở nên khan hiếm và đắt đỏ. Nông dân có một lời phàn nàn lâu đời: "Mùa gặt quả thật trúng mùa, nhưng thợ gặt thì ít." "Bất chấp sự tồn tại của nô lệ, phần lớn là gia nhân trong nhà", ông Johns viết, "đã có một nhu cầu đáng kể đối với lao động tự do tại Babylon cổ đại. Điều này rõ ràng từ số lượng lớn các hợp đồng liên quan đến việc thuê mướn đã truyền lại cho chúng ta... Theo nguyên tắc, một người được thuê cho mùa gặt và được tự do ngay sau đó. Nhưng có rất nhiều ví dụ trong đó thời hạn phục vụ khác đi – một tháng, nửa năm hoặc cả năm... Lao động mùa gặt có lẽ đắt đỏ hơn bất kỳ loại nào khác, bởi vì tầm quan trọng của nó, kỹ năng và sự gắng sức được đòi hỏi, cùng thực tế là rất nhiều người đang tìm kiếm nó cùng một lúc." Khi một người làm nông được thuê mướn, ông ta nhận được một đồng sê-khen làm "tiền đặt cọc" và bị phạt nếu không trình diện hoặc đến muộn.

Sự chấn động chính trị do Rim-Sin cùng các đồng minh và kẻ bắt chước gây ra ở miền nam Babylon lớn đến mức phải mãi đến năm trị vì thứ mười bảy của mình, Samsu-iluna mới chiếm lại được Erech và Ur để phục hồi các bức tường thành của chúng. Trong số các thành phố khác phải chịu trừng phạt có Akkad cổ đại – nơi một vị vua kình địch đã nỗ lực thiết lập vị thế của mình. Một vài năm sau đó được dành cho việc xây dựng các công trình kiên cố mới, dựng lên các đài kỷ niệm trong các đền thờ, cùng việc đào và khơi thông các kênh đào. Trong không chỉ một lần vào giai đoạn cuối triều đại của mình, ông phải đối phó với những băng nhóm người Amorite hung hãn.

Tuy nhiên, hiểm họa lớn nhất đối với Đế chế lại bị đe dọa bởi một vương quốc mới được hình thành tại Bit-Jakin, một phần của Sealand – nơi sau đó bị kiểm soát bởi những người Chaldean bí ẩn. Nơi đây có lẽ đã dung chứa những băng nhóm người Elam và Sumer bị trục xuất cùng nổi dậy, cùng nhiều "quý ông may mắn" phản đối chế độ Hammurabi. Sau sự sụp đổ của Rim-Sin, nó trở nên hùng mạnh dưới sự lãnh đạo của một vị vua tên là Ilu-ma-ilu. Samsu-iluna đã tiến hành ít nhất hai chiến dịch chống lại đối thủ của mình, nhưng không thu được mấy thành công. Quả thực, cuối cùng ông buộc phải rút lui với tổn thất đáng kể do tính chất hiểm trở của vùng đất ngập nước ấy.

Abeshu, vị vua Babylon tiếp theo, nỗ lực đập tan sự nghiệp của những người dân xứ Sealand, và tạo cho mình cơ hội tấn công họ bằng cách đắp đập ngăn kênh đào Tigris. Ông đã giành được chiến thắng, nhưng kẻ xảo quyệt Ilu-ma-ilu đã né tránh được ông, và sau sáu mươi năm trị vì, nhân vật này được kế vị bởi con trai mình là Kiannib. Triều đại Sealand, với rất ít thông tin được lưu lại, kéo dài hơn ba thế kỷ rưỡi, và một số vị quân chủ đời sau của nó đã có thể mở rộng quyền bá chủ của mình lên một phần Babylon, nhưng quyền lực của họ bị giới hạn ngặt nghèo chừng nào những hậu duệ của Hammurabi còn nắm giữ vương quyền.

Trong suốt triều đại kéo dài hai mươi tám năm của Abeshu – với rất ít ghi chép còn sót lại, ông tỏ ra là một nhà chính trị và vị tướng tài ba. Ông thành lập một thành phố mới tên là Lukhaia, và dường như đã đẩy lùi một cuộc đột kích của người Kassite.

Con trai ông là Ammiditana, người kế vị ông, dường như đã thừa hưởng một Đế chế thịnh vượng và được tổ chức tốt, bởi trong mười lăm năm đầu trị vì, ông chủ yếu chú tâm đến việc trang hoàng các đền thờ và các công việc sùng đạo khác. Ông là một người bảo trợ nghệ thuật mang xu hướng khảo khảo cổ học, và thể hiện những đặc điểm gợi ý rằng ông có khuynh hướng tôn sùng tổ tiên giống như Sumu-la-ilu. Entemena – vị giáo vương sùng đạo của Lagash có ký ức gắn liền với chiếc bình bạc nổi tiếng trang trí hình chim đại bàng đầu sư tử của Nin-Girsu – đã được nâng lên hàng thần linh, và Ammiditana đã cho dựng bức tượng của ông để người ta có thể dâng phẩm vật cúng tế. Ông cũng dựng lên một vài bức tượng của chính mình, đồng thời kỷ niệm một trăm năm ngày lên ngôi của ông nội mình là Samsu-iluna – "chúa tể chiến trận" – bằng cách vén màn bức tượng của vị ấy với vô số nghi lễ tại Kish. Vào khoảng giữa triều đại của mình, ông dẹp tan một cuộc nổi dậy của người Sumer, và về gần cuối triều đại, ông phải chiếm lấy một thành phố được cho là Isin, nhưng sự tham khảo này quá mơ hồ để cho thấy ý nghĩa chính trị nào gắn liền với sự kiện này. Con trai ông là Ammizaduga trị vì trong hơn hai mươi năm hoàn toàn hòa bình theo như những gì được biết, và được kế vị bởi Samsuditana – vị vua có thời gian cai trị kéo dài một phần tư thế kỷ. Giống như Ammiditana, hai vị quân chủ này đã dựng lên những bức tượng của chính họ cũng như của các vị thần, không nghi ngờ gì để chúng được sùng bái. Họ cũng thúc đẩy các lợi ích của nông nghiệp và thương mại, đồng thời vô hình trung làm tăng nguồn thu từ thuế bằng cách chú ý nhiều đến các hệ thống kênh đào và mở rộng các vùng đất có thể canh tác.

Nhưng những ngày tháng của Vương triều Hammurabi lẫy lừng đang đi đến hồi kết. Nó kéo dài lâu hơn khoảng một thế kỷ so với Vương triều thứ mười hai của Ai Cập – triều đại đã chấm dứt vào năm 1788 trước Công nguyên theo tính toán của Berlin. Dường như một số vị vua thuộc triều đại Hammurabi và Amenemhet là những người cùng thời, nhưng không có bằng chứng nào cho thấy họ có dịp tiếp xúc trực tiếp với nhau. Phải mãi đến khoảng hai thế kỷ sau thời của Hammurabi, Ai Cập mới lần đầu tiên xâm lược Syria – vùng đất mà trước đó họ đã có một thời gian dài tiến hành buôn bán tấp nập. Rõ ràng là ảnh hưởng của người Hittite và các đồng minh Amorite của họ chiếm ưu thế giữa vùng Lưỡng Hà và biên giới đồng bằng châu thổ Ai Cập, và điều đáng chú ý là trong mối liên hệ này, người "Khatti" hay "Hatti" lần đầu tiên được nhắc đến ở Ai Cập dưới Vương triều thứ mười hai, và ở Babylon dưới Vương triều Hammurabi, vào khoảng thời gian ngắn trước hoặc sau năm 2000 trước Công nguyên. Vào khoảng năm 1800 trước Công nguyên, một cuộc đột kích của người Hittite đã dẫn đến việc lật đổ vị vua cuối cùng của dòng họ Hammurabi tại Babylon. Cuộc xâm lược Ai Cập của người Hyksos diễn ra sau năm 1788 trước Công nguyên.

[272] Sáng Thế Ký, chương xii và xiii.

[273] Sáng Thế Ký, chương xiv, 13.

[274] Sách đã dẫn, chương xxiii.

[275] Ezekiel, chương xvi, 3.

[276] Sáng Thế Ký, chương xiv, 1-4.

[277] Sách đã dẫn, 5-24.

[278] Luật pháp, Hợp đồng và Thư từ của Babylon và Assyria, C.H.W. Johns, tr. 392 và tiếp theo.

[279] Bản dịch của Johns trong Luật pháp, Hợp đồng và Thư từ của Babylon và Assyria, tr. 390 và tiếp theo.

[280] Ma-thi-ơ, chương ix, 37.

[281] Luật pháp Babylon và Assyria của Johns, v.v., tr. 371-2.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.