Thần Thoại Babylon Và Assyria

Lượt đọc: 188 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 18
Thời Đại Của Semiramis

❊ ❊ ❊

[Tóm lược]

Vương hậu Sammu-rammat, nguyên mẫu của Semiramis — "Quyền của người mẹ" trong số những "Tín đồ thờ phụng Mẹ" — So sánh Sammu-rammat với Vương hậu Tiy — Sự phổ biến của các giáo cult nữ thần — Sự thờ phụng trong đền thờ và sự thờ phụng tại gia — Ảnh hưởng văn hóa Babylon tại Assyria — Xu hướng đạo đức trong việc thờ phụng Shamash — Cuộc nổi dậy tôn giáo của Nebo — Cuộc nổi dậy của Aton tại Ai Cập — Thư viện Hoàng gia Assyria — Nữ thần cá của Babylon ở Assyria — Những câu chuyện về Semiramis và Shakuntala — Vua và Vương hậu giả mạo — Các nữ thần bồ câu của Assyria, Phoenicia và Cyprus — Hình hài bồ câu của Ishtar — Niềm tin ngày lễ Thánh Valentine — Chim bồ câu linh thiêng của người Crete, người Hittite và người Ai Cập — Truyền thuyết về bồ câu ở Anh Quốc và Ireland — Các vị thần gắn liền với nhiều loài động vật — Thuyết vật tổ — Yếu tố chung trong các giáo cult nữ thần cổ đại — Ảnh hưởng của tín điều nông nghiệp — Nebo là một dạng thức của Ea — Phối ngẫu Tashmit của ngài là một nữ thần tình yêu và đấng trung gian — Truyền thuyết về các nữ thần làm mẹ nổi tiếng — Adad-nirari IV, vị "Cứu tinh" của Israel — Sự bành trướng của Đế chế Urartu — Những vị vua nổi tiếng của đế chế đó — Sự suy tàn và sụp đổ của triều đại Trung Đế chế Assyria.

Một trong những nhân vật thú vị nhất trong lịch sử Lưỡng Hà đã nổi lên trong thời kỳ Trung Đế chế Assyria. Đó chính là Sammu-rammat nổi tiếng, người vợ mang dòng máu Babylon của một vị quân chủ Assyria. Giống như Sargon xứ Akkad, Alexander Đại đế và Dietrich von Bern, nhờ những thành tựu và sức ảnh hưởng của mình, bà đã để lại một dấu ấn sâu đậm trong trí tưởng tượng của nhân dân. Và cũng giống như những vị quân vương ấy — những người mà truyền thuyết đã đồng nhất hóa với các vị thần chiến tranh và sự màu mỡ — ký ức về bà đã gắn liền với những thần thoại xoay quanh nữ thần mẹ của tình yêu và chiến trận, đấng cai quản vận mệnh của nhân loại. Dưới hình tướng của nàng Semiramis huyền thoại trong văn học Hy Lạp, vị vương hậu Assyria này được đồn đại là con gái của Derceto — nữ thần bồ câu và loài cá xứ Askalon — và đã rời khỏi trần gian trong hình hài một chú chim.

Vẫn chưa thực sự chắc chắn liệu Sammu-rammat là vợ của Shamshi-Adad VII hay của con trai ông, Adad-nirari IV. Trước khi vị quân vương thứ nhất biến Babylon thành một tỉnh của Assyria, ông đã ký một hiệp ước hòa bình với vị vua của vùng đất đó, và người ta cho rằng hiệp ước này đã được củng cố bằng một cuộc hôn nhân chính trị. Hiệp ước ấy sau đó đã bị vua Bau-akh-iddina phủ nhận, để rồi nhà vua cùng với kho báu trong cung điện của ông bị áp giải về Assyria.

Vì Sammu-rammat rõ ràng là một nàng công chúa hoàng gia của Babylon, có vẻ như cuộc hôn nhân của bà được sắp đặt nhằm hợp thức hóa quyền kế vị ngai vàng Babylon của các thế lực thống trị Assyria. Nguyên tắc "mẫu quyền" luôn rất phổ biến ở những quốc gia mà sự thờ phụng Đại Mẫu được duy trì, nếu không phải trong tôn giáo chính thống thì ít nhất cũng trong tín ngưỡng gia đình. Không ít Pharaoh Ai Cập từng trị vì với tư cách là chồng hoặc con trai của các vị hoàng hậu. Quyền kế vị theo dòng nữ cũng được tuân thủ ở người Hittite. Khi Hattusil II gả con gái cho Putakhi, vua xứ Amorite, ông đã thêm vào hiệp ước liên minh một điều khoản "với nội dung rằng quyền thống trị xứ Amorite sẽ thuộc về con trai và hậu duệ của con gái ông cho đến muôn đời".[464]

Với tư cách là vương hậu hoặc thái hậu, Sammu-rammat chiếm giữ một vị trí nổi bật ở Assyria chẳng kém gì Vương hậu Tiy của Ai Cập dưới thời chồng bà, Amenhotep III, còn sinh thời và trong giai đoạn đầu trị vì của con trai họ, Amenhotep IV (Akhenaton). Những bức thư Tell-el-Amarna là minh chứng cho tầm ảnh hưởng của Tiy tại "Bộ Ngoại giao" Ai Cập, và chúng ta đều biết rằng ở trong nước, bà đồng trị vì cùng chồng và cùng ông tham gia các nghi lễ công cộng. Dưới triều đại của họ, một ngôi đền đã được dựng lên để thờ nữ thần mẹ Mut, và bên cạnh đó là một hồ nước lớn nơi "con thuyền của Aton" lướt qua trong các nghi lễ tôn giáo huyền bí. Sau khi cuộc nổi dậy tôn giáo của Akhenaton bùng nổ, việc thờ phụng Mut bị đình chỉ và Tiy lui về ở ẩn. Vào thời Akhenaton, biểu tượng kền kền của nữ thần Mut không còn xuất hiện trên các bức tượng điêu khắc hoàng gia nữa.

Mối liên hệ giữa thần Aton và Mut trong thời kỳ trị vì của Tiy vẫn còn là điều mờ mịt. Không có bằng chứng nào cho thấy Aton từng bước đầu được tôn vinh như con trai của nữ thần Đại Mẫu, mặc dù điều này không phải là không thể xảy ra.

Vương hậu Sammu-rammat của Assyria, giống như Tiy của Ai Cập, gắn liền với những đổi mới về mặt xã hội và tôn giáo. Bà là vị phu nhân hoàng gia Assyria đầu tiên — và quả thực là duy nhất — được nhắc đến một cách bình đẳng với người chồng hoàng gia của mình trong các văn bia chính thức. Trong một lời dâng kính thần Nebo, vị thần ấy được ca ngợi là đấng bảo hộ cho "sinh mệnh của Adad-nirari, vua xứ Ashur, chúa tể của ngài, và sinh mệnh của Sammu-rammat, người của cung điện, bà chủ của ngài".[465]

Dưới triều đại của Adad-nirari IV, triều đình Assyria rực rỡ ánh hào quang của văn hóa và truyền thống Babylon. Nhà vua không chỉ ghi chép lại nguồn gốc của mình từ vị Shalmaneser tiên khởi, mà còn nhận mình là hậu duệ của Bel-kap-kapu — một vị quân chủ Babylon thời kỳ trước, nhưng đối với chúng ta lại vô danh hơn cả "Sulili", tức Sumu-la-ilu, cụ cố của Hammurabi. Bel-kap-kapu vốn được đồn đại là một bậc tối cao thống trị Assyria.

Dường như Adad-nirari khao khát được nhìn nhận là người thừa kế hợp pháp ngai vàng của cả Assyria lẫn Babylon. Yêu sách của ông đối với quốc gia thứ hai hẳn phải có một cơ sở vững chắc. Sẽ không quá lời nếu cho rằng ông là con trai của một công chúa thuộc dòng dõi hoàng gia cổ đại của xứ sở đó. Do đó, Sammu-rammat rất có thể chính là thân mẫu của ông. Bà hoàn toàn có thể được gọi là "vợ" của ông theo nghĩa thần thoại, khi nhà vua trở thành "chồng của mẹ mình". Nếu sự thật là như vậy, cặp đôi hoàng gia có lẽ đóng vai trò là đại tư tế và nữ tư tế tối cao của giáo cult nữ thần cổ đại — những hóa thân của Đại Mẫu và người con trai đã soán ngôi người cha sinh ra mình.

Sự thờ phụng Đại Mẫu vốn là tôn giáo bình dân của các dân tộc bản địa tại Tây Á, bao gồm một phần Tiểu Á, Ai Cập, cùng miền nam và miền tây châu Âu. Tín ngưỡng này dường như gắn bó mật thiết với các nghi lễ nông nghiệp được thực hành trong các cộng đồng đại diện cho chủng tộc Địa Trung Hải. Tại Babylon và Assyria, các dân tộc theo giáo cult nữ thần đã hòa nhập với những dân tộc theo giáo cult nam thần. Tuy nhiên, vị thế nổi bật mà Ishtar duy trì — khi bà hấp thụ rất nhiều vị nữ thần mẹ nguyên thủy — là minh chứng cho sự tồn tại dai dẳng của những nếp nghĩ cổ xưa và các nghi lễ tôn giáo đời đầu trong tâm thức hậu duệ của những cư dân đầu tiên định cư tại thung lũng Tigris-Euphrates. Zerpanitum, người vợ của Merodach, không phải là một vị thần mờ nhạt mà là một nữ thần có sức ảnh hưởng lớn lao chẳng kém gì người chồng thần thánh của mình. Dưới danh xưng Aruru, bà đã cùng ngài tham gia vào công cuộc tạo dựng nhân loại. Ở Tiểu Á, nữ thần mẹ đôi khi bị lu mờ bởi nam thần cha trong thời kỳ người Hatti chiếm ưu thế, nhưng việc thờ phụng bà đã hồi sinh sau khi những cư dân tiên khởi dọc theo bờ biển và trong các thung lũng nông nghiệp được giải thoát khỏi ách thống trị của những tín đồ tôn thờ nam thần cha.

Phải thừa nhận rằng, trong bối cảnh này, một tôn giáo chính thức không phải lúc nào cũng phản ánh trọn vẹn niềm tin của quần chúng. Trong mọi nền văn minh lớn của thời cổ đại, tôn giáo luôn là sự thỏa hiệp giữa tín ngưỡng của tầng lớp quý tộc quân phiệt và đông đảo quần chúng thuộc đủ mọi thành phần mà họ cai trị. Do đó, việc thờ phụng trong đền thờ mang một khía cạnh chính trị; một trong những mục đích của nó là củng cố địa vị cho các tầng lớp thống trị. Thế nhưng, các vị thần cổ xưa vẫn có thể được thờ phụng — và thực tế là vẫn được thờ phụng — tại các gia đình, trên những cánh đồng, trong các lùm cây hay trên đỉnh núi tùy theo hoàn cảnh. Tiên Jeremiah từng làm chứng cho sự tồn tại dai dẳng của các tập tục dân gian liên quan đến việc thờ phụng nữ thần mẹ trong lòng cư dân Palestine. Những ngọn lửa tế thần từng được thắp lên, những chiếc bánh ngọt được nướng và dâng cúng lên "Nữ vương Thiên đàng" trên đường phố Jerusalem cùng nhiều thành phố khác. Tại Babylon và Ai Cập, các nghi lễ tôn giáo gia đình chưa bao giờ bị lu mờ hoàn toàn bởi các nghi lễ đền đài — nơi các bậc quân vương giữ vai trò chủ chốt. Vì thế, các thế lực soán ngôi luôn có khả năng kêu gọi sự ủng hộ của quần chúng bằng cách phục hồi các hình thức thờ phụng cổ xưa và bền bỉ ấy. Như chúng ta đã thấy, Jehu xứ Israel, sau khi quét sạch việc thờ phụng vị thần Baal của người Phoenicia, đã giành được một lượng tín đồ đông đảo bằng cách dành sự công nhận chính thức cho giáo cult thờ con bê vàng.

Thật không thể trình bày một cách chi tiết hay tường tận về những đổi mới khác nhau mà Sammu-rammat đã giới thiệu, hay được cho là đã thực hiện, trong các triều đại của Adad-nirari IV (810–782 TCN) và thân phụ ông. Không có tài liệu nào tương tự như những "bức thư" Tell-el-Amarna được khai khám để có thể chiếu rọi ánh sáng vào đời sống xã hội và chính trị của giai đoạn thú vị này. Dù vậy, vẫn có những bằng chứng rõ ràng cho thấy Assyria đang ngập tràn nền văn hóa Babylon. Các văn bia hoàng gia ghi lại những chiến thắng của quân đội nhưng lại giấu đi những chi tiết tàn bạo — chẳng hạn như những hành vi từng làm vẫn đục sử sách của Ashur-natsir-pal, kẻ từng thiêu sống các thiếu nam thiếu nữ trên giàn hỏa thiêu và lột da sống các anh hùng của những quốc gia nhỏ bé. Một xu hướng thiên về đạo đức bắt đầu lộ diện qua việc tôn vinh vị thần Shamash của người Babylon như một vị thần trừu tượng — đấng yêu chuộng luật pháp và trật tự, truyền cảm hứng khôn ngoan cho nhà vua và định đoạt vận mệnh nhân loại. Ngài được khẩn cầu một cách bình đẳng với thần Ashur.

Sự nổi bật được dành cho Nebo — vị thần xứ Borsippa — dưới triều đại Adad-nirari IV mang ý nghĩa vô cùng sâu sắc. Ngài xuất hiện với diện mạo muộn màng hơn trong vai trò một vị thần của văn hóa và trí tuệ, là vị bảo trợ cho các thầy thông ngôn lẫn nghệ sĩ, đồng thời là quân sư thông thái của các vị thần. Ngài tượng trưng cho đời sống trí tuệ của vương quốc phương nam — nơi vốn gắn bó mật thiết với đạo đức tôn giáo hơn là một Assyria hiếu chiến.

Một ngôi đền lớn đã được dựng lên để thờ Nebo tại Kalkhi, bên trong đặt bốn bức tượng của ngài, trong đó có hai bức hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Anh. Trên một trong những bức tượng ấy có khắc dòng văn bia mà chúng ta vừa trích dẫn, ca ngợi vị thần thông thái và cao cả, đồng thời khẩn cầu ngài bảo vệ Adad-nirari cùng vị phu nhân cung điện Sammu-rammat, khép lại bằng lời huấn dụ: "Bất cứ ai đến đây về sau, hãy đặt trọn niềm tin nơi Nebo và đừng tin vào bất kỳ vị thần nào khác".

Các tư tế của thần Ashur tại thành phố Asshur hẳn đã vô cùng chấn động trước cuộc nổi dậy tôn giáo tại Kalkhi này, chẳng khác nào các tư tế của thần Amon khi Akhenaton quay lưng lại với Thebes cùng vị thần dân tộc để thờ phụng Aton tại kinh đô mới ở Tell-el-Amarna.

Có vẻ như dòng chảy bất ngờ của văn hóa Babylon ấy đã bắt đầu len lỏi vào Assyria từ thời trị vì của Shalmaneser III, và rất có thể chính vì những khuynh hướng thân Babylon của vị quân vương đó mà các quý tộc cùng giới tư tế đã nổi dậy chống lại ông. Shalmaneser từng thiết lập tại Kalkhi một thư viện hoàng gia chứa đầy kho tàng văn học của vương quốc phương nam. Dưới triều đại của Adad-nirari IV, bộ sưu tập này đã được mở rộng đáng kể, và những người kế vị ông — đặc biệt là Ashur-nirari IV, vị vua cuối cùng của Trung Đế chế — tiếp tục bổ sung thêm nhiều tác phẩm mới vào đó. Các văn bia của Shamshi-Adad, con trai Shalmaneser III, sở hữu những phẩm chất văn học giúp chúng nổi bật hẳn so với các bậc tiền bối, và điều này có thể được giải thích bởi ảnh hưởng từ các học giả Babylon di cư về phương bắc.

Cũng thuộc về triều đại của Adad-nirari là bộ biên sử quan trọng mang tên "Lịch sử Đồng bộ giữa Assyria và Babylon", chuyên bàn về mối quan hệ giữa hai vương quốc đồng thời đề cập đến các sự kiện và bậc quân vương đương thời.

Những truyền thuyết về Semiramis cho thấy Sammu-rammat, giống như Vương hậu Tiy, có liên quan đến sự hồi sinh của tín ngưỡng thờ Mẹ. Như chúng ta đã đề cập, bà bước vào truyền thuyết với tư cách là con gái của nữ thần cá Derceto. Pliny từng đồng nhất vị thần ấy với Atargatis xứ Hierapolis.[466]

Tại Babylon, nữ thần cá chính là Nina — một hình thái phát triển từ Damkina, người vợ của thần Ea xứ Eridu. Trong dòng văn bia trên bức tượng Nebo, vị thần đó được gọi là "con trai của Nudimmud" (Ea). Nina là nữ thần đã ban danh xưng cho Nineveh, và hoàn toàn có thể là Nebo từng được nhìn nhận là con trai của bà trong thời kỳ Semiramis.

Câu chuyện về sự ra đời của Semiramis rõ ràng mang đậm dấu ấn cổ sơ. Nó dường như vẫn lưu truyền khắp châu Âu qua câu chuyện cổ tích thiếu nhi "Những đứa trẻ trong rừng". Một điểm tương đồng nổi bật trong văn hóa Ấn Độ được cung cấp bởi truyền thuyết về Shakuntala, nhân vật có thể được nhắc đến trước tiên nhằm phục vụ cho mục đích nghiên cứu so sánh. Shakuntala là con gái của nhà hiền triết Viswamitra và Menaka — một nàng Apsara (tiên nữ chốn thiên thai). Menaka đã hạ sinh đứa trẻ bên dòng sông thiêng Malini. "Và nàng bỏ rơi đứa trẻ sơ sinh bên bờ dòng sông ấy rồi bỏ đi. Khi nhìn thấy đứa trẻ sơ sinh nằm trong khu rừng vắng bóng người nhưng lại đầy rẫy sư tử và hổ báo, một bầy kền kền đã vây quanh để bảo vệ nó khỏi mọi tổn hại." Một đạo sĩ đã phát hiện ra đứa trẻ và nhận nuôi nó. "Bởi vì," ông nói, "nó được vây quanh bởi những con shakunta (loài chim), nên ta đặt tên nó là Shakuntala (được loài chim bảo vệ)."[467]

Semiramis cũng chịu chung số phận bị bỏ rơi khi mới cất khóc chào đời bởi người mẹ chốn thiên thai của mình. Nàng được loài bồ câu chở che, và tên gọi Assyria của nàng — Sammu-rammat — được cho là bắt nguồn từ chữ "Summat" nghĩa là "bồ câu", mang hàm ý "nữ thần bồ câu yêu thương nàng". Simmas, vị thủ lĩnh của những người chăn cừu hoàng gia, đã tìm thấy đứa trẻ và nhận nuôi nàng. Nàng sở hữu nhan sắc tuyệt trần chẳng kém gì Shakuntala — thiếu nữ có "thân hình cân đối hoàn hảo", "nụ cười ngọt ngào" cùng "những đường nét không tì vết" — người mà vua Dushyanta đã đem lòng yêu tha thiết và kết hôn theo nghi thức Gandharva.[468]

Semiramis trở thành vợ của Onnes, tổng đốc thành Nineveh và là một trong các tướng lĩnh của vị vua khai lập kinh thành này, vua Ninus. Nàng tháp tùng chồng tham gia chiến dịch quân sự tại Bactria, và tương truyền chính nàng đã hiến kế cho nhà vua cách thức chiếm lấy thành phố ấy. Ninus đem lòng yêu Semiramis, còn Onnes — kẻ từ chối nhượng lại vợ — đã quẫn trí đến mức tự treo cổ tự vẫn. Nàng kỹ nữ xinh đẹp sau đó đã trở thành vương hậu của nhà vua.

Câu chuyện tiếp diễn khi Semiramis thể hiện sức ảnh hưởng sâu sắc đến mức khiến vị vua dễ dãi Ninus phải thuyết phục ngai vàng Assyria cho nàng trong suốt năm ngày. Nàng liền bước lên ngai vàng trong xiêm y hoàng gia lộng lẫy. Vào ngày đầu tiên, nàng thiết yến đãi tiệc linh đình, và đến ngày thứ hai thì tống giam Ninus vào ngục, hoặc sai người tước đoạt sinh mạng ông. Bằng cách đó, nàng thâu tóm giang sơn về tay mình và trị vì suốt hơn bốn mươi năm.

Hình XVIII.1. NGƯỜI CHĂN CỪU TÌM THẤY ĐỨA TRẺ SEMIRAMIS

Dựa trên bức họa của E. Wallcousins

Giáo sư Frazer nghiêng về quan điểm cho rằng truyền thuyết này thực chất là ký ức hồi tưởng về phong tục tôn phong một vị vua và vương hậu giả mạo — những kẻ được trao quyền cai trị vương quốc trong vòng năm ngày. Semiramis đóng vai trò của nữ thần mẹ, trong khi vị vua mang thân phận tư tế sẽ phải chịu một cái chết bạo lực dưới lốt người tình thần thánh của nàng. "Những gò đắp mang tên Semiramis xuất hiện khắp Tây Á từng được đồn đại là lăng mộ của những người tình bị nàng chôn sống... Truyền thuyết này là một trong những chỉ dấu chắc chắn nhất về sự đồng nhất giữa nàng Semiramis thần thoại với nữ thần Babylon là Ishtar hoặc Astarte."[469] Như chúng ta đã thấy, Ishtar cùng các nữ thần mẹ khác từng có rất nhiều người tình nhưng rồi lại nhẫn tâm rũ bỏ họ chẳng khác nào nàng La Belle Dame sans Merci (tr. 174–175).

Với tư cách là Vương hậu Assyria, Semiramis tương truyền đã cho khai phá những con đường xuyên qua các vùng núi non hiểm trở và dựng xây nên nhiều công trình kiến trúc đồ sộ. Theo một dị bản của truyền thuyết, chính nàng là người đã lập nên thành phố Babylon. Tuy nhiên, Herodotus lại viết về vấn đề này rằng: "Semiramis nắm giữ ngai vàng trước vị vương hậu hậu bối (Nitocris) năm đời... Nàng đã đắp những con đê vô cùng đáng chú ý ở vùng đồng bằng gần Babylon, nhằm kiểm soát dòng sông (Euphrates) vốn trước đó thường xuyên dâng trào và gây ngập lụt toàn bộ vùng đất xung quanh".[470] Lucian — người liên hệ vị vương hậu nổi tiếng với những "công trình vĩ đại tại châu Á" — cho biết bà được một số người ca tụng là kiến trúc sư xây dựng ngôi đền cổ kính kính dâng thần Aphrodite tại vùng Libanus, mặc dù những người khác lại quy công đó cho Cinyras hoặc Deukalion.[471] Khá nhiều địa danh xứ Media mang tên bà, và theo truyền thuyết cổ của người Armenia, nàng chính là người khai sinh ra thành Van — nơi từng mang tên "Shamiramagerd". Strabo kể lại rằng những dãy núi vô danh tại Tây Á cũng được đặt theo tên của Semiramis.[472] Quả thực, phần lớn các công trình vĩ đại tại thung lũng Tigris-Euphrates, không loại trừ cả tấm bia nổi tiếng của Darius, đều từng được quy công cho vị nữ quân vương huyền thoại của Babylon và Assyria.[473] Trong truyền thuyết, nàng chính là đối thủ xứng tầm của Sesostris lừng danh bên đất Ai Cập trên mọi phương diện từ cai trị, xây dựng cho đến chinh phạt.

Mọi chiến dịch quân sự của Semiramis đều gặt hái thành công vang dội, ngoại trừ cuộc viễn chinh đánh chiếm Ấn Độ. Người ta cho rằng nàng đã hứng chịu thất bại tại vùng Punjab. Sau khi nếm mùi thảm họa ấy, nàng hoặc là qua đời, hoặc đã thoái vị để nhường ngai vàng cho con trai Ninyas. Hình thái cổ xưa nhất của truyền thuyết kể rằng nàng đã biến thành một chú chim bồ câu và cất cánh bay về cõi trời dưới hình hài đó. Sau khi qua đời, nàng được thờ phụng như một nữ thần bồ câu, tựa như "Nữ vương của những lùm cây và loài bồ câu" ở Cyprus — nơi có ngôi đền tại Paphos cổ đại vốn do các thực dân Phoenicia từ Askalon dựng nên, theo lời Herodotus.[474] Loài cá và bồ câu là những sinh vật linh thiêng thuộc về Derceto (Attar),[475] một nữ thần mang nửa thân hình nàng tiên cá. "Ta đã từng tận mắt chiêm ngưỡng", Lucian kể, "tượng đài của Derceto tại Phoenicia. Quả là một kỳ quan đáng kinh ngạc. Một nửa thân thể là phụ nữ, nhưng phần kéo dài từ đùi xuống đến bàn chân lại kết thúc bằng chiếc đuôi của một loài cá."[476]

Derceto từng được cho là một người phụ nữ vì quá tuyệt vọng mà nhảy xuống hồ tự vẫn. Sau khi chết, nàng được tôn sùng như một nữ thần, và những tín đồ của nàng kiêng ăn cá, trừ các dịp tế lễ. Một bức tượng cá bằng vàng được treo lơ lửng trong ngôi đền của nàng. Atargatis — một nhân vật hoàn toàn đồng nhất với Derceto — trong một dị bản khác của truyền thuyết lại được sinh ra từ một quả trứng do những con cá thiêng tìm thấy dưới dòng Euphrates rồi ủi lên bờ (tr. 28). Nàng Aphrodite của người Hy Lạp được sinh ra từ bọt biển và trôi dạt trên một chiếc vỏ sò. Theo Hesiod,

Những con sóng cuốn xô

Đã đưa nàng đến vùng Cythera thần thánh:

Rồi nàng cập bến đảo Cyprus bao quanh bởi sóng nước,

Và bước ra, một nữ thần, chói ngời vẻ đẹp

Uy nghiêm kinh ngạc. Nơi đôi bàn chân ngọc ngà

Chạm xuống cát mềm, thảm cỏ xanh tươi bỗng trổ hoa rực rỡ.

Ngược xuôi các vị thần cùng người trần gọi nàng là Aphrodite,

Nữ thần sinh ra từ bọt biển; và danh xưng của nàng vang vọng

Là Cytherea với vòng hoa nở rộ,

Bởi nàng đã chạm đến bờ biển ngập tràn hoa lá của Cythera;

Và Cypris, bởi trên bờ cõi Cyprus

Nàng đã trỗi dậy giữa muôn trùng con sóng gầm reo.

(Bản dịch của Elton)

Những loài vật linh thiêng của Aphrodite bao gồm chim sẻ, bồ câu, thiên nga, én và chim cổ rắn.[477] Nàng cai quản tháng Tư, và các loài hoa như sim, hồng, anh túc cùng táo đều được dâng cúng cho nàng.

Một số học giả liên kết Semiramis — dưới nhân dạng nữ thần bồ câu — với xứ Media và vị nữ thần mẹ Anaitis cổ xưa của người Ba Tư, đồng thời cho rằng việc đồng nhất nàng với nữ thần cá Derceto hay Atargatis là một sự áp đặt tùy tiện. Chim bồ câu chắc chắn không phải là loài chim phổ biến trong nghệ thuật tôn giáo của Babylon và Assyria, nhưng trong một bài thánh thi được dịch bởi Giáo sư Pinches, Ishtar đã cất lời: "Ta nghỉ ngơi như một chú bồ câu cô độc". Ở một bài thơ khác, người sùng tín tìm cách chạm đến trái tim Ishtar bằng tiếng khóc: "Ta rên siết tựa chim bồ câu". Một nhạc sĩ thánh ca người Sumer đã miêu tả một nữ thần (Gula — đấng cai quản Larak, một phần của thành Isin) cất lời cẩm thố than khóc về thành phố sau khi nó thất thủ trước kẻ thù:

Ngôi đền E-aste của ta, đền thờ Larak,

Larak — thành phố mà thần Bel Enlil đã ban tặng,

Cảnh vật bên dưới đã đổi dời xa lạ, cảnh vật phía trên đã đổi dời xa lạ,

Cùng những tiếng khóc than trên cung đàn lia, chốn dung thân của ta đã rơi vào tay kẻ ngoại tộc,

Những chiếc chuồng bồ câu bị chúng ác độc cướp đoạt, những chú bồ câu bị chúng giăng bẫy bắt lấy...

Những con quạ đã được ngài (Enlil) thả cho bay đi.[478]

Rõ ràng là đã từng có những chú bồ câu đền đài lẫn bồ câu nuôi trong các gia đình tại Babylon. Người Ai Cập cũng có những chuồng bồ câu gia đình từ thời cổ đại cho đến tận thời hiện đại. Lane từng đề cập đến những ngôi nhà nuôi bồ câu cỡ lớn tại rất nhiều ngôi làng. Chúng mang kiến trúc cổ xưa, "với những bức tường hơi nghiêng hướng vào trong (giống như nhiều công trình kiến trúc cổ đại của Ai Cập)", và được "xây dựng trên những mái nhà tranh bằng gạch mộc, đồ gốm và bùn... Mỗi cặp bồ câu chiếm một chiếc vò (đất nung) riêng biệt."[479] Có khả năng chim bồ câu chiếm tỷ trọng nổi bật hơn trong tín ngưỡng gia đình thay vì tôn giáo chính thống, đồng thời mang một ý nghĩa theo mùa đặc biệt. Ishtar dường như từng mang hình hài một chú bồ câu. Trong sử thi Gilgamesh, nàng được cho là đã đem lòng yêu "chú chim Allalu rực rỡ" (theo Sayce thì đó là "chim bồ câu rừng rực rỡ sắc màu"), để rồi sau đó lại làm tổn thương nó bằng cách bẻ gãy đôi cánh.[480] Nàng cũng yêu cả sư tử lẫn ngựa, và vì thế chắc hẳn nàng cũng từng hóa thân thành những loài động vật này. Nữ thần Bau — "đấng có thành trì đã bị tàn phá" — cất tiếng than thở trong một bài thánh ca Sumer:

Tựa chú bồ câu bay về tổ ấm, đến bao giờ chúng mới đuổi cùng giết tận ta về chốn dung thân,

Đến chốn tôn nghiêm của ta... chốn linh thiêng mà chúng đang truy đuổi ta...

Chốn nghỉ ngơi của ta, những bức tường gạch thành Isin hỡi, ngươi đã lụi tàn;

Chốn tôn nghiêm của ta, điện thờ Galmah hỡi, ngươi đã hoang tàn.

(Bản dịch của Langdon)

Ở đây, nữ thần dường như đồng nhất hóa với những chú bồ câu đậu trên tường và làm tổ trong điện thờ. Các nhà thơ Sumer không tô điểm thi phẩm của họ bằng những hình ảnh tượng trưng đẹp đẽ vô nghĩa; những hình ảnh của họ chính là hiện thực khắc nghiệt mang ý nghĩa ma thuật hoặc tôn giáo, hệt như hình ảnh trong các câu chú thuật. Người sùng tín khẩn cầu vị thần bằng cách xướng lên các thuộc tính, hình hài,... đa dạng của ngài.

Điểm vô cùng thú vị là những trích dẫn trong các bài thánh thi Sumer nhắc đến loài quạ bên cạnh chim bồ câu của các nữ thần. Khắp châu Á lẫn châu Âu, quạ luôn là loài chim mang điềm gở. Tại Scotland, cho đến nay vẫn còn vương vấn những tín điều dân gian kỳ lạ xoay quanh sự xuất hiện của quạ và bồ câu sau khi con người qua đời. Michael Scott — vị pháp sư vĩ đại — khi nằm trên giường bệnh từng dặn dò bạn bè hãy đặt thể xác ông lên một gò đất nhỏ. "Người ta sẽ nhìn thấy ba con quạ và ba con bồ câu bay về hướng đó. Nếu quạ đến trước thì thi thể phải được hỏa táng, nhưng nếu bồ câu đến trước thì thi thể sẽ được an táng theo nghi thức Kitô giáo. Quạ đã đến trước, nhưng vì quá vội vàng nên chúng bay vượt qua đích đến. Thế là ác quỷ — kẻ bấy lâu nay vẫn chuẩn bị sẵn một chiếc giường cho Michael — đành phải chịu cảnh ngậm ngùi thất vọng."[481]

Trong thần thoại Ấn Độ, Purusha — gã khổng lồ hỗn mang — trước tiên đã tự phân thân chính mình. "Từ đó người chồng và người vợ được sinh ra." Cặp đôi này sau đó mang các hình hài động vật khác nhau và nhờ thế "tạo ra mọi cặp đôi sinh vật sống cho đến tận loài kiến".[482] Các nữ thần và tiên nữ trong truyện cổ tích ở nhiều quốc gia đôi khi cũng hóa thân thành chim. Các "Nữ thần Vận mệnh" xuất hiện trước Damayanti trong câu chuyện về Nala dưới hình hài những con thiên nga mang theo thông điệp tình yêu.[483]

Theo tín ngưỡng Aryo-Indian, loài chim là những sinh vật "được ban phước cho sự sinh sôi nảy nở". Đại bàng Etana của Babylon và kền kền Ai Cập, như đã chỉ ra, chính là những vị thần của sự màu mỡ. Khắp châu Âu, theo niềm tin dân gian, loài chim — những "Nữ thần Vận mệnh" — sẽ kết đôi vào Ngày lễ Thánh Valentine tháng Hai, khi người dân vùng nông thôn bốc thăm để chọn vợ. Một hình thức khác của phong tục cổ xưa này đã được nhà thơ Gay nhắc đến:

Ngày Valentine vừa qua, ngày mà muôn chim cùng loài

Tìm kiếm bạn tình qua tiếng hót giao hoan,

Ta sớm mai thức dậy...

Ta thoáng thấy nàng đầu tiên, và người tình đầu tiên ta gặp,

Bất chấp trớ trêu vận mệnh, sẽ mãi là chân ái của đời ta.

Chim bồ câu dường như từng là loài linh điểu tại nhiều vùng đất do các bộ lạc thuộc chủng tộc Địa Trung Hải chiếm đóng. Những mô hình đền thờ được tìm thấy trong hai ngôi mộ hoàng gia tại Mycenae có hình ảnh một cặp bồ câu ngự trị trên đỉnh, gợi liên tưởng đến những cặp nữ thần song sinh như Isis với Nepthys của Ai Cập và Ishtar với Belitsheri của Babylon. Bồ câu và rắn gắn liền với nữ thần mẹ xứ Crete, "tượng trưng", theo một quan điểm, "cho mối liên hệ của nàng với bầu không khí và mặt đất. Mặc dù tính cách của nàng mang đậm ơn phước và hòa bình, nhưng với tư cách là Nữ chúa của Muôn loài Hoang dã, nàng lại sở hữu một diện mạo đáng sợ hơn — điều từng được khắc họa rõ nét trên những viên ngọc chạm trổ, nơi sư tử trở thành bạn đồng hành của nàng."[484] Khi bàn về các thuộc tính và biểu tượng của nữ thần mẹ này, Giáo sư Burrows phát biểu rằng: "Giống như loài rắn trườn ra từ các khe nứt của lòng đất, thể hiện quyền sở hữu cây cõi hoặc trụ cột từ âm phủ, chim bồ câu — loài sinh vật cũng gắn liền với nữ thần này — chính là minh chứng cho quyền cai quản từ thế giới bầu trời".[485] Giáo sư Robertson Smith từng chứng minh rằng chim bồ câu giữ một sự tôn nghiêm tột bậc trong cộng đồng người Semite.[486] Hình ảnh loài chim này xuất hiện trong các tác phẩm điêu khắc Hittite và có lẽ từng gắn kết với giáo cult nữ thần ở Tiểu Á. Mặc dù Ai Cập không có nữ thần bồ câu, nhưng loài chim này từng được những kẻ si tình cất lời ngợi ca:

Ta nghe tiếng nàng, hỡi chim bồ câu vằn —

Bình minh đang rực rỡ sắc hồng —

Lòng ta đã rã rời vì yêu, vì thương nhớ,

Hỡi ơi, ta biết bước chân về đâu?[487]

Loài bồ câu, như đã đề cập, cho đến nay vẫn được xem là những linh điểu tại Ai Cập, và vài năm trước, một nhóm binh sĩ Anh từng gây ra bạo loạn chỉ vì bắn hạ chúng. Chim bồ câu từng gắn liền với đai sấm truyền Dodona cổ đại của Hy Lạp. Tại rất nhiều quốc gia, chim bồ câu gắn bó mật thiết với tình yêu, đồng thời biểu trưng cho sự ngây thơ, hiền hòa và thánh thiện.

Thuở xưa, có vẻ như bồ câu cũng là một loài linh điểu tại các hòn đảo này, và Brand từng ghi chép lại những tín điều dân gian kỳ lạ xoay quanh chúng. Tại một số vùng, người ta lưu truyền quan niệm rằng không ai có thể trút hơi thở cuối cùng trên một chiếc giường chứa lông bồ câu: "Nếu có ai đau ốm và đang hấp hối, nhưng họ lại nằm trên lớp lông bồ câu, họ sẽ cứ thế quằn quại héo mòn mà chẳng thể qua đời, cứ mãi chìm trong đớn đau và dằn vặt," một phóng viên từng viết như vậy. Một sự mê tín tương tự liên quan đến lông của nhiều loại thủy cầm hoang dã khác[488] cũng tồn tại ở các địa phương khác. Brand đã lần theo dấu vết của niềm tin truyền thống thú vị này tại Yorkshire, Lancashire, Derbyshire cùng một số hạt thuộc xứ Wales và Ireland.[489] Nó vẫn còn vương vấn đâu đó tại các vùng Cao nguyên Scotland. Trong khúc ca dao cổ "Người làm vườn đẫm máu", chú bồ câu trắng xuất hiện trước một chàng trai trẻ như chính linh hồn của người thiếu nữ anh yêu — người đã bị chính mẹ ruột anh sát hại. Anh lần đầu nhìn thấy con chim đậu trên ngực mình và sau đó là "ngồi trên cành cây sim".[490]

Chim bồ câu không chỉ là biểu tượng của Semiramis, mà còn là biểu tượng của thân mẫu nàng — Derceto, nữ thần cá xứ Phoenicia. Mối liên hệ giữa loài chim và loài cá có lẽ từng được gán cho một ý nghĩa chiêm tinh. Trong ấn bản "Lịch của Bần nông Robin" năm 1757, một câu thơ vần ngày lễ Thánh Valentine đã mở đầu như sau:

Tháng này thần Phoebus sáng ngời bước vào cung Song Ngư,

Các thiếu nữ sẽ nhận được vô vàn nụ hôn say đắm,

Bởi hễ khi nào mặt trời tiến vào chốn ấy,

Là ngày lễ Valentine lại đến gần kề,

Và cả nam thanh nữ tú đều khát khao

Tự chọn cho mình một người tình Valentine.

Như chúng ta đã thấy, tiền lệ ấy vốn được thiết lập bởi những loài chim đang mùa giao phối. Nhà thơ viết "Lịch" chắc chắn đã chuyển hóa thành thơ một niềm tin chiêm tinh cổ xưa: khi mặt trời mùa xuân bước vào cung hoàng đạo của loài Cá, nữ thần tình yêu trong hình hài chim bồ câu sẽ quay trở lại trần gian.

Mặt khác, những người ủng hộ thuyết Vật tổ có thể lập luận rằng sự gắn kết giữa chim bồ câu với các nữ thần rắn và nữ thần cá của sự màu mỡ bắt nguồn từ sự hòa trộn giữa các bộ lạc từng tôn thờ những vật tổ động vật khác nhau. "Người dân đảo Pelew tin rằng," Giáo sư Frazer cho hay, "linh hồn của tổ tiên họ ngự trị trong một số loài động vật nhất định, và vì thế họ xem chúng là linh thiêng tuyệt đối không được tổn hại. Do đó, người này sẽ không sát hại loài rắn, người kia không làm hại chim bồ câu, cứ thế tiếp diễn; nhưng tất cả bọn họ lại sẵn sàng tiêu thụ loài động vật linh thiêng của hàng xóm bất cứ lúc nào."[491] Việc người Ai Cập cũng sở hữu những tập tục tương tự được gợi mở qua những gì Herodotus kể cho chúng ta về các loài động vật linh thiêng của họ: "Những ai sinh sống gần Thebes và hồ Moeris dành sự tôn kính tôn giáo cho cá sấu... Những người sống tại hoặc gần Elephantine, thay vì xem những sinh vật này là linh thiêng, lại biến chúng thành một món ăn... Hà mã được tôn sùng là linh thiêng tại vùng Papremis, nhưng hoàn toàn không ở bất kỳ phần nào khác của Ai Cập... Họ nướng và luộc... chim cùng cá... trừ những loài được bảo tồn cho các mục đích thiêng liêng."[492] Động vật vật tổ chi phối vận mệnh của các bộ lạc và dòng họ. "Grose kể cho chúng ta biết rằng," Brand chia sẻ, "bên cạnh những điềm báo chung về cái chết, rất nhiều gia đình sở hữu những lời cảnh báo hoặc dấu hiệu riêng biệt: một số qua sự xuất hiện của một loài chim, số khác qua bóng dáng của một người phụ nữ cao lớn mặc toàn y phục trắng... Pennant cho hay rất nhiều đại gia tộc tại Scotland từng có thần hộ mệnh hoặc thiên tài riêng, chuyên mang đến cho họ những lời loan báo về các sự kiện tương lai."[493] Do đó, các thành viên thuộc những bộ lạc tôn sùng bồ câu sẽ khẩn cầu loài chim này hệt như nhà thơ tình yêu người Ai Cập, tìm kiếm điềm gở hay điềm lành từ tiếng kêu của chúng, hoặc nhìn thấy một chú bồ câu hiện hình thành linh hồn người đã khuất giống như người tình trong khúc ca dao "Người làm vườn đẫm máu". Họ cũng kiêng cữ việc sát hại chim bồ câu trừ các dịp tế lễ, và phải chịu đựng nỗi thống khổ tột cùng trên chiếc giường bệnh có chứa lông bồ câu, do "điều cấm kỵ" đã bị phá vỡ.

Một lời giải thích tương tự là hoàn toàn cần thiết để lý giải cho sự chuyên môn hóa của một số nữ thần nhất định thành các vị thần cá, rắn, mèo hay chim. Aphrodite — vị nữ thần giống như Ishtar từng hấp thụ các thuộc tính của nhiều nữ thần màu mỡ và vận mệnh — đã gắn liền với nhiều biểu tượng động vật nổi bật tại các vùng miền hoặc trong các bộ lạc có mối giao du khép kín, trong khi hoa anh túc, hoa hồng, hoa sim,... vốn được dùng làm bùa yêu hay chế tạo thuốc mê tình ái, cũng được hiến tế cho nàng. Các vị thần mang hình hài nhân loại được trang hoàng bằng vô số biểu tượng và loài hoa của tín ngưỡng dân gian.

Từ những bằng chứng so sánh được tập hợp tại đây, có thể nhận thấy rằng học thuyết về nguồn gốc Media hay Ba Tư của nàng Semiramis huyền thoại có phần hơi phiến diện. Hoàn toàn có thể chim bồ câu từng được tôn sùng tại Cyprus — cũng như tại Crete — từ nhiều thế kỷ trước khi ảnh hưởng của Assyria và Babylon thấm đẫm về phương tây qua các con đường Phoenicia và Hittite. Trong một bối cảnh khác, Sir Arthur Evans đã chỉ ra rằng sự tương đồng giữa tín ngưỡng Crete và tín ngưỡng Semite thời kỳ đầu "chỉ ra một số yếu tố chung xa xôi nào đó, bản chất của nó hiện vẫn còn mơ hồ, hơn là bất kỳ sự vay mượn dứt khoát nào từ bên này hay bên khác".[494]

Từ những bằng chứng do các truyền thuyết Semiramis và các văn bia nửa cuối thời kỳ Trung Đế chế Assyria cung cấp, có thể suy luận rằng sự phục hưng của "tín ngưỡng thờ Mẹ" đã được cổ vũ bởi những chuyển dịch xã hội và chính trị đang diễn ra. Trước hết, sức ảnh hưởng của Babylon chắc chắn đã in dấu ấn mạnh mẽ trong mối liên hệ này. Việc Adad-nirari nhận thấy sự cần thiết phải giành lấy sự ủng hộ từ người Babylon bằng cách tuyên bố nguồn gốc của mình xuất từ một trong những dòng dõi hoàng gia cổ xưa của họ, cho thấy ông không chỉ lo ngại về thái độ từ phía các học giả vương quốc phương nam, mà còn quan tâm đến khối quần chúng thuộc các dòng giống Sumer và Akkad lâu đời — những kẻ vẫn tiếp tục nướng bánh dâng lên Nữ vương Thiên đàng nhằm đảm bảo những mùa màng bội thu. Thứ hai, không loại trừ khả năng ngay cả tại Assyria, sự xuất hiện của Nebo cùng người vợ của ngài cũng tạo ra sức hút lan rộng khắp chốn. Vương quốc đó phần lớn đã bị chiếm cứ bởi một bộ phận dân cư tha hương; rất nhiều người ngoại kiều trong số đó đến từ những vùng đất nơi "tín ngưỡng thờ Mẹ" chiếm ưu thế, và họ chẳng hề mang sự tôn kính truyền thống nào dành cho Ashur, đồng thời nhìn nhận với thái độ thù địch đối với tầng lớp quý tộc quân phiệt — những kẻ đã chinh phục và cai trị nhân danh vị thần đáng sợ ấy. Có lẽ, tầm ảnh hưởng của người Aram — những kẻ từng tàn phá các ngôi đền thờ thần mặt trời tại Babylon — cũng góp phần hồi sinh tôn giáo cổ xưa của chủng tộc Địa Trung Hải. Cuộc nổi dậy tôn giáo của Jehu tại Israel — sự kiện tái thiết lập giáo cult thờ Ashtoreth — diễn ra sau khi ông rơi vào vòng kiềm tỏa của Damascus, và điều này hoàn toàn có thể có mối liên hệ với sự trỗi dậy chính trị của giáo cult nữ thần ở những nơi khác.

Nebo — vị thần được Adad-nirari tôn vinh tại Kalkhi — vượt xa tầm vóc của một vị thần địa phương xứ Borsippa. "Quan điểm thỏa đáng nhất," theo Jastrow, "là xem ngài như một phiên bản đối trọng của Ea. Giống như Ea, ngài chính là hiện thân và nguồn cội của trí tuệ... Việc nghiên cứu bầu trời là một phần của trí tuệ bắt nguồn từ Nebo, và trường phái đền đài tại Borsippa đã trở thành một trong những trung tâm trọng yếu cho kiến thức chiêm tinh, và sau đó là thiên văn học của Babylon... Giống như Nebo, Ea cũng gắn liền với hệ thống thủy lợi đồng ruộng và sự màu mỡ phát xuất từ đó. Một bài thánh thi đã ca ngợi ngài là đấng lấp đầy các kênh đào và đê điều, là kẻ bảo hộ những cánh đồng và mang lại mùa màng chín rộ." Nebo có sự kết nối với Merodach (Marduk) — người đôi khi được nhắc đến như thân phụ của ngài. Jastrow cho rằng mối quan hệ đối tác mật thiết giữa Nebo và Merodach "đã dẫn đến hệ quả là sự chuyển giao một số thuộc tính của vị thần mặt trời Marduk cho Nebo,[495] đứa con trai của ngài, y hệt cách Ea truyền lại phẩm chất của mình cho con trai ông là Marduk".[496]

Với tư cách là "người ghi chép" hay "thầy thông ngôn" giữa các vị thần, Nebo có nét tương đồng với vị thần Thoth của Ai Cập — đấng có sự liên kết với Khonsu (vị thần mặt trời mùa xuân và mặt trăng của tình yêu lẫn sự màu mỡ) cùng thần Osiris. Tại Borsippa, ngài sở hữu những nét đặc trưng rõ rệt của Tammuz, hệt như Merodach tại Babylon. Thực chất, Nebo dường như chính là hiện thân của Tammuz trong thời đại mới — đứa con trai của vị nữ thần cổ đại, kẻ đã vươn lên thành "Chồng của Mẹ mình". Nếu Nebo không có bất kỳ mối liên hệ nào với việc thờ phụng Đại Mẫu, thì thật khó lòng bức tượng của ngài lại mang trên mình dòng văn bia đề cập đến vua Adad-nirari và Vương hậu Sammu-rammat một cách bình đẳng như vậy. Người vợ Assyria của Nebo mang tên Tashmit. "Nữ thần khẩn cầu và tình yêu" này mang một ý nghĩa liên quan đến mặt trăng. Một lời cầu nguyện dâng lên ngài khi kết hợp cùng Nannar (Sin) và Ishtar, diễn tiến như sau:

Trong điềm gở của nguyệt thực mà... đã xảy ra,

Trong điềm gở của các thế lực, của những điềm báo, điềm gở chẳng lành đang hiện diện tại cung điện lẫn vương quốc của ta,

(Ta) đã hướng về phía người!

Trước điện thờ Nabu (Nebo) — người chồng, chúa tể, vị vương tử, đứa con trai đầu lòng của E-sagila của người — hãy xin ơn tha thứ cho ta!

Nguyện xin ngài lắng nghe tiếng khóc than của ta theo lời phán từ đôi môi người; nguyện xin ngài xóa đi tiếng thở dài, nguyện xin ngài thấu hiểu lời khẩn cầu của ta!

Damkina cũng được khẩn cầu theo một cách thức tương tự trong một bài nguyện khác:

Hỡi Damkina, nữ hoàng hùng dũng của muôn vị thần,

Hỡi vợ của Ea, ngài thật dũng mãnh,

Hỡi Ir-nina, nữ hoàng hùng dũng của muôn vị thần...

Đấng ngự trị chốn Vực thẳm, hỡi nữ chúa trời đất!...

Trong điềm gở của nguyệt thực, v.v.

Bau cũng được cẩm thố cầu xin trong một bối cảnh tương tự với danh xưng "nữ chúa hùng dũng ngự trị chốn bầu trời rực rỡ", tức "Nữ vương thiên đàng".[497]

Tashmit — cái tên mang ý nghĩa "Sự vâng lời" theo Jastrow, hoặc "Sự lắng nghe" theo Sayce — là người chuyển tải những lời cầu xin của các tín đồ đến với Nebo, người chồng của nàng. Giống như cách Isis khẩn nài Osiris, nàng khẩn nài Nebo thay cho nhân loại. Nhưng điều này không có nghĩa là nàng là nhân vật kém quyền lực nhất trong cặp đôi thần thánh ấy. Một nữ thần đảm nhận rất nhiều vai trò: nàng vừa là mẹ, là con gái, vừa là vợ của vị thần; là tôi tớ của một vị thần hoặc là "nữ hoàng hùng dũng của muôn vị thần". Đại Mẫu, như đã được chỉ ra, được xem là đấng vĩnh hằng bất tử; các vị thần rồi sẽ phai tàn, con trai nối ngôi cha; chỉ riêng mình nàng là trường tồn. Cứ như thế, Semiramis cũng sống mãi trong trí nhớ nhân dân, như một vị vương hậu-nữ thần của những truyền thuyết lan rộng khắp chốn, dẫu cho các vị vua và thần linh đã chìm vào quên lãng. Mọi công trình vĩ đại thuở trước tại những vùng đất nơi cư dân bản địa từng thờ phụng Đại Mẫu dưới các danh xưng Damkina, Nina, Bau, Ishtar hay Tashmit đều được quy công cho nàng, bởi thuở xưa nữ thần được tin là Nguyên Nhân Đầu Tiên, là đấng sáng thế, là đấng hùng dũng ban phát cho vị thần cai trị những quyền năng mà ngài sở hữu — vị thần nắm giữ quyền uy bởi ngài chính là chồng của nàng, hệt như Nergal trong tư cách chồng của Eresh-ki-gal — nữ hoàng Âm phủ.

Sự nhân lên của các vị nữ thần được định hình rõ nét một phần xuất phát từ xu hướng tượng trưng hóa các thuộc tính của Đại Mẫu, và một phần do sự phát triển của vị "Nữ chúa" vĩ đại tại một địa phương cụ thể — nơi nàng phản ánh các hiện tượng tự nhiên bản địa và nơi sức mạnh chính trị mà các tín đồ của nàng đạt được đã nhấn mạnh tầm vóc vĩ đại của nàng. Những truyền thuyết xoay quanh một nữ thần nổi tiếng theo thời gian đã được quy kết cho các nữ thần khác, và thông qua Aphrodite cùng Derceto, chúng ta dường như thấy được những nữ thần mẹ đã hấp thụ truyền thuyết của nhiều hơn một vị "nữ chúa" địa phương ngự trị bên dòng sông, đồng bằng, khu rừng hay ngọn núi. Mặt khác, Semiramis lại tồn tại như một nhịp cầu nối liền thế giới cổ đại với thế giới tân thời, giữa xứ sở phát xuất dòng chảy văn hóa ngàn năm và những vùng đất tiếp nhận nó. Với tư cách là nữ tư tế tối cao của giáo cult, nàng đã đồng nhất hóa với vị nữ thần mang tên loài chim của nàng, hệt như cách Gilgamesh và Etana đồng nhất với người anh hùng văn hóa nguyên thủy hoặc vị tộc trưởng của người Sumer cổ đại, hay Sargon đồng nhất với Tammuz. Không còn nghi ngờ gì nữa, danh tiếng của Semiramis càng được khắc sâu hơn nữa bởi mối gắn kết khăng khít của nàng, dưới thân phận Vương hậu Sammu-rammat, với những cuộc cách tân tôn giáo từng làm chấn động vương quốc của thần Ashur trong thời kỳ Trung Đế chế.

Adad-nirari IV, người con trai hoặc người chồng của Sammu-rammat, là một vị tướng dũng mãnh và bách chiến bách thắng. Ông chính là vị vua Assyria trở thành đấng "cứu tinh" của Israel. Mặc dù không thể tái hiện chi tiết mọi chiến dịch viễn chinh của ông, nhưng qua danh mục còn sót lại trong Biên sử Eponym, chúng ta nhận thấy ông đã thu hẹp hoặc mở rộng biên giới Đế chế Assyria bao trùm một lãnh thổ rộng lớn hơn bất kỳ bậc tiền bối nào. Ở vùng Đông Bắc, ông đánh bại các bộ lạc xứ Media cùng nhiều tộc người khác, thâu tóm một phần lớn cao nguyên Iran; ông buộc Edom phải cống nạp, đồng thời củng cố quyền kiểm soát tại Babylon bằng cách hạn chế thế lực của người Chaldae xứ Sealand. Ở phương bắc, ông thống trị — ít nhất là theo lời tuyên bố của ông — những lãnh thổ rộng lớn của người Nairi. Ông cũng khẳng định thành công uy thế tối cao của mình trước người Hittite.

Vương quốc Aram xứ Damascus — nơi từng chống chịu thành công cuộc tấn công của Shalmaneser vĩ đại và sau đó, như chúng ta đã thấy, đàn áp các vương quốc Israel cùng Judah — đã bị Adad-nirari đánh bại hoàn toàn. Vị vua già Hazael qua đời khi quyền lực của Assyria đang được củng cố và gia tăng dọc theo các vùng biên giới của ông. Kế vị ông là con trai ông Mari — nhân vật được cho là đồng nhất với Ben-Hadad III trong Kinh Thánh.[498]

Chẳng bao lâu sau khi vị quân vương mới này bước lên ngai vàng, Adad-nirari IV đã dẫn một đại quân tiến đánh ông. Vị quân chủ Syria có lẽ đã bị đánh úp bất ngờ; vương quốc của ông khả năng cao đang phải gánh chịu hậu quả từ ba thất bại trước đó do những kẻ nổi dậy Israel giáng xuống.[499] Dù sao đi nữa, Mari cũng không thể tập hợp một liên minh quân đội nào để chống lại đà tiến công của Assyria, và đành phải tìm kiếm chốn dung thân sau những bức tường thành của Damascus. Thành phố kiên cố này bị vây hãm ngặt nghèo, và cuối cùng Mari buộc phải đầu hàng, thừa nhận Adad-nirari là bậc tối cao thống trị mình. Cái giá cho sự hòa bình baoمل 23.000 talent bạc, 20 talent vàng, 3.000 talent đồng và 5.000 talent sắt, cùng với những món đồ trang trí bằng ngà voi, đồ nội thất, hàng dệt thêu và vô vàn sản phẩm khác "nhiều không kể xiết". Cứ như thế, "Chúa đã ban cho Israel một đấng cứu tinh, để họ thoát khỏi ách thống trị của người Syria; và con cái Israel lại được an cư trong lều trại của mình như thuở nào". Lời trích dẫn mang ý nghĩa sâu sắc này về cuộc chinh phạt Damascus của nhà vua Assyria được tiếp nối bằng một chi tiết khác rọi sáng các hiện tượng tôn giáo trong giai đoạn đó: "Dù vậy, họ vẫn chẳng từ bỏ tội lỗi của nhà Jeroboam — kẻ đã xui giúp Israel vấp phạm, mà tiếp tục bước đi trong đó; và nơi thờ tự (grove) vẫn tồn tại ở Samaria".[500] Ashtoreth cùng con bê vàng của nàng tiếp tục được tôn sùng, và những chú bồ câu được đem ra hiến tế cho vị thần Adonis địa phương.

Vẫn chưa chắc chắn liệu Adad-nirari có tiến xa hơn thành Damascus hay không. Rất có thể tất cả các quốc gia từng thần phục vị vua của thành phố đó đã ngay lập tức trở thành chư hầu tự nguyện của Assyria — đấng bảo hộ của họ. Cống vật mà Adad-nirari nhận được từ Tyre, Sidon, vùng đất Omri (Israel), Edom và Palastu (Philistia) có lẽ được dâng nộp như một sự thừa nhận hình thức về quyền suzerain của ông nhằm đưa họ trực tiếp vào tầm kiểm soát của Assyria, đồng thời ngăn chặn việc Damascus quay lại trả thù họ.

Rất ít chi tiết còn lưu lại về triều đại của vị vua kế tiếp, Shalmaneser IV (781–772 TCN). Tuy nhiên, chúng lại được bổ sung bởi các văn bia Urartu. Mặc dù Adad-nirari từng khoác lác rằng ông đã khuất phục vương quốc Urartu ở phương bắc, nhưng thực chất ông dường như chỉ làm được mỗi một việc là kìm hãm sự bành trướng về phía nam của thế lực đó trong một khoảng thời gian ngắn.

Người Urartu, cũng giống như người Mitanni, là một tầng lớp quý tộc quân phiệt[501] chuyên dùng vũ lực để hàn gắn các bộ lạc thuộc Vùng cao phía đông và phía bắc — những vùng đất mà nhiều đời vua Assyria từng sát nhập vào Đế chế của họ. Họ tiếp thu những tinh hoa văn hóa Assyria và sử dụng hệ thống chữ viết Assyria cho ngôn ngữ của chính mình. Vị thần của họ mang tên Khaldis, và họ gọi quốc gia mình là Khaldia. Dưới triều đại của Ashur-natsir-pal, vùng kiểm soát của họ chỉ quẩn quanh bên bờ sông Araxes, nhưng rồi dần mở rộng dưới các triều vua hùng mạnh hướng về phía tây nam cho đến khi thống trị hoàn toàn vùng bờ hồ Van. Ba trong số các vị vua đời đầu của họ là Lutipris, Sharduris I và Arame.

Dưới triều đại của Shamshi-Adad, người Assyria đụng độ với người Urartu — lúc bấy giờ chịu sự cai trị của "Ushpina xứ Nairi" (Ishpuinis, con trai Sharduris II). Vương quốc Urartu bành trướng với tốc độ chóng mặt và áp sát lãnh thổ Assyria. Về phía tây là các bộ lạc được gọi là Mannai — những kẻ thù phương bắc của người Media, một dân tộc nói ngôn ngữ Ấn-Âu.

Khi Adad-nirari IV phát động chiến tranh chống lại người Urartu, vị vua lúc bấy giờ của họ là Menuas — con trai của Ishpuinis. Menuas là một lãnh chúa chiến trận vĩ đại, đủ sức đối đầu ngang ngửa với Assyria trên một mặt trận bình đẳng. Nhờ chinh phạt, ông đã nhân đôi diện tích lãnh thổ dưới quyền kiểm soát của các bậc tiền bối. Adad-nirari nỗ lực đẩy lùi đối thủ về phương bắc, nhưng dọc theo toàn bộ biên giới Assyria từ sông Euphrates đến vùng Hạ Zab, Menuas liên tục ép các tiền đồn của Adad-nirari phải thối lui về phía nam. Tóm lại, người Assyria hoàn toàn lực bất tòng tâm trong việc bảo vệ giang sơn của chính mình.

Sau khi mở rộng vương quốc về hướng nam, Menuas tiến đánh lãnh thổ Hittite, khuất phục Malatia và buộc vua nước này phải cống nạp. Ông cũng đánh bại người Mannai cùng nhiều bộ lạc khác. Về phía bắc và tây bắc, ông sát nhập thêm một vùng đất đáng kể vào vương quốc của mình — nơi giờ đây có quy mô lớn chẳng kém gì Assyria.

Kinh đô của Menuas là thành phố Turushpa hay Dhuspas (Van), nơi được mang tên Khaldinas[502] vinh danh vị thần quốc gia. Suốt một thế kỷ, đây chính là trung tâm hành chính của Urartu. Những công trình kiến trúc được dựng lên tại đó bởi Menuas cùng những người kế vị về sau đã gắn liền với các truyền thuyết về Semiramis — vị vương hậu Sammu-rammat của Assyria, một người đồng thời đại với nhà chinh phạt vĩ đại xứ Urartu này. Tương tự như vậy, một bức tượng điêu khắc mô tả vị thần Hittite từng được Herodotus nhắc đến như đài tưởng niệm vinh danh vị Pharaoh Ai Cập Sesostris.

Hệ thống phòng thủ kiên cố nhất tại Dhuspas chính là pháo đài được dựng lên trên một mõm đá nhô ra lòng hồ Van. Một đội đồn trú nhỏ hoàn toàn có thể chống cự lại các cuộc vây hãm kéo dài tại nơi đó. Nguồn nước sinh hoạt của thành phố được đảm bảo thông qua việc xây dựng hệ thống cống ngầm dẫn nước. Menuas cho xây dựng một cung điện nguy nga tráng lệ — sánh ngang với dinh thự của quân vương Assyria tại Kalkhi — và trang hoàng nó bằng vô số chiến lợi phẩm giàu có cướp về từ các chiến dịch khải hoàn. Ông là một người yêu cây cối và cho trồng rất nhiều loài cây, đồng thời thiết kế những khu vườn rực rỡ sắc hoa chốn phương Đông. Từ cung điện, người ta có thể phóng tầm mắt bao quát toàn bộ khung cảnh đồi núi hùng vĩ bên bờ tây nam của hồ Van thơ mộng.

Kế vị Menuas là con trai ông, Argistis — người bước lên ngai vàng khi Adad-nirari của Assyria còn sinh thời. Trong giai đoạn đầu triều đại, ông tiến hành các chiến dịch quân sự về phía bắc vượt qua sông Araxes. Sau đó, ông đụng độ với Assyria và thâu tóm thêm nhiều lãnh thổ dọc theo biên giới phía bắc của vương quốc này. Ông cũng đàn áp thành công tộc Mannai — những kẻ từng nổi dậy chống đối.

Suốt ba năm (781–772 TCN), các tướng lĩnh của Shalmaneser IV liên tục giao chiến với Urartu, và một lần nữa vào các năm 776 TCN cùng 774 TCN, nhiều nỗ lực đã được triển khai nhằm ngăn chặn đà bành trướng về phía nam của cường quốc này. Không chỉ một lần người Assyria hứng chịu thất bại và buộc phải tháo chạy.

Assyria gánh chịu những tổn thất nặng nề về uy tín do bất lực trong việc kìm hãm đối thủ phương bắc của mình. Damascus nổi dậy và bắt buộc phải bị đàn áp, trong khi miền bắc Syria rơi vào cảnh chao đảo dữ dội. Hadrach từng nhận cuộc viếng thăm bất đắc dĩ vào năm cuối cùng triều vị vua này.

Ashur-dan III (771–763 TCN) bước lên ngai vàng Assyria giữa một giai đoạn bất ổn tột cùng. Ông hoàn toàn không đủ sức tấn công Urartu. Thay vào đó, quân đội của ông buộc phải tác chiến tại các vùng biên giới phía đông và phía nam. Một trận đại dịch bùng nổ vào năm 765 TCN — đúng năm Hadrach lại một lần nữa phải chịu sự can thiệp. Ngày 15 tháng 6 năm 763 TCN, một hiện tượng nhật thực toàn phần xảy ra, và sự kiện đáng sợ đó nối tiếp bằng một cuộc nổi dậy tại Asshur mà chắc chắn mang nguồn gốc từ giới tư tế. Con trai nhà vua là Adad-nirari đã nhúng tay vào đó, dẫu vậy vẫn chưa rõ liệu ông có phế truất cha mình trong một thời gian ngắn hay không. Đến năm 758 TCN, Ashur-dan một lần nữa cho thấy dấu hiệu hành động khi nỗ lực dập tắt các cuộc bùng nổ bạo loạn tại Syria trong giai đoạn nội chiến.

Adad-nirari V lên ngôi vào năm 763 TCN. Ông phải đối mặt với các cuộc nổi loạn tại Asshur và nhiều thành phố khác. Quả thực, trong phần lớn thời gian trị vì, ông dường như luôn bận rộn với việc tái thiết lập quyền uy bên trong biên giới Assyria. Các tỉnh phía Syria một lần nữa giành lại nền độc lập.

Trong bốn năm đầu tiên dưới triều vị vua kế nhiệm Ashur-nirari IV (753–746 TCN), quân đội chưa từng rời khỏi lãnh thổ Assyria. Vùng Namri nhận sự viếng thăm vào các năm 749–748 TCN, nhưng vẫn chưa rõ liệu ông giao chiến với người Urartu hay người Aram — những kẻ vốn trở nên hung hăng trong giai đoạn Assyria suy yếu này. Vào năm 746 TCN, một cuộc nổi dậy bùng phát tại thành phố Kalkhi và nhà vua buộc phải rời bỏ nơi đó. Chẳng bao lâu sau, ông qua đời — có lẽ đã bị ám sát — và không một người con trai nào của ông bước lên ngai vàng. Một năm trước đó, Nabu-natsir — được người Hy Lạp gọi là Nabonassar — đã đăng quang ngôi vua Babylon.

Ashur-nirari IV dường như là một vị quân vương có tính cách khá tương đồng với vị Pharaoh lừng danh Akhenaton của Ai Cập — một kẻ mộng mơ không hề mặn mà với chiến tranh. Ông giữ quân đội ở lại quê nhà trong khi các lãnh thổ hải ngoại lần lượt nổi dậy chống lại ông. Dường như ông nuôi dưỡng giấc mộng bảo vệ Assyria khỏi các cuộc tấn công thông qua những hiệp ước hòa bình. Ông sắp xếp một hiệp ước với vị vua Lưỡng Hà Mati-ilu xứ Agusi — kẻ cam kết không khơi mào chiến tranh nếu chưa có sự đồng thuận từ bá chủ Assyria của hắn, và hoàn toàn có khả năng từng tồn tại những văn bản tương tự khác nhưng nay đã thất truyền. Trong những giờ phút nhàn rỗi, nhà vua chìm đắm trong các hoạt động nghiên cứu học thuật và tiếp tục bồi đắp cho thư viện hoàng gia. Cuối cùng, những binh sĩ thất vọng của ông đã tìm thấy một thủ lĩnh xứng tầm nơi một vị tướng lĩnh — kẻ đã chớp lấy ngai vàng và mang tôn hiệu hoàng gia Tiglath-pileser.

Ashur-nirari IV chính là vị vua cuối cùng của thời kỳ Trung Đế chế Assyria. Ông có lẽ là một con người sở hữu phẩm chất cao quý, sự tao nhã và xứng đáng nhận được sự kính trọng từ chúng ta, dẫu cho ông lại là một vị quân vương hoàn toàn không phù hợp để lèo lái một Nhà nước mang bản chất hiếu chiến.

[464] The Land of the Hittites, J. Garstang, tr. 354.

[465] The Old Testament in the Light of the Historical Records and Legends of Assyria and Babylonia, T.G. Pinches, tr. 343.

[466] Nat. Hist., v, 19 và Strabo xvi, 1-27.

[467] The Mahabharata: Adi Parva, các phần lxxi và lxxii (Bản dịch của Roy, tr. 213–216, và Indian Myth and Legend, tr. 157 và các trang tiếp theo).

[468] Nghĩa là, diễn ra không qua nghi lễ nhưng dựa trên sự đồng thuận.

[469] The Golden Bough (The Scapegoat), tr. 369 và các trang tiếp theo (tái bản lần thứ 3). Có lẽ nàng Semiramis thần thoại cùng các truyền thuyết liên quan đã tồn tại từ lâu trước khi Sammu-rammat lịch sử xuất hiện, dẫu cho cả hai sau đó đã bị lẫn lộn vào nhau.

[470] Herodotus, i, 184.

[471] De dea Syria, 9-14.

[472] Strabo, xvi, 1, 2.

[473] Diodorus Siculus, ii, 3.

[474] Herodotus, i, 105.

[475] Diodorus Siculus, ii, 4.

[476] De dea Syria, 14.

[477] Loài chim nhỏ này có họ hàng với chim gõ kiến, thường xoay cổ một cách kỳ lạ mỗi khi hoảng sợ. Nó có thể từng tượng trưng cho sự điệu đà, yểu điệu của các thiếu nữ. Tuy nhiên, vì các nữ thần tình yêu đồng thời là "Nữ thần Vận mệnh", loài chim cổ rắn này có lẽ từng gắn liền với niềm tin rằng kẻ thủ ác gây ra án mạng hoặc bùa chú đoạt mạng sẽ bị phát hiện khi hắn đến gần thi thể nạn nhân. Nếu không có vết thương nào "chảy máu trở lại", thì những "cơn co giật tử thần" (những chuyển động quằn quại lúc lâm chung) có thể vạch mặt kẻ tội phạm là ai. Trong một khúc ca dao Scotland kể về một thiếu nữ bị người tình sát hại, câu thơ sau đã xuất hiện:

Đó là vào lúc nửa đêm

Con gà trống bắt đầu cất tiếng gáy;

Và vào khoảnh khắc giữa đêm sâu

Xác chết bắt đầu quằn quại co giật.

[478] Langdon’s Sumerian and Babylonian Psalms, tr. 133, 135.

[479] Introduction to Lane’s Manners and Customs of the Modern Egyptians.

[480] Tammuz được nhắc đến trong một bài thánh thi Sumer như là "đấng mang giọng hót bồ câu, quả thực mang giọng bồ câu". Ông có lẽ từng sở hữu hình hài một chú bồ câu. Angus — vị thần mùa xuân, tình yêu và sự màu mỡ của người Celt — mang hình hài thiên nga; ông cũng có chu kỳ ngủ theo mùa hệt như Tammuz.

[481] Campbell’s Superstitions of the Scottish Highlands, tr. 288.

[482] Indian Myth and Legend, tr. 95.

[483] Sđd, tr. 329–30.

[484] Crete, the Forerunner of Greece, C.H. và H.B. Hawes, tr. 139.

[485] The Discoveries in Crete, tr. 137–8.

[486] Religion of the Semites, tr. 294.

[487] Egyptian Myth and Legend, tr. 59.

[488] Bao gồm cả ngỗng — một trong những hình hài của nữ thần mùa màng.

[489] Brand’s Popular Antiquities, tập ii, 230-1 và tập iii, 232 (tái bản năm 1899).

[490] Sđd, tập iii, tr. 217. Cây sim thường được sử dụng làm bùa yêu.

[491] The Golden Bough (Spirits of the Corn and of the Wild), tập ii, tr. 293 (tái bản lần thứ 3).

[492] Herodotus, ii, 69, 71 và 77.

[493] Brand’s Popular Antiquities, tập iii, tr. 227.

[494] Được trích dẫn bởi Giáo sư Burrows trong The Discoveries in Crete, tr. 134.

[495] Giống như thần Horus của Ai Cập, Nebo trải qua nhiều giai đoạn biến hóa: ông liên kết với mặt trời và mặt trăng, hành tinh Thủy, nguồn nước và mùa màng; ông vừa trẻ trung vừa già cỗi — một vị thần huyền bí.

[496] Aspects of Religious Belief and Practice in Babylonia and Assyria, tr. 94 và các trang tiếp theo.

[497] Babylonian Magic and Sorcery, L.W. King, tr. 6-7 và 26-27.

[498] 2 Các Vua, xiii, 3.

[499] 2 Các Vua, xiii, 14-25.

[500] 3 Các Vua, xiii, 5, 6. (Chú thích gốc ghi nhầm thành 3 Các Vua).

[501] Quần chúng nhân dân Urartu dường như mang gốc gác Hatti — thuộc dòng "đầu rộng", giống như hậu duệ của họ là người Armenia hiện đại.

[502] Vẫn chưa chắc chắn liệu thành phố này hay Kullani ở miền bắc Syria mới chính là Calno trong Kinh Thánh. Isaiah, x, 9.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.