Tóm lược
Babylonia hiện đại -- Lịch sử lặp lại chính nó -- Tuyến đường thương mại Babylon ở Lưỡng Hà -- Bá quyền của Ai Cập tại Syria -- Mitanni và Babylonia -- Những kẻ cướp chuyên trấn lột các đoàn lữ hành -- Tuyến đường thương mại sa mạc Ả Rập được mở cửa -- Những cuộc tranh chấp giữa Assyria, Elam và Babylonia -- Sự bành trướng chớp nhoáng của Đế quốc Assyria -- Người Hittite kiểm soát các tuyến đường thương mại phía Tây -- Các cuộc chinh phạt thuộc Vương triều thứ Mười Chín của Ai Cập -- Những chiến dịch của Rameses II -- Người Ai Cập và người Hittite trở thành đồng minh -- Nỗi lo sợ của Babylonia trước Assyria -- Những chiến tích của Shalmaneser -- Assyria thống trị Lưỡng Hà -- Cuộc chinh phạt Babylonia -- Sự sụp đổ của một vị quân vương vĩ đại -- Nội chiến ở Assyria -- Đế quốc tan rã -- Các cuộc chiến tranh giữa Babylonia và Elam -- Sự hồi sinh của thế lực Babylonia -- Các cuộc xâm lược của người Assyria và người Elam -- Sự chấm dứt của Vương triều Kassite -- So sánh Babylonia với Assyria.
Rất có thể trong thế kỷ này, Babylonia sẽ một lần nữa trở thành một trong những vựa lúa mì lớn của thế giới. Một dự án cải tạo đất đã được khởi động thông qua việc xây dựng một con đập lớn nhằm điều tiết nguồn nước của sông Euphrates; và nếu dự án này được đẩy mạnh một cách quyết liệt và quy mô trong những năm tới, các kênh đào cổ xưa -- vốn hiện đang được sử dụng làm đường cho các đoàn lữ hành -- hoàn toàn có thể được tận dụng để làm cho toàn bộ xứ sở trở nên màu mỡ và thịnh vượng như thưa thuở xưa. Khi thành quả tốt đẹp ấy đạt được, những thành phố mới có thể mọc lên và hưng thịnh bên cạnh tàn tích của các trung tâm văn hóa Babylon cổ đại.
Sự hồi sinh của nông nghiệp sẽ đi kèm với sự hồi sinh của thương mại. Các tuyến đường thương mại cổ xưa khi đó sẽ được mở cửa trở lại, và những đoàn lữ hành di chuyển chậm chạp sẽ được thay thế bằng những đoàn tàu tốc hành. Một bước khởi đầu theo hướng này đã được thực hiện. Tuyến đường giao thương hiện đại đầu tiên băng qua ngưỡng cửa Kỷ nguyên mới của Babylonia chính là tuyến đường sắt của Đức chạy xuyên qua Tiểu Á, Bắc Syria và Lưỡng Hà để đến Baghdad.[407] Tuyến đường này đưa xứ sở của Hammurabi đến gần hơn với châu Âu, đồng thời sẽ giải quyết những vấn đề từng thu hút sự chú ý của nhiều vị vua kình địch trong suốt nhiều thế kỷ dài trước khi thế giới biết gì về "vẻ huy hoàng từng thuộc về Hy Lạp và sự vĩ đại từng thuộc về Rome".
Những biến đổi đột ngột và đầy kịch tính này đang khiến lịch sử lặp lại chính mình. Một lần nữa, các cường quốc trên thế giới lại đang bày tỏ nhiều lo ngại về "vùng ảnh hưởng" tương ứng của họ tại Tây Á, đồng thời quần tụ lại quanh vùng đất cổ Babylon. Ở phía đông, nơi những người Elam và Kassite hiếu chiến từng bị tiếp bước bởi người Ba Tư và người Mede đắc thắng, Nga và Anh đã khẳng định vị thế là những lực lượng bảo hộ lãnh thổ Ba Tư, trong đó ảnh hưởng của Anh là tối cao tại Vịnh Ba Tư. Thổ Nhĩ Kỳ kiểm soát vùng đất của người Hittite, trong khi nước Nga sừng sững như một người khổng lồ bên kia các cao nguyên Armenia; Thổ Nhĩ Kỳ cũng là thế lực cai trị ở Syria và Lưỡng Hà -- những nơi đang bị cắt ngang bởi tuyến đường sắt Baghdad của nước Đức. Pháp đang xây dựng các đường sắt ở Syria và sẽ kiểm soát "con đường của người Philitinh" xưa kia. Anh chiếm đóng đảo Syp trên bờ biển Địa Trung Hải và nắm giữ vận mệnh của vùng đất Ai Cập cổ đại -- nơi, dưới thời Vương triều thứ Mười Chín rực rỡ, từng mở rộng vùng ảnh hưởng đến tận biên giới Tiểu Á. Một lần nữa, sau khoảng thời gian nhiều thế kỷ trôi qua, chính trị quốc tế lại đang chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi các vấn đề liên quan đến sự phát triển thương mại tại Babylonia và vùng phụ cận.
Lịch sử của các quốc gia kình địch thời cổ đại, đang được các nhà khảo cổ hiện đại chắp vá lại, mang một ý nghĩa đặc biệt đối với chúng ta dưới lăng kính của những diễn biến chính trị ngày nay. Chúng ta đã chứng kiến Assyria trỗi dậy thành một thế lực nổi bật. Quốc gia này bắt đầu vươn lên thành một đại cường khi Ai Cập thống trị "Vùng đất phía Tây" (xứ sở của người Amorite) trải dài về phía bắc đến tận biên giới Cappadocia. Dưới thời trị vì của người Kassite, ảnh hưởng chính trị của Babylonia tại Lưỡng Hà đã suy giảm, nhưng ảnh hưởng văn hóa của họ vẫn được duy trì, bởi ngôn ngữ và chữ viết của họ vẫn tiếp tục được sử dụng trong giới thương nhân và ngoại giao.
Vào đầu thời kỳ Pharaon Akhenaton, thế lực tối cao ở Lưỡng Hà là Mitanni. Với tư cách là đồng minh của Ai Cập, vương quốc này đóng vai trò là một quốc gia đệm nằm ở biên giới phía bắc Syria, ngăn chặn sự bành trướng về phía nam từ Tiểu Á của liên minh Hittite và sự bành trướng về phía tây của một Assyria hiếu chiến, đồng thời kìm hãm tham vọng của Babylonia -- quốc gia vẫn tuyên bố chủ quyền đối với "vùng đất của người Amorite". Chừng nào Mitanni còn đứng vững như một vương quốc hùng mạnh, các lãnh thổ thuộc địa Syria của Ai Cập vẫn dễ dàng được kiểm soát, và các thương nhân Ai Cập được hưởng những ưu đãi đặc biệt so với thương nhân Babylon. Nhưng khi Mitanni bị đánh bại và lãnh thổ của vương quốc này bị chia cắt giữa người Assyria và người Hittite, Đế quốc Bắc Syria của Ai Cập đã tan rã. Một cuộc tranh chấp lớn sau đó nổ ra giữa các quốc gia Tây Á nhằm tranh giành quyền bá chủ chính trị tại "vùng đất của người Amorite".
Babylonia đã gặp phải bất lợi nghiêm trọng khi mất đi quyền kiểm soát tuyến đường lữ hành phía tây của mình. Trước thời kỳ Kassite, ảnh hưởng của họ là tối cao ở Lưỡng Hà và miền trung Syria; từ thời Sargon xứ Akkad và Naram-Sin cho đến tận cuối Kỷ nguyên Hammurabi, thương nhân của họ chẳng phải sợ hãi những kẻ cướp bóc hay các tiểu vương nào giữa các bờ sông Euphrates và bờ biển Địa Trung Hải. Thành phố Babylon đã lớn mạnh và giàu có với tư cách là trung tâm thương mại của Tây Á.
Bị ngăn cách với biên giới vùng đồng bằng châu thổ bởi những vùng hoang mạc rộng lớn và hiểm trở của sa mạc Ả Rập, Babylonia giao thương với Ai Cập theo một tuyến đường vòng. Con đường lữ hành của họ chạy ngược lên phía bắc dọc theo bờ tây sông Euphrates hướng tới Haran, rồi từ đó chạy xuống phía nam xuyên qua Palestine. Đây là một đoạn đường vòng xa xôi, nhưng đó lại là con đường khả thi duy nhất.
Trong giai đoạn đầu thời Kassite, các đoàn lữ hành xuất phát từ Babylon buộc phải đi qua vùng lãnh thổ do Mitanni kiểm soát, nhờ đó Mitanni có thể áp đặt các mức thuế nặng nề và làm đầy ngân khố bằng vàng của Babylon. Tình hình cũng chẳng khá hơn khi ảnh hưởng của Mitanni suy giảm ở miền nam Lưỡng Hà. Trên thực tế, những khó khăn mà thương nhân phải đối mặt khi ấy càng gia tăng, bởi các tuyến đường lữ hành bị hoành hành bởi những băng nhóm cướp bóc mang tên "Suti" -- những kẻ được nhắc đến trong các bức thư Tell-el-Amarna. Những tên cướp này thách thức mọi cường quốc và trở nên mạnh mẽ đến mức ngay cả các sứ giả được cử từ vị vua này sang vị vua khác cũng có nguy cơ bị cướp bóc và sát hại không nương tay. Khi chiến tranh bùng nổ giữa các quốc gia hùng mạnh, chúng cướp phá gia súc và tàn phá các thị trấn ở những vùng không được bảo vệ.
Người "Suti" là người Ả Rập gốc Aram. Sự kiện được gọi là "Cuộc di cư Semitic lần thứ ba" đang diễn ra trong thời kỳ này. Các bộ lạc du mục gây rắc rối cho cả Babylonia lẫn Assyria, đồng thời xâm nhập vào Lưỡng Hà và Syria, làm suy kiệt sức mạnh của Mitanni cho đến khi vương quốc này không còn khả năng chống đỡ các cuộc tấn công vũ bão của người Assyria và người Hittite.
Các bộ lạc Aram được nhắc tới trong nhiều thời kỳ và bởi nhiều dân tộc khác nhau, không chỉ với cái tên "Suti" mà còn là "Achlame", "Arimi" và "Khabiri". Cuối cùng, họ được gọi đơn giản là "người Syria", và dưới cái tên đó, họ trở thành kẻ thù truyền kiếp của người Hê-bơ-rơ, mặc dù Giac-cóp vẫn được xem là có cùng dòng dõi với họ: "Tổ phụ tôi (tổ tiên tôi) là một người Aram lang thang sắp chết," một đoạn trong Kinh thánh ghi lại, "ông đã xuống Ai Cập ngụ cư ở đó với một ít người, và trở thành một dân tộc lớn, hùng mạnh và đông đúc".[408]
Một nỗ lực anh dũng đã được thực hiện bởi một trong các vị vua Kassite của Babylonia nhằm bảo vệ giới thương nhân bằng cách quét sạch nạn cướp bóc giữa Ả Rập và Lưỡng Hà, đồng thời mở ra một tuyến đường lữ hành mới và trực tiếp tới Ai Cập băng qua sa mạc Ả Rập. Vị quân vương được nhắc tới chính là Kadashman-Kharbe, cháu ngoại của Ashur-uballit xứ Assyria. Như chúng ta đã thấy, ông đã hợp sức với người họ hàng lỗi lạc và hùng mạnh của mình để ra tay trừng trị nghiêm khắc nhóm "Suti". Sau đó, ông cho đào giếng và dựng lên một chuỗi các công sự trông giống như những "lô-cốt", để các đoàn lữ hành có thể qua lại không bị gián đoạn, và các thương nhân được giải thoát khỏi những khoản thuế khóa của các tiểu vương mà lãnh thổ của họ bắt buộc phải đi qua khi di chuyển theo tuyến đường Haran.
Tuy nhiên, kế hoạch táo bạo này từ đầu đã cầm chắc thất bại. Nó nhận được rất ít sự ủng hộ từ phía những người Kassite ở Babylon. Không còn tài liệu nào sót lại để cho biết bản chất thỏa thuận giữa Kadashman-Kharbe và Ashur-uballit ra sao, nhưng có thể chắc chắn rằng nó bao hàm việc Babylonia phải từ bỏ yêu sách lịch sử của mình đối với Lưỡng Hà hoặc một phần vùng đất ấy, đồng thời thừa nhận vùng ảnh hưởng của Assyria tại khu vực đó. Có lẽ chính vì những khuynh hướng thân Assyria quá rõ ràng ấy mà người Kassite đã sát hại Kadashman-Kharbe và đưa kẻ mạo danh được gọi là "con của kẻ vô danh" lên ngai vàng trong một khoảng thời gian ngắn.
Những người kế vị trực tiếp của Kadashman-Kharbe nhận ra ở Assyria một đối thủ nguy hiểm và không từ thủ đoạn, vì vậy họ đã nối lại cuộc đấu tranh nhằm giành quyền sở hữu Lưỡng Hà. Tuyến đường thương mại băng qua sa mạc Ả Rập buộc phải bị bỏ hoang. Có lẽ nó đòi hỏi một lực lượng quân sự quá lớn để duy trì việc mở cửa. Kể từ đó, hầu như mọi cuộc chinh phạt mới do Assyria thực hiện đều lôi kéo nước này vào chiến tranh với Babylonia -- quốc gia dường như vẫn luôn chực chờ thời cơ thích hợp để làm suy yếu đối thủ phương bắc của mình.
Nhưng Assyria không phải là thế lực duy nhất mà Babylonia phải đề phòng. Ở biên giới phía đông, Elam cũng đang khao khát bành trướng. Các tuyến đường lữ hành chính của Elam chạy từ Susa xuyên qua Assyria hướng tới Tiểu Á, và qua Babylonia hướng tới bờ biển Phoenicia. Có lẽ vì hoạt động thương mại của họ bị cản trở bởi sự lớn mạnh của thế lực Assyria ở phía bắc -- giống như thương mại của Serbia trong thời đại của chúng ta bị cản trở bởi Áo -- nên họ đã nuôi dưỡng những giấc mộng chinh phục Babylonia. Trên thực tế, khi ảnh hưởng của người Kassite suy giảm, một trong những bài toán lớn của chính trị quốc tế là liệu Elam hay Assyria sẽ là kẻ chiếm đoạt các vùng đất cổ Sumer và Akkad.
Chính sách bành trướng mạnh mẽ của Assyria dưới thời Ashur-uballit vẫn được tiếp tục bởi con trai ông là Bel-nirari, như đã được chỉ ra. Cháu nội của ông, Arik-den-ilu, đã tiến hành một số chiến dịch thành công và thám hiểm về phía tây tận Haran, qua đó cắt ngang tuyến đường lữ hành của Babylon. Ông đã chiếm được những đàn gia súc lớn cùng những bầy cừu khổng lồ để đưa về Asshur, và có lần đã bắt đi tới 250.000 tù binh.
Trong khi đó, Babylonia tiến hành chiến tranh với Elam. Tương truyền rằng Khur-batila, Vua của Elam, đã gửi chiến thư thách đấu Kurigalzu III, một hậu duệ của Kadashman-Kharbe, với lời lẽ rằng: "Hãy đến đây; ta sẽ giao chiến với ngươi". Vị quân vương Babylon đã chấp nhận lời thách đấu, đem quân xâm chiếm lãnh thổ của đối thủ và giành được một chiến thắng vang dội. Bị quân lính bỏ rơi, vị vua Elam đã bị bắt làm tù binh và chỉ được trả tự do sau khi cắt nhượng một phần lãnh thổ triều cống hàng năm cho Babylonia.
Đang đà đắc thắng, vị vua người Kassite liền đem quân xâm lược Assyria khi Adad-nirari I băng hà và con trai ông là Arik-den-ilu lên ngôi. Tuy nhiên, ông nhận ra rằng người Assyria hùng mạnh hơn người Elam rất nhiều và đã phải nhận thất bại. Con trai ông là Na´zi-mar-ut´tash[409] cũng thực hiện một nỗ lực bất thành nhằm kiềm chế thế lực ngày càng lớn mạnh của cường quốc phương bắc.
Những cuộc xung đột tái diễn liên miên này có mối liên hệ mật thiết với vấn đề Lưỡng Hà. Assyria đang từng bước bành trướng về phía tây và đập tan những giấc mộng của giới chính trị gia lẫn thương nhân Babylon -- những kẻ vẫn hy vọng khôi phục quyền kiểm soát các tuyến đường lữ hành và vực dậy uy thế quốc gia của họ ở phương tây.
Giống như cha mình, Adad-nirari I của Assyria từng tấn công nhóm "Suti" người Aram đang định cư quanh vùng Haran. Ông cũng giành thêm một phần lãnh thổ của vương quốc Mitanni cổ đại, kết quả là ông đã nắm quyền kiểm soát một phần miền bắc Lưỡng Hà. Sau khi đánh bại Na´zi-mar-ut´tash, ông đã vạch lại ranh giới giữa các vùng ảnh hưởng của Assyria và Babylonia theo hướng mang lại lợi thế lớn cho đất nước mình.
Tại quê nhà, Adad-nirari thi hành một chính sách đầy quyết liệt. Ông phát triển các nguồn lực của thành bang Asshur bằng cách xây dựng một con đập lớn và bức tường kè, đồng thời góp phần thúc đẩy sự thịnh vượng của tầng lớp tư tế cùng sự phát triển của nền văn hóa Assyria thông qua việc mở rộng đền thờ thần Ashur. Trước khi qua đời, ông đã tự xưng tước hiệu đầy kiêu hãnh là "Shar Kishshate" -- tức "vua của thế giới", tước hiệu cũng được sử dụng bởi con trai ông là Shalmaneser I. Triều đại của ông kéo dài trong khoảng thời gian ba mươi năm và kết thúc vào khoảng năm 1300 trước Công nguyên.
Chẳng bao lâu sau khi Shalmaneser lên ngôi, đất nước của ông phải chịu tổn thất nặng nề từ một trận động đất làm sập đền thờ của nữ thần Ishtar ở Nineveh và đền thờ thần Ashur ở Asshur. Hỏa hoạn bùng phát trong công trình thứ hai và thiêu rụi nó hoàn toàn.
Những thảm họa này không làm vị vua trẻ nản lòng. Ngược lại, chúng dường như còn thúc đẩy ông dấn thân vào con đường chinh phạt để thu về kho báu và nô lệ, nhằm tiến hành công cuộc tái thiết các đền thờ mà không phải chần chừ. Ông đã trở thành một nhà kiến thiết vĩ đại và một vị tướng không biết mệt mỏi chẳng kém gì Thothmes III của Ai Cập, và dưới sự dẫn dắt của ông, Assyria đã trở thành quốc gia hùng mạnh nhất Tây Á. Trước khi ông qua đời, quân đội của ông khiến người ta khiếp sợ đến mức người Ai Cập và người Assyria phải khép lại cuộc đấu tranh kéo dài cho ngôi vị bá chủ ở Syria, đồng thời lập nên một liên minh để cùng nhau bảo vệ trước kẻ thù chung.
Tại thời điểm này, thiết tưởng cũng cần điểm lại một cách ngắn gọn lịch sử của Palestine và miền bắc Syria sau thời kỳ bành trướng của người Hittite dưới triều Vua Subbi-luliuma và sự suy tàn của quyền lực Ai Cập dưới thời Akhenaton. Phần phía tây của Mitanni và hầu hết miền bắc Syria đã bị người Hittite biến thành thuộc địa.[410] Xa hơn về phía nam, các đồng minh của họ là người Amorite đã lập nên một quốc gia đệm nằm ở biên giới vùng ảnh hưởng hạn chế của Ai Cập tại miền nam Palestine và vùng ảnh hưởng của Babylonia tại miền nam Lưỡng Hà. Mitanni được trị vì bởi một vị vua chư hầu với sứ mệnh ngăn chặn việc Assyria thâu tóm lãnh thổ ở vùng Tây Bắc.
Kế vị Subbi-luliuma trên ngai vàng Hittite là con trai ông, Vua Mursil, người được người Ai Cập gọi là "Meraser" hoặc "Maurasar". Phần lớn thời gian trị vì của vị quân vương này có vẻ khá hòa bình và thịnh vượng. Các đồng minh bảo vệ biên giới cho ông, nhờ đó ông có thể dành trọn tâm sức cho công cuộc củng cố đế quốc của mình ở Tiểu Á và Bắc Syria. Ông cho xây dựng một cung điện lớn tại Boghaz Köi và dường như nuôi dưỡng tham vọng mô phỏng sự láng lẩy chói lọi từ các triều đình hoàng gia Ai Cập, Assyria và Babylon.
Vào thời kỳ này, Đế quốc Hittite đang tiến đến đỉnh cao quyền lực. Họ kiểm soát các tuyến đường thương mại của cả Babylonia lẫn Ai Cập, và các nhà cai trị của họ dường như không chỉ có quan hệ ngoại giao mật thiết với cả hai quốc gia này mà thậm chí còn nhúng tay vào cả các vấn đề nội bộ của họ. Khi Rameses I lên ngôi hoàng đế Ai Cập vào đầu Vương triều thứ Mười Chín, ông đã ký kết một thỏa thuận với người Hittite; và vào một thời điểm sau đó, đại sứ của người Hittite tại Babylon -- người đại diện cho Hattusil II, con trai thứ hai của Vua Mursil -- thậm chí đã can thiệp vào một tranh chấp liên quan đến việc lựa chọn người kế vị ngai vàng.
Những năm cuối đời của Vua Mursil bị xáo trộn bởi các cuộc chinh phạt quân sự của Ai Cập -- quốc gia vừa khôi phục lại sức mạnh dưới thời Rameses I. Seti I, con trai của Rameses I và là Pharaon thứ ba của Vương triều thứ Mười Chín hùng mạnh, đã chớp lấy thời điểm nhà cai trị Hittite không có hành động quân sự nào để xâm lược miền nam Syria. Trước tiên, ông phải đối đầu với người Amorite và đã đánh bại họ thành công. Sau đó, ông tiến đánh về phía bắc tận Tunip và giành chiến thắng quyết định trước một đội quân Hittite, qua đó bảo đảm cho Ai Cập quyền kiểm soát Palestine kéo dài về phía bắc tận Phoenicia trong một khoảng thời gian.
Khi Mursil qua đời, kế vị ông trên ngai vàng Hittite là con trai ông, Mutallu, người được người Ai Cập gọi là "Metella" hoặc "Mautinel". Ông là một vị quân vương mạnh mẽ, hiếu chiến và dường như không chần chừ trong việc ép người Amorite từ bỏ sự quy thuận Ai Cập để công nhận ông làm bá chủ. Hệ quả là khi Rameses I lên ngôi hoàng đế Ai Cập, ông phải gánh vác nhiệm vụ giành lại các lãnh thổ tại châu Á của cha mình.
Những chiến dịch mở màn do Rameses tiến hành dọc theo bờ biển Palestine thu được nhiều thành công. Sau đó, vào năm trị vì thứ năm, ông tiến quân về phía bắc với một đại quân, dường như với mục đích noi theo những thành tựu của Thothmes III và ghi danh làm một bậc chinh phục vĩ đại. Nhưng ông đã đánh giá thấp sức mạnh của đối thủ và suýt chút nữa chuốc lấy thảm họa. Tiến lên một cách bồng bột với chỉ hai trong tổng số bốn sư đoàn của mình, ông bất ngờ thấy mình bị bao vây bởi quân đội của vị vua Hittite xảo quyệt Mutallu, ở vùng phụ cận thành phố Kadesh bên bờ sông Orontes. Sư đoàn thứ nhất của ông vẫn nguyên vẹn, nhưng sư đoàn thứ hai đã bị đánh cho tan tác bởi một lực lượng địch can thiệp bất ngờ. Khỏi vị trí hiểm nghèo ấy, Rameses tự giải cứu bằng cách dẫn đầu một cuộc đột kích đầy táo bạo nhắm vào chiến tuyến của người Hittite bên bờ sông và đã thành công rực rỡ. Rơi vào hỗn loạn, kẻ thù tìm đường tháo chạy vào thành phố, nhưng Pharaon đã không truy sát họ ở đó.
Mặc dù Rameses từng khoác lác khi trở về nước rằng ông đã lập được đại công, nhưng không gì chắc chắn hơn việc chiến dịch này là một thất bại thảm hại. Ông không thể giành lại cho Ai Cập những lãnh thổ phía bắc từng thừa nhận quyền bá chủ của Ai Cập dưới triều đại thứ Mười Tám. Sau đó, ông liên tục bị cuốn vào việc duy trì uy thế của mình tại miền bắc Palestine và khu vực lân cận Phoenicia. Rồi những chiến dịch quân sự tại châu Á của ông -- kéo dài tổng cộng khoảng hai mươi năm -- cuối cùng đã khép lại theo một cách đầy kịch tính và bất ngờ. Vua Mutallu của người Hittite đã tử trận hoặc bỏ mạng dưới nhát dao của thích khách, và người kế vị ông là người em trai Hattusil II (Khetasar), vị quân vương đã ký kết một hiệp ước hòa bình với đại đế Rameses.
Một bản sao bằng tiếng Ai Cập của tài liệu thú vị này vẫn có thể được đọc trên những bức tường của một ngôi đền ở Thebes, nhưng nó lại thiếu đi một số chi tiết khiến các nhà sử học ngày nay quan tâm. Chẳng hạn, không có bất kỳ tham chiếu nào về ranh giới của Đế quốc Ai Cập tại Syria, khiến cho việc đánh giá mức độ thành công trong các chiến dịch của Rameses trở thành bất khả thi. Dù vậy, một ánh sáng thú vị đã được rọi vào mục đích của hiệp ước thông qua một bức thư dạng bảng đất sét được Giáo sư Hugo Winckler phát hiện tại Boghaz Köi. Đó là bản sao của một thông điệp do Hattusil II gửi cho Vua Babylonia -- người từng gửi lời thắc mắc về vấn đề này. "Ta xin thông báo với huynh trưởng," vị quân vương Hittite viết; "Vua Ai Cập và ta đã lập liên minh, kết nghĩa anh em với nhau. Chúng ta là anh em và sẽ [đoàn kết chống lại] một kẻ thù chung, cùng chung bạn bè."[411] Kẻ thù chung ấy chẳng thể là ai khác ngoài Assyria, và bức thư của vị vua Hittite dường như ngầm gửi gắm tới Kadashman-turgu của Babylon rằng ông ta nên đứng chung chiến tuyến với Rameses II và Hattusil.
Shalmaneser I của Assyria vẫn đang theo đuổi một chính sách kiên định nhằm bành trướng về phía tây và phía bắc. Ông tấn công táo bạo vào các tiểu quốc Hittite ở phía đông và chinh phục Malatia, nơi ông thu giữ được rất nhiều kho báu cho thần Ashur. Thậm chí, ông còn lập ra các thuộc địa nằm trong vùng ảnh hưởng của người Hittite ở biên giới Armenia. Chiến dịch thứ hai của Shalmaneser nhắm vào phần lãnh thổ của vương quốc Mitanni cổ đại vốn đang nằm dưới sự kiểm soát của người Hittite. Vị vua chư hầu Sattuari, dường như là hậu duệ của Tushratta, đã nỗ lực kháng cự người Assyria với sự trợ giúp của người Hittite và người Aram, nhưng liên quân của ông đã bị đánh cho tan tác. Vị vua chiến thắng Shalmaneser sau đó đã có thể tiến sâu về phía tây đến tận Carchemish trên bờ sông Euphrates.
Sau khi đã thâu tóm toàn bộ vùng đất Mitanni, vị đại đế chinh phạt Assyria tiếp tục tấn công các(các) bộ lạc du mục Aram -- những kẻ vẫn duy trì tình trạng bất ổn liên tục quanh vùng Haran -- và ép họ phải thừa nhận ông là bậc tối cao.
Bằng cách đó, Shalmaneser dường như đã nắm quyền kiểm soát miền bắc Lưỡng Hà và qua đó kiểm soát luôn tuyến đường lữ hành của Babylon đi qua Haran. Hệ quả là uy thế của người Hittite chắc chắn đã suy giảm tại Babylon. Suốt một thế hệ, người Hittite đã đặt các thương nhân Babylon vào thế cá nằm trên thớt và rõ ràng đã buộc họ phải đóng những khoản thuế nặng nề. Winckler đã tìm thấy trong số các văn bản đất sét tại Boghaz Köi một số bức thư từ vị vua Babylon, trong đó ông phàn nàn về những vụ cướp bóc do các băng nhóm cướp người Amorite thực hiện, đồng thời yêu cầu chúng phải bị trừng phạt và kiểm soát. Một thông điệp như vậy là minh chứng rõ ràng cho thấy ông có quyền đòi hỏi một thỏa thuận hiện hành phải được thực thi, thay cho việc nộp cống.
Shalmaneser nhận thấy rằng Asshur -- kinh đô cổ kính -- không còn phù hợp để quản lý một đế chế đang ngày càng mở rộng của mình, vì vậy ông đã xây dựng một thành phố lớn tại Kalkhi (Nimrud), tức thành Calah trong Kinh thánh, một nơi sở hữu vị trí chiến lược giữa những đồng cỏ màu mỡ ngay chạc ba do sông Tigris và sông Thượng Zab tạo nên. Tại đó, trong một cung điện mới, ông đã dời triều đình huy hoàng của mình về đây.
Kế vị ông là người con trai Tukulti-Ninip I, vị quân vương hùng mạnh nhất trong số các hoàng đế Assyria thuộc Cổ Đế quốc. Ông giành được nhiều chiến công hiển hách ở phía bắc và phía đông, mở rộng và củng cố ảnh hưởng của Assyria tại Lưỡng Hà, đồng thời thọc sâu vào lãnh thổ Hittite, khuất phục không dưới bốn mươi vị vua và bắt họ phải cống nạp hàng năm. Việc ông bị cuốn vào cuộc xung đột với vị vua Babylon -- kẻ đang thông đồng với người Hittite để chống lại ông -- là điều không thể tránh khỏi. Một trong những bức thư trên bảng đất sét được Winckler tìm thấy tại Boghaz Köi mang ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh này. Hattusil khuyên vị quân vương trẻ của Babylonia hãy "đến và cướp phá vùng đất của kẻ thù". Rõ ràng ông ta tìm cách thoát khỏi sự quấy rầy khó chịu từ vị đại đế chinh phạt Assyria bằng cách xúi giục người bạn hoàng gia Babylon của mình đóng vai trò là "con cờ đi mượn".[412]
Vẫn chưa rõ liệu Kashtiliash II của Babylonia có thực sự đem quân xâm lược Assyria nhằm bẻ gãy sức mạnh của đối thủ hay không. Dù sao đi nữa, chiến tranh đã bùng nổ giữa hai quốc gia, và Tukulti-Ninip đã chứng tỏ mình là một thế lực không thể cản phá trên chiến trường. Ông tiến đánh Babylonia, không chỉ đánh bại Kashtiliash mà còn bắt sống vị vua này giải về Asshur, nơi ông ta bị xiềng xích và dâng lên trước thần Ashur.
Thành phố Babylon bị thất thủ, tường thành bị phá sập, và rất nhiều cư dân bị đưa lên máy chém. Tukulti-Ninip rõ ràng đang tiến hành một cuộc chiến tranh chinh phục khi ông cho cướp phá E-sagila -- "ngôi đền của đỉnh cao" -- và tước đoạt bức tượng bằng vàng của thần Merodach mang về Assyria, nơi nó ở lại trong khoảng mười sáu năm trời. Ông khuất phục toàn bộ miền nam Babylonia kéo dài xuống tới Vịnh Ba Tư và cai trị vùng đất này thông qua các tổng đốc.
Tuy nhiên, Tukulti-Ninip không phải là một hoàng đế được lòng dân, thậm chí ngay tại chính đất nước của mình. Ông xúc phạm tình cảm dân tộc khi tỏ ra ưu ái Babylonia và cho xây dựng một thành phố mới chưa rõ vị trí. Tại đó, ông dựng lên một cung điện nguy nga cùng một ngôi đền thờ thần Ashur cùng các vị thần khác. Ông đặt tên thành phố theo tên chính mình là Kar-Tukulti-Ninip.[413]
Bảy năm sau cuộc chinh phạt Babylonia, các cuộc nổi dậy chống lại hoàng đế đã bùng nổ ở cả Assyria lẫn Babylonia, và ông đã bị ám sát ngay trong cung điện của mình -- nơi bị vây hãm và chiếm đoạt bởi một đội quân do chính con trai ông là Ashur-natsir-pal I, kẻ đã kế vị ông, dẫn đầu. Trong khi đó, giới quý tộc Babylon đã đánh đuổi các garrisons (đồn binh) Assyria khỏi các thành phố của họ và đưa hoàng tử Kassite Adad-shum-utsur lên ngai vàng.
Cứ như thế, chỉ trong một khoảng thời gian ngắn, Đế quốc Assyria cổ đại -- vào cuối triều đại ba mươi năm của Tukulti-Ninip từng bao trùm toàn bộ thung lũng Tigris-Euphrates từ biên giới Armenia cho tới Vịnh Ba Tư -- đã tan thành mây khói. Một thế kỷ mờ mịt tiếp theo chứng kiến cảnh Assyria bị các kẻ thù tàn phá và bị chia cắt thành những tiểu quốc.
Người Elam không chần chừ trong việc chớp lấy tình trạng hỗn loạn ngự trị tại Babylonia trong những năm cuối thời kỳ thống trị của Assyria. Họ tràn qua một phần vùng Sumer cổ đại và chiếm lấy Nippur, nơi họ tàn sát một số lượng lớn dân cư và bắt đi rất nhiều tù nhân. Trong một dịp khác sau đó, họ tiếp tục cướp phá Isin. Tuy nhiên, khi vị vua Babylon đã quét sạch người Assyria khỏi đất nước mình, ông liền tấn công người Elam và đẩy lùi họ qua bên kia biên giới.
Không có bất kỳ thông tin nào được ghi lại về triều đại của kẻ sát hại cha mình là Ashur-natsir-pal I xứ Assyria. Kế vị ông là Ninip-Tukulti-Ashur và Adad-shum-lishir -- những người có thể cai trị đồng thời hoặc là cha con với nhau. Sau một khoảng thời gian ngắn, họ bị phế truất bởi hai nhà cai trị khác là Ashur-nirari III và Nabu-dan.
Vẫn chưa rõ lý do vì sao Ninip-Tukulti-Ashur lại bị phế truất. Có lẽ ông là đồng minh của Adad-shum-utsur, vị vua Babylon, và vì thế mà không được lòng dân chúng. Có lần ông đã đến Babylon, mang theo bức tượng của thần Merodach, nhưng rồi không bao giờ trở về nữa. Có lẽ ông đã trốn chạy khỏi những kẻ nổi loạn. Dù thế nào đi nữa, Adad-shum-utsur đã được yêu cầu gửi trả ông về, thông qua một vị quan chức Assyria -- kẻ có lẽ chính là Ashur-nirari III. Vị vua Babylon đã từ chối yêu cầu này, đồng thời cũng không chịu công nhận chính thức vị tân vương hoặc các tân vương đó.
Chẳng bao lâu sau, một kẻ soán ngôi khác là Bel-kudur-utsur đã dẫn dắt một đạo quân Assyria nghênh chiến với người Babylon, nhưng rồi phải bỏ mạng trên chiến trường. Kế vị ông là Ninip-apil-esharia -- kẻ đã dẫn quân đội rút về Asshur, bị đuổi theo sau bởi Adad-shum-utsur. Thành phố bị bao vây nhưng không bị hạ gác bởi quân đội Babylon.
Dưới triều đại của Adad-shum-utsur -- người cai trị trong ba mươi năm -- Babylonia đã khôi phục lại phần lớn vẻ huy hoàng thuở xưa. Họ kìm hãm được Elam và trừng trị nặng nề Assyria -- quốc gia khi ấy đang tê liệt vì nội chiến. Một lần nữa, họ làm chủ Lưỡng Hà và kiểm soát tuyến đường lữ hành dẫn tới Haran cùng Phoenicia, và rõ ràng mối quan hệ của họ với người Hittite lẫn người Syria mang sắc thái vô cùng thân thiện. Vị vua tiếp theo là Meli-shipak đã lấy tước hiệu Assyria là "Shar Kishshati" ("vua của thế giới") và có một triều đại thịnh vượng kéo dài mười lăm năm. Kế vị ông là Marduk-aplu-iddin I, người đã cai quản vận mệnh Babylonia trong khoảng mười ba năm. Sau đó, vinh quang của Vương triều Kassite cũng lụi tàn. Vị vua Zamama-shum-iddin lên nối ngôi với một triều đại ngắn ngủi vỏn vẹn mười hai tháng, trong khoảng thời gian đó vương quốc của ông liên tục bị xâm chiếm từ phương bắc bởi người Assyria dưới sự chỉ huy của Vua Ashur-dan I và từ phương đông bởi người Elam dưới quyền một vị vua chưa rõ danh tính. Một vài thị trấn đã bị chiếm đoạt và cướp phá, những chiến lợi phẩm phong phú bị cất giấu mang về Asshur và Susa.
Bel-shum-iddin kế vị Zamama-shum-iddin, nhưng chỉ ba năm sau đó, ông bị phế truất bởi một vị vua xứ Isin. Cứ thế, Vương triều Kassite của Babylonia chính thức khép lại sau khi tồn tại suốt 576 năm 9 tháng.
Babylonia từng được gọi là Karduniash dưới thời Vương triều Kassite. Cái tên này ban đầu được dùng để chỉ vùng đất nằm ở các cửa sông, nơi những kẻ thống trị ngoại lai lần đầu tiên giành được thế thượng phong. Rõ ràng họ nhận được sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ các thành phần không phải gốc Semitic trong dân chúng, đại diện cho một cuộc nổi dậy mang tính quần chúng chống lại quyền bá chủ chính trị của thành phố Babylon cùng vị thần Merodach của nó. Một chi tiết đáng chú ý trong bối cảnh này là các vị vua Kassite thời kỳ đầu tỏ ra ưu ái Nippur làm kinh đô và thúc đẩy việc thờ phụng Enlil -- vị thần Bel lớn tuổi, người có lẽ được đồng nhất với chính vị thần sinh sản và chiến tranh của họ. Vị thần mặt trời Sachi của họ dường như đã hòa làm một với Shamash. Tuy nhiên, theo thời gian, các vị vua cũng nối gót Hammurabi trong việc tôn vinh thần Merodach.
Ngôn ngữ Kassite đã góp phần làm phong phú thêm "tháp Babel ngôn ngữ" trong tầng lớp bình dân, nhưng chưa bao giờ được sử dụng trong các bản khắc. Từ rất sớm, những kẻ cai trị ngoại lai đã hoàn toàn bị Babylon hóa, và vì họ nắm quyền gần sáu thế kỷ, người ta không thể cho rằng họ không được lòng dân. Họ để cho vùng quê hương miền núi hay vùng định cư sớm nhất của họ ở phía đông bị chiếm đoạt và cai quản bởi Assyria, đồng thời có lẽ duy trì mối liên hệ lỏng lẻo sau khi định cư tại Babylonia, chẳng khác nào người Saxon ở nước Anh đối với vùng đất nguyên thủy của họ ở đại lục.
Mặc dù Babylonia không còn giữ được vị thế đại cường thế giới dưới thời nhà Kassite như dưới triều đại Hammurabi, nhưng xứ sở này vẫn vô cùng thịnh vượng với tư cách là một quốc gia công nghiệp, nông nghiệp và thương mại. Ngôn ngữ Babylon được sử dụng trên khắp Tây Á như là ngôn ngữ ngoại giao và thương mại, và thành phố Babylon chính là trung tâm thương mại quan trọng nhất của thế giới cổ đại. Các thương nhân của họ buôn bán trực tiếp lẫn gián tiếp với những xứ sở xa xôi. Họ nhập khẩu coban -- loại khoáng chất được dùng để nhuộm thủy tinh thành màu xanh lam rực rỡ -- từ Trung Quốc, và rất có thể thỉnh thoảng đã gặp gỡ các thương nhân Trung Quốc đi về phía tây cùng đoàn lữ hành của họ; trong khi đó, hoạt động buôn bán đá cẩm thạch và đá vôi diễn ra vô cùng tấp nập với hoặc thông qua Elam. Ai Cập là nguồn cung cấp vàng chính được khai thác từ các mỏ Nubia; và để đổi lấy kim loại quý giá này, người Babylon cung cấp cho các thương nhân sông Nile loại ngọc lưu ly (lapis-lazuli) từ Bactria, men màu cùng loại thủy tinh rực rỡ kỳ diệu của riêng họ -- không khác mấy so với thủy tinh Venice sau này -- bên cạnh xe chiến mã và ngựa. Người Kassite là những nhà chăn nuôi ngựa tài ba, và những tuấn mã chiến trận từ tỉnh Namar của Babylon luôn có nhu cầu rất lớn ở khắp mọi nơi. Họ cũng thúc đẩy ngành buôn bán gia súc. Việc chăn nuôi gia súc chủ yếu tập trung tại các vùng đầm lầy ở đầu Vịnh Ba Tư và các đồng cỏ mênh mông dọc biên giới sa mạc Ả Rập -- nơi vô cùng quen thuộc với Abraham cùng tổ tiên ông, cung cấp những khu vực chăn thả tuyệt hảo. Nông nghiệp cũng vô cùng phát triển; giống như ở Ai Cập, nó cấu thành nền tảng cho sự thịnh vượng của quốc gia và thương mại.
Rõ ràng là khối lượng tài sản khổng lồ đã tích tụ tại Karduniash trong thời kỳ Kassite. Khi các bức tượng của thần Merodach và nữ thần Zerpanitum được đưa trở lại Babylon từ Assyria, chúng được khoác lên mình -- như đã được ghi chép lại -- những bộ y phục thêu chỉ vàng lấp lánh ngọc ngà, trong khi đền E-sagila được tái trang hoàng với quy mô hoành tráng cùng những tác phẩm nghệ thuật vô giá.
Assyria hiện lên với một sự tương phản gay gắt với Babylonia -- vùng đất mẹ đã sản sinh ra nền văn hóa của họ. Với tư cách là một vương quốc độc lập, họ buộc phải phát triển theo những hướng đi khác nhau. Thực chất, họ không thể tồn tại như một cường quốc thế giới nếu thiếu đi sự hợp tác mang tính cưỡng ép từ các quốc gia láng giềng. Ngược lại, Babylonia có thể hưng thịnh trong trạng thái biệt lập tương đối, giống như Ai Cập trong thời kỳ Cổ Vương quốc, bởi họ có khả năng tự cung tự cấp lương thực và duy trì một dân cư đông đúc chừng nào vùng đồng bằng phù sa màu mỡ của họ được tưới tiêu trong mùa khô kéo dài khoảng tám tháng trong năm.
Vùng đất phía bắc Baghdad sở hữu cấu trúc địa lý khác biệt so với vùng đồng bằng phía nam, do đó ít phù hợp hơn cho sự ra đời và phát triển của một nền văn minh độc lập vĩ đại. Assyria bao gồm một cao nguyên phấn thuộc kỷ Trung sinh muộn với các trầm tích đệ tam, và có một diện tích cực kỳ hạn chế thích hợp cho các hoạt động nông nghiệp. Cư dân bản địa của họ vốn là các bộ lạc du mục chăn gia súc và săn bắn, và dường như không còn nghi ngờ gì nữa khi hoạt động nông nghiệp được du nhập dọc theo các bờ sông Tigris bởi những cư dân di cư từ Babylonia -- những người đã lập nên các thành bang thần phục các vị vua của Sumer và Akkad.
Sau thời kỳ Hammurabi, Assyria trỗi dậy thành một thế lực cướp bóc, dựa dẫm sự ổn định của mình vào những quốc gia sản xuất mà họ có thể chinh phục và kìm kìm kẹp dưới quyền cai trị. Họ chưa bao giờ có một tầng lớp nông dân đông đảo, và số ít ỏi mà họ có cuối cùng cũng biến mất, bởi các vị vua theo đuổi chính sách ngắn thị là đưa các thần dân trung thành đến lập thuộc địa ở biên giới đế chế, đồng thời đưa những kẻ ngoại kiều đến định cư ngay tại cốt lõi quê hương -- nơi chúng bị kiểm soát bởi quân đội. Bằng cách này, họ xây dựng nên một đế chế nhân tạo, chịu tổn thương trong những thời điểm khủng hoảng của lịch sử vì thiếu đi động lực thúc đẩy và chống đỡ to lớn từ một dân tộc gắn kết bởi các truyền thống bản địa bất diệt cùng tình yêu đất nước vốn là bản chất của lòng yêu nước chân chính. Tình cảm quốc gia chủ yếu chỉ giới hạn trong tầng lớp quý tộc quân sự và giới tư tế; những khối quần chúng ngoại kiều bị nô dịch và kém văn hóa chủ yếu chỉ quan tâm đến các nghĩa vụ hằng ngày của họ, và không nghi ngờ gì khi trong đó bao gồm cả những cộng đồng -- như dân Israel trong cảnh lưu đày -- luôn khao khát được trở về quê cha đất tổ.
Assyria buộc phải duy trì một đội quân thường trực, phát triển từ một liên minh băng cướp từng biến dân bản địa thành nô lệ và cuối cùng mở rộng tầm ảnh hưởng sang các quốc gia láng giềng. Những chiến công của quân đội đã làm cho Assyria trở nên hùng mạnh. Những vị vua chinh phạt tích lũy của cải phong phú bằng cách cướp phá các thành phố ngoại kiều, và ngày càng trở nên giàu có hơn khi họ có thể áp đặt triều cống hàng năm lên những quốc gia rơi vào tầm áp chế của mình. Họ thậm chí còn nhìn Babylonia với ánh mắt thèm thuồng. Để đạt được mục tiêu chinh phục quốc gia mẹ màu mỡ và thịnh vượng ấy, các hoàng đế Assyria thời kỳ đầu đã tiến hành các chiến dịch quân sự ở vùng Tây Bắc và thâu tóm Lưỡng Hà. Không có cách nào chắc chắn hơn để bóp nghẹt Babylonia ngoài việc nắm quyền kiểm soát các tuyến đường thương mại của xứ sở này. Giống như quyền làm chủ đại dương đối với Đại Anh ngày nay, quyền làm chủ các tuyến đường lữ hành chính là sinh mệnh của Babylonia cổ đại.
Babylonia chịu tổn thất ít hơn Assyria mỗi khi thất trận; nguồn tài nguyên thiên nhiên ban tặng mang lại cho họ năng lực phục hồi to lớn, và dân cư bản địa luôn tràn đầy tinh thần yêu nước mãnh liệt đến mức hàng thế kỷ thống trị bởi ngoại bang cũng không thể xóa nhòa khát vọng dân tộc của họ. Kẻ chinh phục Babylon buộc phải tự hóa thân thành một người Babylon. Người Amorite và người Kassite lần lượt phải tiếp thu lối sống cùng tư duy của người dân bản địa. Giống như người Ai Cập, người Babylon luôn giành được chiến thắng về mặt trí tuệ trước những kẻ đi chinh phục mình.
Trái lại, Đế quốc Assyria lại sụp đổ như một lâu đài làm bằng bài lá khi đội quân lính đánh thuê của họ gánh chịu chuỗi thất bại liên miên. Các vị vua, như chúng ta đã chỉ ra, phụ thuộc vào triều cống từ các quốc gia chư hầu để trả lương cho binh lính và duy trì lực lượng tư tế; họ phải đối mặt với nguy cơ phá sản quốc gia khi các chư hầu nổi dậy chống lại họ thành công.
Lịch sử của Assyria với tư cách là một cường quốc thế giới được chia thành ba thời kỳ: (1) Cổ Đế quốc; (2) Trung Đế quốc; (3) Tân Đế quốc hay Đế quốc cuối cùng.
Chúng ta đã theo dõi sự trỗi dậy và phát triển của Cổ Đế quốc từ thời Ashur-uballit cho đến triều đại của Tukulti-Ninip -- khi nó hưng thịnh rực rỡ rồi bất ngờ sụp đổ. Sau đó, cho đến thời kỳ thứ hai của Cổ Đế quốc, Assyria chỉ bao gồm một vài thành bang sở hữu nguồn lực nông nghiệp và là các trung tâm thương mại. Trong số đó, nơi năng động nhất chính là Asshur. Khi một nhà cai trị của Asshur có đủ khả năng -- thông qua việc bảo toàn nguồn thu để nắm trong tay lượng tư bản đủ mạnh nhằm gây dựng một đội quân lính đánh thuê hùng hậu như một canh bạc kinh doanh -- ông ta bắt đầu thiết lập nên một đế chế mới trên đống đổ nát của đế chế cũ. Tất nhiên, trong giai đoạn đầu, quá trình này diễn ra chậm chạp và đầy khó khăn. Nó đòi hỏi người Assyria bản địa phải dấn thân vào con đường binh nghiệp để đảm nhận các chức vụ sĩ quan chỉ huy, và những binh lính này phải được rèn luyện, kỷ luật thông qua việc tham gia vào các hoạt động cướp bóc -- điều cũng mang lại cho họ những phần thưởng hậu hĩnh cho sự phục vụ của mình. Babylonia trở nên hùng mạnh bằng cách phát triển nghệ thuật hòa bình; trong khi Assyria trở nên hùng mạnh bằng cách phát triển khoa học chiến tranh.
[407] Tại Carchemish, một cây cầu đường sắt vắt ngang qua bến phà sông rộng tới một dặm -- nơi các binh sĩ Assyria từng quen vượt sông nhờ sự trợ giúp của những chiếc phao làm bằng da động vật. Các kỹ sư đã phát hiện ra khả năng tận dụng bức tường kè sông có niên đại khoảng 3000 năm của người Hittite -- công trình kỹ thuật cổ xưa nhất trên thế giới. Bến phà này nằm trên tuyến đường thương mại cũ.
[408] Phục Luật Luật Lệ (Deuteronomy), xxvi, 5
[409] Cách phát âm: "u" phát âm là "oo".
[410] Các thành phố chính của Bắc Syria trước thời kỳ này vốn thuộc về người Hittite. Sự bành trướng này không làm thay đổi nền văn minh mà chỉ mở rộng phạm vi chiếm đóng và kiểm soát.
[411] Cuốn The Land of the Hittites của Garstang, trang 349.
[412] "Thành trì của Tukulti-Ninip."