Tóm lược
Nền văn minh đã phát triển rực rỡ—Các Patesi—Những thành bang nổi bật—Vùng phụ cận Babylon—Người Elam—Các tài liệu Kinh thánh nhắc đến Susa—Tính khí người Sumer—Những tư liệu rời rạc—Thành bang Kish và Opis—Một nữ chủ quán trở thành Nữ vương—Thờ phụng nữ thần—Tammuz trong vai trò Nin-Girsu—Triều đại vĩ đại của Lagash—Ur-Nina và hậu duệ—Một nhà chinh lược mang tầm vóc Napoleon—Thời kỳ hoàng kim của nghệ thuật Sumer—Nhà cải cách đầu tiên trong lịch sử—Sự trỗi dậy và sụp đổ của ông—Triều đại Erech—Sargon xứ Akkad—Người làm vườn hoàng gia—Huyền thoại về Sargon tại Ấn Độ—Một đế chế vĩ đại—Vị vua mua đất—Naram Sin nhà chinh lược—Cuộc đột kích ngoại bang thảm họa—Lagash một lần nữa nổi danh—Gudea nhà xây dựng đền thờ—Triều đại Ur—Triều đại Isin—Một người làm vườn khác lên làm vua—Sự trỗi dậy của Babylon—Các vị thần được nhân hình hóa—Lý do các vị thần Sumer để râu.
Khi tấm màn vén lên để hé lộ vở kịch về nền văn minh Babylon, chúng ta nhận ra mình đã bỏ lỡ màn đầu tiên cùng nhiều cảnh quay hấp dẫn của nó. Người Sumer và người Akkad xuất hiện rồi đi, nhưng không phải lúc nào chúng ta cũng có thể phân biệt được họ. Mặc dù phần lớn người Semite dễ dàng nhận diện qua bộ râu buông xõa, chiếc mũi cao và tấm áo choàng dài, một số người lại bắt chước người Sumer đến mức gần như đánh mất hoàn toàn bản sắc. Đáng chú ý là ở miền bắc, người Akkad mang đậm nét Semite hơn những người đồng thời ở miền nam, nhưng đôi khi thật khó để khẳng định một thành phố do hậu duệ của cư dân bản địa hay của những làn sóng di cư sau này kiểm soát. Các triều đại nổi lên rồi lụi tàn, và giống như ở Ai Cập đôi khi, tiến trình của câu chuyện rời rạc lại bị ngắt quãng bởi một sự thay đổi cảnh trí đột ngột trước khi chúng ta kịp thấu hiểu hoàn toàn tình hình và nhận thức được ý nghĩa của nó.
Điều chúng ta biết chắc chắn là nền văn minh đã phát triển ở mức độ cao. Cả ở miền bắc lẫn miền nam đều có rất nhiều thành bang độc lập và có tổ chức, và không hiếm khi chúng thâm chiến lẫn nhau. Thỉnh thoảng, những nhà cai trị đầy tham vọng nổi bật hẳn lên giữa các đồng liêu, tiến hành các chiến dịch quân sự mạnh mẽ và trở thành bá chủ của những vùng đất rộng lớn. Theo quy tắc, một vị quân chủ bại trận buộc phải thừa nhận quyền bá chủ của một vị vua hùng mạnh thường được phép duy trì tình trạng bán độc lập với điều kiện phải cống nạp một lượng lớn ngũ cốc hàng năm. Luật pháp của riêng họ vẫn tiếp tục có hiệu lực, và các vị thần của thành phố vẫn giữ vị trí tối cao, dù đôi khi sự tôn kính cũng có thể được dành cho các vị thần của kẻ chiến thắng. Ông tự xưng là Patesi—một "vị vua tư tế", hoặc theo nghĩa đen hơn là "người hầu của vị thần tối cao". Nhưng vì một vị quân chủ độc lập cũng có thể là một Patesi sùng đạo, nên không phải lúc nào khi một nhà cai trị được nhắc đến với danh hiệu đó, ông ta cũng nhất thiết kém quyền lực hơn các láng giềng của mình.
Khi biên sử lịch sử bắt đầu, Akkad bao gồm các thành phố Babylon, Cutha, Kish, Akkad và Sippar; còn nằm ở phía bắc của vùng Babylon chính là thành Opis mang đậm dấu ấn Semite. Trong số các thành phố của Sumer có Eridu, Ur, Lagash, Larsa, Erech, Shuruppak, và có lẽ cả Nippur, tọa lạc ngay trên vùng " biên giới". Ở phía bắc, Assyria vẫn đang trong quá trình "hình thành" và chìm trong sự mơ hồ. Một khu vực rộng lớn nhưng mơ hồ nằm phía trên thành Hit bên bờ sông Euphrates, kéo dài đến tận bờ biển Syria, được biết đến là "vung đất của người Amorite". Thung lũng Babylon hình con cá nằm giữa hai dòng sông, nơi các thị trấn có tường bao quanh được bao bọc bởi những cánh đồng xanh tươi và vô số kênh rạch lấp lánh dưới ánh mặt trời, lại bị giới hạn ở phía tây bởi những vùng hoang mạc cằn cỗi của sa mạc Ả Rập — nơi vào mùa khô "đá thiêu đốt thể xác" và những trận bão cát bất chợt càn quét trong những cuộn mây mù mịt hướng về "đồng bằng Shinar" (Sumer) tựa như những đạo quân ma quỷ tìm cách tiêu diệt thế giới. Về phía đông, đường chân trời bị cắt xéo bởi các cao nguyên Ba Tư, và giữa những ngọn núi phía nam là nơi sinh sống của người Elam hung hãn, những kẻ thù truyền kiếp của người Sumer, dẫu rằng họ có vẻ là một dân tộc cùng chung cội nguồn. Giống như người Nubia và người Libya luôn canh chừng Ai Cập, người Elam dường như luôn rình rập ở biên giới phía đông của Sumeria, khao khát cơ hội cướp bóc và tàn phá.
Thủ đô của người Elam là thành phố Susa, nơi các cuộc khai quật đã hé lộ những dấu vết của một nền văn minh độc lập kéo dài tận thời kỳ đầu của Hậu Đồ đá mới. Susa được nhắc đến trong Cựu Ước: "Lời của Nehemiah... Ta đang ở đền thờ Shushan".[144] Một bản đồ cổ của thành phố do người Assyria vẽ cho thấy nó chiếm một vị trí chiến lược tại khúc quanh của con sông Shawur, giúp bảo vệ thành phố trước các cuộc tấn công của người Sumer từ phía tây, trong khi một con kênh uốn lượn quanh các mặt phía bắc và phía đông, khiến Susa hoàn toàn bị bao bọc bởi nước. Các công sự đã được dựng lên bên bờ sông và bờ kênh, và nằm giữa những công trình này với những bức tường thành cao là những lùm cây rậm rạp. Việc các vị vua Elam mô phỏng sự lộng lẫy của các triều đình Babylon trong những ngày sau này của Esther, Haman và Mordecai đã được minh chứng rõ ràng qua những lời kể trong Kinh thánh về cung điện nguy nga, nơi có "những tấm màn màu trắng, lục và lam, được thắt bằng dây vải lanh mịn và tía vào vòng bạc và cột bằng đá cẩm thạch; giường làm bằng vàng và bạc, đặt trên nền lát đá cẩm thạch đỏ, lam, trắng và đen".[145] Vượt qua xứ Elam là những vùng đồng bằng, cao nguyên và thảo nguyên cỏ xanh nơi người Media và các dân tộc nói tiếng Aryan sinh sống. Các ảnh hưởng văn hóa đến rồi đi như những ngọn gió xuân giữa các cộng đồng cổ đại.
Suốt mười thế kỷ đằng đẵng, Sumer và Akkad đã hưng thịnh và phát triển trước khi chúng ta được diện kiến vị Hammurabi vĩ đại — người mà tên tuổi nay đã trở nên quen thuộc gần như Julius Caesar. Nhưng hiểu biết của chúng ta về các sự kiện lịch sử trọng đại trong khoảng thời gian khổng lồ này lại vô cùng rời rạc. Người Sumer không giống như người Assyria sau này hoặc những người đồng thời ở Ai Cập — một dân tộc mang trong mình niềm đam mê với lịch sử. Khi các văn khắc được soạn thảo và chạm khắc trên đá, hoặc được khắc lên các phiến đất sét và gạch, các vị vua thường có xu hướng ghi lại những việc làm sùng đạo hơn là ca ngợi chiến thắng và các cuộc chinh phạt của họ. Quả thực, tâm lý của một vị quân chủ trung bình có nét tương đồng với nhà thơ Keats, người từng tuyên bố:
Dòng lệ bạc
Của Hero, cơn ngất lỏm của Imogen,
Nàng Pastorella xinh đẹp trong hang ổ bọn cướp,
Là những điều để nghiền ngẫm với niềm nhiệt thành lớn lao hơn
Là ngày tàn của các đế chế.
Vị vua Sumer sùng đạo về mặt cảm xúc cũng giống như đại thi hào người Anh dạt dào thi vị về mặt cảm xúc. Những giọt nước mắt của Ishtar dành cho Tammuz, cùng những đau khổ mà nữ thần phải chịu đựng khi bị giam cầm trong âm phủ — nơi nàng đã đi xuống vì tình yêu dành cho người chồng bị sát hại — dường như khiến nhà ghi chép hoàng gia bận tâm nhiều hơn là ký ức về những biến động chính trị và thay đổi xã hội đã càn quét qua vùng đất này, giống như các mùa trong năm luân phiên mang lại sắc xanh và vàng, sự cằn cỗi và hồng thủy.
Biên niên sử các thành phố, theo quy tắc, chỉ là những chỉ mục về các sự kiện mơ hồ, đôi khi được nhắc đến một cách ít ỏi trên đầu gậy quyền lực, các bình hoa, phiến đất sét, bia đá và các khối đá tạc. Do đó, các nhà khai quật và học giả ngày nay thường có lý do để biết ơn thói quen ghi khắc tên các vị vua và những nhân vật khác lên những viên gạch trong các công trình kiến trúc và phần đế bằng đá của cửa ra vào. Những bản ghi chép này giúp các thời kỳ mờ mịt cất lên tiếng nói yếu ớt, và là những tài liệu không thể thiếu cho mục đích so sánh. Các manh mối lịch sử cũng được thu thập từ danh sách tên các năm. Mỗi vị vua thành phố đặt tên cho một năm để kỷ niệm một sự kiện trọng đại — sự lên ngôi của chính ông, việc xây dựng một ngôi đền mới hoặc bức tường thành, hay có lẽ là chiến thắng trước một đạo quân xâm lược từ một quốc gia đối địch. Đôi khi, một vị quân chủ còn nêu tên cha mình trong một bản khắc chính thức, hoặc may mắn hơn là nhắc đến vài thế hệ tổ tiên. Người ta cũng có thể tìm thấy những lời phát biểu sáng tỏ của một nhà cai trị về người tiền nhiệm — người đã xây dựng ngôi đền mà chính ông đang tôn kính trùng tu từ nhiều thế kỷ trước. Tuy nhiên, một sự tính toán kiểu này không phải lúc nào cũng có thể được xem là hoàn toàn chính xác. Nó phải được đối chiếu và kiểm chứng bằng các hồ sơ khác, bởi trong những thời đại cổ xưa ấy, các phép tính toán không hiếm khi dựa trên những văn khắc đáng ngờ, hoặc có lẽ chỉ là những truyền thuyết truyền miệng đơn thuần. Chúng ta cũng không thể đặt trọn vẹn niềm tin vào mọi tài liệu tham khảo về các sự kiện lịch sử, bởi những chiến công được ghi nhớ của các nhà cai trị vĩ đại đôi khi vẫn gắn liền với những huyền thoại dai dẳng và chồng chất. Do đó, phải thừa nhận rằng ngay cả những phần dữ liệu gần đây đã được các học giả phương Đông ở châu Âu sàn lọc và hệ thống hóa, vẫn có thể phải trải qua sự trau chuốt và sửa đổi. Nhiều khám phá thú vị và quan trọng, những thứ sẽ rọi chiếu ánh sáng mới vào thời kỳ sơ khai đầy cuốn hút này, vẫn còn chờ được tìm thấy tại vùng đất cổ xưa và hoang vắng ấy — nơi vẫn đang chịu lời nguyền của nhà tiên tri Do Thái, kẻ từng thốt lên rằng: "Babylon, vinh quang của các vương quốc, vẻ đẹp kiêu hãnh của người Chaldée, sẽ giống như khi Thiên Chúa lật đổ Sodom và Gomorrah. Nơi đó sẽ không bao giờ có người ở; cũng chẳng có người Ả Rập nào dựng lều ở đó; các mục đồng cũng không cho bầy vật nghỉ ngơi tại đó. Nhưng những loài dã thú trong sa mạc sẽ nằm ở đó; và nhà cửa của chúng sẽ đầy rẫy những sinh vật buồn thảm; cú mèo sẽ ở đó, và loài yêu tinh sẽ nhảy múa. Dã thú hoang dã của các hải đảo sẽ kêu la trong những ngôi nhà hoang vắng của chúng và loài rồng trong những cung điện ưa thích của chúng."[146]
Tấm màn vén lên, như đã chỉ ra, sau khi nền văn minh đã phát triển rực rỡ. Trước hết, mối quan tâm của chúng ta gắn liền với Akkad, và trong một khoảng thời gian được xác định niên đại khoảng từ năm 3000 TCN đến 2800 TCN — khi Ai Cập đã là một vương quốc thống nhất, còn người Crete đang ở buổi bình minh của thời kỳ Minoan đầu tiên và bắt đầu sử dụng đồ đồng. Tại Kish, các yếu tố Sumer và Akkad dường như đã hòa quyện vào nhau, và thành phố này là trung tâm của một chính phủ hùng mạnh và độc lập. Sau nhiều năm trôi qua một cách mờ nhạt cùng bóng dáng mờ ảo của các nhà cai trị đầy nhiệt huyết, người ta thấy Kish đã rơi vào quyền kiểm soát của thành phố Opis mang đậm dấu ấn Semite — nơi nằm ở "cực bắc" và bên bờ tây sông Tigris. Một thế kỷ trôi qua trước khi Kish một lần nữa rứt bỏ ách áp bức và khôi phục lại sức mạnh thời trẻ trung của mình.
Thành phố Kish là một trong số nhiều trung tâm cổ xưa thờ phụng nữ thần. Đại Mẫu dường như chính là nữ thần Bau của người Sumer, với trung tâm quyền lực đặt tại Lagash. Nếu có thể tin tưởng vào truyền thuyết, Kish mang sự tồn tại của mình đến từ vị nữ quý tộc lỗi lạc ấy, Nữ vương Azag-Bau. Mặc dù những huyền thoại lan truyền đã bủa vây ký ức về bà giống như cách chúng thường bủa vây ký ức về những nhân vật nổi tiếng — chẳng hạn như Sargon xứ Akkad, Alexander Đại đế và Theodoric người Goth (người đã trở thành Hoàng đế La Mã), nhiều khả năng vị nữ vương này là một nhân vật lịch sử nổi tiếng. Người ta đồn rằng bà có xuất thân hèn kém, và lần đầu tiên đạt được sự nổi tiếng cùng ảnh hưởng trong vai trò là chủ một quán rượu. Dù không còn tài liệu nào sót lại cho thấy bà được tin là sinh ra một cách thần kỳ, Biên niên sử Kish vẫn nghiêm túc ghi nhận cho bà một triều đại kéo dài và có vẻ thịnh thế lên tới một trăm năm. Con trai bà, người kế vị bà, đã ngự trên ngai vàng suốt một phần tư thế kỷ. Những con số tính toán này quả thực rất đáng chú ý. Nếu Nữ vương Azag-Bau thành lập Kish khi bà mới hai mươi tuổi, và sinh hạ vị vua tương lai vào năm năm mươi tuổi, thì khi bắt đầu trị vì, ông hẳn phải là một cụ ông đã ở tuổi bảy mươi. Hơn nữa, khi nhận thấy triều đại mà hai mẹ con bà sinh sống được cho là kéo dài tới 586 năm, được chia cho tám nhà cai trị — trong đó có người chỉ trị vì ba năm, hai người trị vì sáu năm và hai người mười một năm — thì rõ ràng là nhà sử học của Kish không thể hoàn toàn đáng tin cậy trong từng chi tiết. Dường như ký ức về người phụ nữ có ý chí mạnh mẽ này — người sống vào khoảng một nghìn ba trăm năm trước sự trỗi dậy của Nữ vương Hatshepsut ở Ai Cập — đã lu mờ những biên niên sử đầy hoài nghi của thành Kish cổ đại trong một thời kỳ mà người Sumer và người Semite đang tranh giành quyền thống trị chính trị tại các quốc gia khác nhau.
Trong khi đó, thành phố Lagash thuần chất Sumer cũng lớn mạnh và hiếu chiến không kém. Trong một thời gian, nơi đây thừa nhận quyền bá chủ của Kish, nhưng cuối cùng đã rứt bỏ ách áp bức của kẻ áp bức để khẳng định sự độc lập. Nỗ lực chồng chất của một loạt nhà cai trị năng nổ đã nâng Lagash lên vị trí của một đô thị lớn ở Lưỡng Hà cổ đại.
Nữ thần Bau, "mẹ của Lagash", được thờ phụng cùng với các vị thần khác, bao gồm thần Nin-Girsu — một vị thần nông nghiệp, và do đó cũng là vị thần chiến tranh mang các đặc tính của mặt trời. Một trong những danh hiệu của Nin-Girsu là En-Mersi, theo các bằng chứng từ Assyria, đây là một tên gọi khác của Tammuz, vị thần mùa xuân từng tiêu diệt ác quỷ bão tố và mùa đông, mang lại sự màu mỡ cho đất đai để con người có lương thực. Nin-Girsu, có vẻ như là một hình thái phát triển của Tammuz, giống như vị thần thu hoạch Frey của người Scandinavia, hay chiến thần thiên giới Heimdal. Bau là một trong số vài nữ thần có các đặc tính được hấp thụ bởi nữ thần Ishtar của người Semite. Nữ thần là một "Đại Mẫu", một đấng sáng tạo, nguồn cội của mọi sự sống con người và muôn thú, và dĩ nhiên, là một nữ thần mùa màng. Nữ thần được đồng nhất với Gula, "vị thần vĩ đại", đấng chữa lành bệnh tật và kéo dài tuổi thọ. Rõ ràng tôn giáo của Lagash được xây dựng dựa trên sự sùng bái phổ biến dành cho "Nữ vương Thiên đàng" và con trai bà, vị thần chịu số phận hy sinh để trở thành "chồng của mẹ mình".
Vị quân chủ vĩ đại và kiệt xuất đầu tiên của Lagash là Ur-Nina, người dường như có được quyền lực là nhờ những chiến dịch quân sự thành công của các bậc tiền bối. Vẫn chưa rõ liệu chính bản thân ông có tham gia vào bất kỳ cuộc chiến tranh lớn nào hay không. Các văn khắc của ông giữ im lặng về vấn đề này, nhưng đánh giá từ những gì chúng ta biết về ông, có thể chắc chắn rằng ông là một nhà lãnh đạo tài năng và hoàn toàn sẵn sàng thể hiện bản lĩnh xuất sắc trong chiến đấu. Ông chắc chắn đã thực hiện các bước đi để củng cố vị thế của mình, khi cho xây dựng một bức tường thành kiên cố xung quanh Lagash. Các văn khắc của ông lấp lánh lòng sùng đạo được thể hiện qua hành động thiết thực: ông trùng tu và xây dựng các đền thờ, dâng lễ vật lên các vị thần, đồng thời gia tăng sự giàu có cho các tổ chức tôn giáo cũng như sự thịnh vượng của nhà nước bằng cách đào kênh rạch và phát triển nông nghiệp. Bên cạnh việc phụng sự các vị thần địa phương, ông cũng bày tỏ sự tôn kính thực tế đối với thần Ea ở Eridu và thần Enlil ở Nippur. Tuy nhiên, ông lại bỏ quên thần Anu ở Erech — một thực tế cho thấy ông nắm quyền kiểm soát Eridu và Nippur, nhưng buộc phải công nhận Erech là một thành bang độc lập.
Trong số các vị thần của Lagash, Ur-Nina sủng ái nhất nữ thần Nina, vị thần mà ông mang tên. Vì bà là một nữ thần nước, và có lẽ đồng nhất với Belit-sheri, chị của "Tammuz từ Vực sâu" và là con gái của Ea, nên một trong các con kênh đã được dâng cúng cho bà. Nữ thần cũng được vinh danh bằng một ngôi đền mới, nơi có lẽ đặt bức tượng vĩ đại của bà, được chế tác theo lệnh đặc biệt của vị tín đồ hoàng gia. Giống như nữ thần Ai Cập, "Mẹ của Mendes", Nina nhận được lễ vật là cá, không chỉ với tư cách là vị thần bảo hộ của ngư dân, mà còn là một linh hồn lúa mì và nữ thần của tình mẫu tử. Theo thời gian, bà được đồng nhất với Ishtar.
Một tấm phù điêu bằng đá vôi nổi tiếng, hiện được bảo tồn tại Bảo tàng Louvre ở Paris, khắc họa ở nửa phía trên vị vua sùng đạo Ur-Nina đang tham gia nghi lễ đặt móng cho một ngôi đền dâng cúng cho nữ thần Nina hoặc thần Nin-Girsu. Gương mặt và da đầu của ông được cạo sạch râu tóc, sở hữu chiếc mũi cao và bờ môi quả quyết, toát lên sự kiên quyết. Những nếp gấp ở cổ và cằm gợi lên những nét đặc trưng của Bismarck. Ông để trần nửa thân trên, mặc một chiếc váy xếp ly ba tầng vạt gần chạm mắt cá chân. Trên mái đầu trọc, ông khéo léo đội một chiếc giỏ đan chứa đất sét dùng để làm viên gạch đầu tiên. Đứng trước mặt ông là năm nhân vật. Người đứng đầu tiên được vinh danh bằng cách tạc tượng lớn hơn những người khác, ngoại trừ vị quân chủ nổi bật. Dường như đây là một nàng công chúa hoàng gia, bởi đầu nàng không cạo tróc, và dải áo choàng trên vai hay mái tóc dài xõa qua một bên cánh tay. Tên nàng là Lida, và vai trò nổi bật của nàng trong nghi lễ cho thấy nàng là đại diện của nữ thần Nina. Đi cùng nàng là các hoàng tử và ít nhất một quan chức, Anita, người dâng rượu hoặc tư tế cấp cao. Phần kết thúc của nghi lễ này, hoặc một hành động nghi lễ khác, được minh họa ở nửa dưới của bức phù điêu. Ur-Nina ngồi trên ngai vàng, không phải — như thoạt nhìn có vẻ thế — đang nâng chén rượu lên môi để chúc mừng sự thành công của công trình, mà là đang rót lễ vật xuống mặt đất. Nàng công chúa không có mặt; vị trí danh giá bên cạnh nhà vua thuộc về thái tử. Có lẽ trong trường hợp này, vị thần được tôn vinh chính là Nin-Girsu. Ba nhân vật nam, có lẽ là các hoàng tử, đi cùng với vị thái tử nổi bật. Quan chức dâng rượu đứng hầu phía sau ngai vàng.
Bức văn khắc trên tấm phù điêu này — vốn bị đục thủng ở chính giữa để có thể đóng đinh vào một ngôi điện linh thiêng — đề cập đến các đền thờ do Ur-Nina xây dựng, bao gồm cả đền thờ của Nina và Nin-Girsu.
Sau khi triều đại thịnh vượng của Ur-Nina khép lại, con trai ông là Akurgal lên ngôi. Ông gặp rắc rối với Umma, một thành phố hùng mạnh nằm ở phía tây bắc của Lagash, giữa hai con kênh Shatt-el-Kai và Shatt-el-Hai. Một đạo quân cướp bóc đã xâm phạm lãnh thổ của ông và bị đánh đuổi lui.
Vị vua tiếp theo, tên là Eannatum, mang những đặc điểm của một vị Napoleon. Ông là một thiên tài quân sự với tham vọng lớn, và đã thành công trong việc thiết lập thông qua chinh phạt một đế chế nhỏ nhưng rực rỡ. Giống như ông nội của mình, ông củng cố các công trình phòng thủ của Lagash; sau đó ông dấn thân vào một loạt chiến dịch thành công. Umma từng gây lo ngại cho Lagash, nhưng Eannatum đã đánh chiếm thành phố đối địch đó, chiếm đoạt một trong những vùng đồng bằng màu mỡ của nó và áp đặt khoản triều cống hàng năm bằng hiện vật. Một đạo quân người Elam từ trên núi tràn xuống, nhưng người cháu nội của Ur-Nina đã giáng cho những kẻ ngoại bang táo bạo này một trận thất bại thảm hại và truy đuổi họ qua tận biên giới. Sau đó, một vài thành phố buộc phải thần phục Lagash đắc thắng, bao gồm Erech và Ur; và vì quyền bá chủ của ông đã được công nhận ở Eridu, quyền lực của Eannatum ở Sumeria trở nên tối thượng cũng như được thiết lập vô cùng vững chắc.
Rõ ràng Zuzu, vua của thành phố Opis ở phía bắc, cho rằng đây là thời điểm thuận lợi để đánh bại nhà chinh lược vĩ đại người Sumer, đồng thời thiết lập quyền cai trị của người Semite đối với những thành phố đã khuất phục và tàn tạ vì chiến tranh. Ông hành quân về phía nam với một đội quân lớn, nhưng Eannatum không mệt mỏi và luôn cảnh giác đã vội vã lao vào trận chiến, đánh tan các lực lượng của Opis và bắt sống kẻ liều lĩnh Zuzu.
Tuy nhiên, các hoạt động của Eannatum không chỉ giới hạn ở chiến trường. Tại Lagash, ông thực hiện những cải tiến lớn vì lợi ích nông nghiệp; ông xây dựng một hồ chứa nước lớn và phát triển hệ thống kênh rạch. Ông cũng mở rộng và trùng tu các đền thờ hiện có tại thành phố quê hương và tại Erech. Là một người bảo trợ nghệ thuật, ông khuyến khích công tác điêu khắc, và những tác phẩm Sumer tuyệt mỹ nhất đều thuộc về triều đại của ông.
Kế vị Eannatum là người em trai của ông, Enannatum I. Dường như vị quân chủ mới không chia sẻ những phẩm chất quân sự của người tiền nhiệm hoàng gia, bởi đã xuất hiện những dấu hiệu bất ổn trong liên minh lỏng lẻo giữa các bang. Quả thực, Umma đã nổi dậy. Từ thành phố đó, một đội quân tiến ra và chiếm đoạt bằng vũ lực vùng đồng bằng mà Eannatum từng chiếm đoạt, dời chỗ và đập phá các mốc giới, đồng thời thách thức quyền tối cao của nhà nước bá chủ. Một lực lượng Lagash đã đánh bại những người đàn ông Umma, nhưng dường như chỉ làm được một việc là kìm hãm xu hướng hiếu chiến của họ.
Ngay khi Entemena, vị vua tiếp theo, lên ngai vàng, ngọn lửa nổi dậy lại bùng lên. Vị Patesi của Umma rõ ràng quyết tâm giải phóng một lần và mãi mãi quê hương mình khỏi ách thống trị của Lagash. Nhưng ông đã tính toán sai lầm trầm trọng về sức mạnh của vị nhà cai trị trẻ tuổi đầy sinh lực. Entemena đã giáng cho lực lượng nổi dậy một trận thất bại kinh hoàng, và tiếp đà thắng lợi, tiến vào thành phố có tường bao quanh để bắt sống và hành quyết vị patesi. Sau đó, ông thực hiện các bước để dập tắt tàn tro của cuộc nổi dậy ở Umma bằng cách bổ nhiệm một quan chức của chính mình làm thống đốc, tên là Ili — người đã được long trọng nhậm chức trong một nghi lễ lớn. Các chiến thắng quân sự khác nối tiếp, bao gồm việc cướp phá Opis và Kish, đảm bảo quyền tối cao của Lagash trong nhiều năm. Entemena, với sự nhiệt huyết đặc trưng, dành thời gian trong những năm tháng hòa bình để củng cố các công trình phòng thủ thành phố và tiếp tục công việc cải thiện, phát triển hệ thống thủy lợi. Ông sống trong thời kỳ hoàng kim của nghệ thuật Sumer, và thuộc về triều đại của ông là chiếc bình bạc tinh xảo của Lagash — được tìm thấy từ gò Tello và hiện đang ở Bảo tàng Louvre. Lễ vật cúng dường này được nhà vua đặt trong đền thờ của Nin-Girsu. Nó được tạo hình tinh xảo và có phần đế bằng đồng. Các họa tiết trang trí mang tính biểu tượng bao gồm con đại bàng đầu sư tử — có lẽ là một hình thái của vị thần mùa xuân chuyên về chiến tranh và sự màu mỡ, loài sư tử được Nữ thần Mẹ yêu quý, cùng hươu và dê núi, gợi nhớ đến các bầy gia súc miền núi của Astarte. Trong văn khắc dâng cúng, nhà vua được nhắc đến với danh hiệu patesi, và việc nêu tên vị tư tế cấp cao Dudu có thể được xem là dấu hiệu cho thấy quyền lực ngày càng gia tăng của một tầng lớp tư tế đầy hiếu chiến. Sau một triều đại rực rỡ kéo dài hai mươi chín năm, nhà vua băng hà và được kế vị bởi con trai ông, Enannatum II — vị quân chủ cuối cùng trong dòng dõi của Ur-Nina. Một thời kỳ mờ mịt liền sau đó. Dường như đã xảy ra một cuộc nổi dậy trong thành phố, điều này có thể đã tạo cơ hội cho kẻ thù của Lagash tích tụ sức mạnh cho cuộc xung đột sắp tới. Có một tài liệu nhắc đến cuộc đột kích của người Elam — dẫu bị đẩy lùi, nó vẫn có thể được xem là bằng chứng về tình hình chính trị đầy sóng gió.
Hình VI.1. BÌNH BẠC DÂNG CÚNG THẦN NIN-GIRSU DO ENTEMENA THỰC HIỆN
Ví dụ tuyệt vời nhất còn sót lại về nghệ thuật kim loại Sumer. (Xem trang 120) Được tái bản với sự cho phép từ "Découvertes en Chaldée" (E. Letoux, Paris)
Hình VI.2. BIA ĐÁ CỦA NARAM SIN
Bảo tàng Louvre, Paris
Một hoặc hai vị tư tế từng ngồi lên ngai vàng Lagash trong các triều đại ngắn ngủi nối tiếp nhau, rồi sau đó nổi lên nắm quyền là vị Urukagina nổi tiếng, nhà cải cách đầu tiên trong lịch sử. Ông bắt đầu cai trị với tư cách patesi, nhưng về sau tự xưng là vua. Điều chắc chắn là ông là thủ lĩnh của một cuộc đại biến động xã hội — nhận được sự ủng hộ từ một bộ phận tầng lớp tư tế, bởi ông ghi chép lại rằng sự thăng tiến của mình là nhờ sự can thiệp của thần Nin-Girsu. Các vị thần khác, vốn là con trai và con gái của Nin-Girsu và Nina, từng được các bậc tiền nhiệm công nhận, và có lẽ bộ phận chính thống của Lagash, đặc biệt là tầng lớp nông nghiệp, đã ủng hộ nhà cai trị mới trong việc quét sạch những đổi mới mà họ căm ghét.
Giống như Khufu và các hậu duệ của ông, những vị vua xây kim tự tháp thuộc triều đại thứ tư của Ai Cập, các vị quân chủ đầy năng lực và hiệu quả thuộc triều đại Ur-Nina của Lagash dường như đã bị ghi nhớ và nguyền rủa như những kẻ bạo chúa và áp bức nhân dân. Để duy trì nhiều đền thờ được ban quỹ và một đội quân thường trực, các thương nhân và nông dân đã gánh chịu mức thuế nặng nề. Mỗi vị quân chủ kế tiếp — kẻ từng đảm nhận các công trình công cộng quy mô lớn nhằm mục đích mở rộng và phát triển diện tích canh tác — dường như đều làm vậy chủ yếu để gia tăng nguồn thu cho quốc khố, qua đó bảo tồn sức mạnh của thành phố và đảm bảo vị thế tối thượng của nó như một đô thị lớn. Một tầng lớp nhàn rỗi đã ra đời, dẫn đến kết quả là văn hóa được nuôi dưỡng và nền văn minh tiến bước. Lagash dường như mang đặc điểm vô cùng hiện đại trước năm 2800 TCN, nhưng cùng với sự lụi tàn của trật tự cũ, những vấn đề xã hội trầm trọng đã nảy sinh mà dường như chưa bao giờ được giải quyết một cách nghiêm túc. Mọi dấu hiệu bất ổn xã hội, có vẻ như, đều bị kìm kẹp một cách tàn nhẫn bởi những nhà cai trị mang găng tay sắt của triều đại Ur-Nina.

Toàn thể nhân dân oằn mình dưới gánh nặng thuế khóa ngày một gia tăng. Sumeria tràn ngập một đội quân quan lại nổi tiếng là tham nhũng; họ dường như không bị kiểm soát, như ở Ai Cập, bởi các kiểm toán viên hoàng gia. "Trong lãnh hạt của Nin-Girsu", một trong những phiến đất sét của Urukagina viết rõ, "có những kẻ thu thuế trải dài đến tận biển." Họ không chỉ chăm lo cho nhu cầu của quốc khố mà còn làm giàu cho bản thân bằng những hành vi cướp bóc trắng trợn, trong khi các tư tế noi theo gương họ bằng cách tăng gấp đôi mức phí và chiếm đoạt lễ vật đền thờ cho riêng mình. Bộ máy tổ chức tuyệt vời của Lagash đã bị tê liệt bởi sự bất honest của những kẻ đáng lẽ phải là trụ cột chính của nó.
Cải cách là điều cần thiết và có lẽ đã quá muộn màng, nhưng thật không may cho Lagash, sự nhiệt thành vì nghĩa lớn của nhân dân ở Urukagina lại chạm mức cuồng tín. Thay vì dần dần điều chỉnh lại cỗ máy chính phủ để đảm bảo sự bình đẳng trong đối xử mà không làm suy giảm hiệu quả của nó như một lực lượng phòng thủ trong những thời điểm hiểm nghèo này, ông lại khơi mào những thay đổi xã hội triệt để và mang tính cách mạng với tầm ảnh hưởng sâu rộng mà chẳng màng đến hậu quả. Thuế và phí đền thờ bị cắt giảm, số lượng quan chức bị thu gọn đến mức tối thiểu. Xã hội bị xáo trộn hoàn toàn. Quân đội — vốn được tuyển dụng chủ yếu từ tầng lớp nhàn rỗi và quan lại — thực tế đi đến chỗ tan rã, khiến các thương nhân và nông dân thoát khỏi gánh nặng thuế khóa nhưng phải đánh đổi bằng sự an toàn vật chất của chính họ.

Động cơ của Urukagina chắc chắn là trong sáng không tì vết, và ông đã nêu gương cho tất cả những ai nắm giữ trọng trách bằng cách sống một cuộc đời chính trực, từ chối mọi xa hoa. Ông sùng đạo một cách vô tư lự, xây dựng cũng như trùng tu các đền thờ, đồng thời hành động như một người quản gia cho vị thần của mình với mong muốn thúc đẩy phúc lợi và sự thoải mái cho tất cả những tín đồ chân chính. Luật pháp của ông tương tự như những điều luật mà hơn hai thế kỷ sau được hệ thống hóa bởi Hammurabi, và giống như vị quân chủ đó, ông tự xưng là người bảo vệ những kẻ yếu đuối và cứu giúp người khốn khó; ông tìm cách thiết lập công lý và tự do trong vương quốc. Nhưng thiên đường xã hội của ông đã tan biến như một giấc mơ bởi ông đã không nhận thức được rằng Công lý phải được chống lưng bởi Sức mạnh.
Khi tạo ra cuộc cách mạng xã hội đột ngột của mình, Urukagina đồng thời cũng vô tình thả rổng các thế lực hỗn loạn. Những quan chức bất mãn và thất nghiệp, cùng nhiều đại diện thuộc tầng lớp nhàn rỗi và quân sự bị tước đoạt tài sản ở Lagash, chắc chắn đã tìm cách tẩu thoát đi nơi khác và nhen nhóm tinh thần nổi dậy vẫn luôn âm ỉ ở các quốc gia bị trị. Dù sao đi nữa, Umma — khi nhớ lại những áp bức của những ngày tháng trước — đã không chậm trễ nhận ra rằng bàn tay sắt của Lagash đã trở nên bủn rủn. Vị nhà cải cách nhiệt thành và bài xích thần tượng chỉ mới trị vì được bảy năm thì được gọi để bảo vệ nhân dân trước kẻ xâm lược. Ông có vẻ hoàn toàn không chuẩn bị để làm điều đó. Lực lượng đắc thắng của Umma tràn vào thành phố nguy nga Lagash và đập nát quyền lực của nó chỉ trong một ngày. Những tiếng vọng về thảm họa lớn theo sau vang lên từ một văn khắc phiến đá sùng đạo do một tư tế để lại — người tin chắc rằng những kẻ chinh phục sẽ phải trả giá cho những tội lỗi mà chúng đã phạm phải trước vị thần vĩ đại Nin-Girsu. Ông ta than khóc cho cuộc tàn sát và cướp bóc đã diễn ra. Chúng ta thu nhận từ tác phẩm của ông ta rằng máu đã bị đổ bởi những kẻ đột kích Umma ngay trong khuôn viên linh thiêng của các đền thờ, các bức tượng bị đập vỡ, bạc và đá quý bị mang đi, các vựa lúa bị vơ vét và hoa màu trên đồng bị tàn phá, nhiều tòa nhà bị châm lửa đốt. Giữa những nỗi kinh hoàng của sự dã man và trả thù đó, hình ảnh bi thảm giờ đây của nhà cải cách vĩ đại bất thình lình biến mất khỏi tầm mắt chúng ta. Có lẽ ông đã bỏ mạng trong một ngôi đền đang bốc cháy; có lẽ ông đã tìm thấy một ngôi mộ vô danh cùng hàng vạn bề tôi với thi thể nằm rải rác trên những con đường vấy máu. Cùng với Urukagina, vinh quang của Lagash lụi tàn. Dù thành phố này đã được xây dựng lại theo thời gian, thậm chí còn nguy nga hơn trước, nó chưa bao giờ trở lại làm đô thị của Sumeria một lần nữa.
Kẻ hủy diệt đầy thù hận của Lagash là Lugal-zaggisi, Patesi của Umma — một nhân vật lẫy lừng trong lịch sử Sumer thời kỳ đầu. Chúng ta thu thập từ phiến đá của vị thư lại vô danh — người coi ông là kẻ có tội với thần Nin-Girsu — rằng nữ thần thành phố của ông tên là Nidaba. Ông dường như cũng là một tín đồ của thần Enlil ở Nippur, nhân vật mà ông ca ngợi là nguồn cội cho những thành công quân sự của mình. Nhưng Enlil không phải là vị thần tối cao của ông, ngài là đấng trung gian mang những lời cầu nguyện của Lugal-zaggisi đến với người cha kính yêu — thần Anu, chúa tể bầu trời. Chắc chắn Nin-Girsu đại diện cho một trường phái thần học gắn liền với những ký ức khó chịu tại Umma. Việc cướp phá và đốt cháy các đền thờ ở Lagash phần nào ngầm ý điều đó.
Sau khi bẻ gãy sức mạnh của Lagash, Lugal-zaggisi hướng sự chú ý đến thành phố đối địch Kish, nơi ảnh hưởng của người Semite đang chiếm ưu thế. Khi Nanizak — vị quân chủ cuối cùng trong dòng dõi của Nữ vương nổi tiếng Azag-Bau — chỉ mới ngồi trên ngai vàng được ba năm, ông đã bỏ mạng dưới thanh gươm của kẻ chinh phục Umma. Nippur cũng rơi vào quyền kiểm soát của ông, và ông còn thuần phục cả các thành phố miền nam.
Lugal-zaggisi chọn thành Erech cổ đại làm thủ đô của mình — thành phố của Anu và con gái ngài, nữ thần Nana, người về sau được đồng nhất với Ishtar. Vợ của Anu là Anatu, và cặp đôi này sau đó trở thành các vị thần trừu tượng, giống như Anshar và Kishar — cha mẹ của họ, những nhân vật xuất hiện trong câu chuyện Sáng thế của người Babylon. Nana được thờ phụng như nữ thần thực vật, và mối quan hệ của nàng với Anu tương tự như mối quan hệ giữa Belit-sheri với Ea ở Eridu. Ban đầu Anu và Ea là một, nhưng có vẻ như vị này được phân biệt với tư cách là thần của những vùng nước trên trời và vị kia là thần của những vùng nước dưới lòng đất, cả hai đều là các hình thái của Anshar. Nơi khác, vị thần tối cao của mặt trăng hoặc mặt trời mùa xuân — người tình của nữ thần — trở nên nổi trội, thay thế vị thần lớn tuổi, giống như Nin-Girsu ở Lagash. Tại Sippar, vị thần mặt trời Babbar — với tên tiếng Semite là Shamash — được tôn vinh làm vị thần tối cao, trong khi thần mặt trăng giữ vị trí tối thượng ở Ur. Quá trình chuyên môn hóa này, vốn xuất phát từ việc lý luận mang tính địa phương và ảnh hưởng của những kẻ định cư ngoại lai, đã được đề cập trong một chương trước.
Khi tự gọi mình là nhà cai trị được sủng ái bởi các vị thần thành phố khác nhau, Lugal-zaggisi hiện lên như một vị vua của toàn thể Sumeria. Đế chế của ông mở rộng đến mức nào thì không thể xác định với độ chắc chắn tuyệt đối. Ông dường như đã tràn qua Akkad, thậm chí thấu tới bờ biển Syria, vì trong một văn khắc có đoạn tuyên bố rằng ông đã "mở đường thẳng tắp từ Biển Hạ (Vịnh Ba Tư) băng qua sông Euphrates và Tigris lên Biển Thượng (Địa Trung Hải)". Tuy nhiên, lòng trung thành của một số quốc gia nhất định vẫn phụ thuộc vào sức mạnh của trung tâm quyền lực. Một trong những người kế vị ông thấy cần thiết phải tấn công Kish — nơi vẫn luôn chực chờ cơ hội lấy lại độc lập.
Theo Biên niên sử Kish, nhà cai trị tiếp theo của Sumer và Akkad sau Lugal-zaggisi chính là vị Sargon I nổi tiếng. Có vẻ như ông là một kẻ phiêu lưu hoặc kẻ soán ngôi, và ngai vàng của ông có được một cách gián tiếp từ Lugal-zaggisi — kẻ từng truất phế nhà cai trị của Akkad. Các truyền thống sau này, được xác thực một phần bởi các văn khắc đương thời, đều đồng thuận rằng Sargon có xuất thân hèn mim. Trong chương trước, người ta đã nhắc đến huyền thoại mang màu sắc Tammuz gắn liền với ký ức về ông. Mẹ ông là một trinh nữ đền thờ được hiến dâng cho thần mặt trời Shamash, và cha ông là một người lạ mặt không rõ danh tính đến từ những ngọn núi — một ẩn ý về mối dây liên hệ cận kề với người Semite. Có lẽ Sargon có được sự thăng tiến quyền lực là nhờ sự hỗ trợ nhận được từ các nhóm cư dân định cư đến từ vùng đất Amorite — nơi từng bị Lugal-zaggisi xâm lược.
Theo truyền thuyết, sự ra đời của Sargon được giấu kín. Ông được đặt vào một chiếc thuyền thúng thả trôi sông. Được nuôi dưỡng bởi một thường dân, ông sống trong vô danh cho đến khi nữ thần Semite Ishtar ban ơn giúp đỡ.
Một huyền thoại tương tự cũng gắn liền tại Ấn Độ với ký ức về Karna, vị anh hùng Hector trong sử thi vạn dòng Mahabharata nổi tiếng. Mẹ của Karna, Công chúa Pritha — người sau này trở thành nữ vương — đã được thần mặt trời Surya yêu mến. Khi bí mật sinh ra con trai, nàng đặt cậu vào một chiếc tráp đan bằng liễu gai thả trôi trên dòng sông. Cuối cùng nó trôi đến sông Hằng, và theo dòng chảy ấy đến đất nước Anga, nơi đứa trẻ được một người phụ nữ cứu vớt rồi được nuôi dưỡng bởi bà cùng người chồng — một xà ích. Theo thời gian, Karna trở thành một chiến binh vĩ đại và được các chiến binh tộc Kaurava tôn phong làm Vua xứ Anga.[147]
Trước khi trở thành vua, Sargon xứ Akkad, tức Sharrukin trong các văn bản, theo truyền thống vốn là một người làm vườn kiêm canh gác gắn liền với đền thờ thần chiến tranh Zamama ở Kish. Vị thần này sau đó được đồng nhất với Merodach, con trai của Ea; Ninip, con trai của Enlil; và Nin-Girsu của Lagash. Do đó, ngài là một trong số nhiều hình thái phát triển của Tammuz — một vị thần mặt trời, lúa mì và chiến tranh, đồng thời là một đấng trung gian cho nhân loại. Nữ thần của Kish dường như là một dạng thức của Bau, điều này được chứng thực qua tên của Nữ vương Azag-Bau, vị sáng lập huyền thoại của thành phố.
Thật không may, hiểu biết của chúng ta về triều đại của Sargon lại vô cùng nghèo nàn. Không thể chối cãi rằng ông là một vị tướng lỗi lạc và là một nhà cai trị tài ba. Ông xây dựng một đế chế bao gồm cả Sumer và Akkad, cùng với Amurru, "vùng đất phía tây" hay "vùng đất của người Amorite". Người Elam tạo cho ông cơ hội mở rộng các cuộc chinh phạt về phía đông. Họ dường như đã tấn công Opis, nhưng ông đã đánh đuổi họ lùi về, và hơn một lần thấu tận xứ sở của họ, áp đặt quyền cai trị của mình lên phần phía tây của nơi này, được biết đến với tên gọi Anshan. Rất nhiều kiều dân Semite đã đến đó để hấp thụ nền văn hóa của Sumeria.
Dưới triều đại của Sargon, Akkad đạt đến sự lừng lẫy vượt qua cả Babylon. Trong một văn bản điềm báo, vị quân chủ được ca tụng là "bậc chí tôn vô song". Truyền thuyết kể lại rằng khi ông đã ở tuổi xế chiều, tất cả các thành bang Babylon đều nổi dậy chống lại ông và vây hãm Akkad. Nhưng vị lão tướng đã dẫn quân lực của mình xuất trận đối đầu với các lực lượng hợp sức và giành được một chiến thắng vang dội.
Manishtusu — người kế vị Sargon I — cũng phải đối mặt với nhiệm vụ thuần phục một liên minh lớn gồm ba mươi hai thành bang, và do đó hẳn phải là một vị tướng lỗi lạc. Nhưng ông được biết đến nhiều nhất với tư cách là vị quân chủ đã mua lại vài điền trang rộng lớn liền kề các thành phố bị trị, mục đích của ông có lẽ là để định cư những đồng minh Semite tại đó — những kẻ ít có khả năng nổi loạn chống lại ông hơn là những người lao động bị họ thay thế. Dẫu vậy, đối với những người lao động kia, ông tìm kiếm việc làm cho họ ở những nơi khác. Những giao dịch này, được ghi lại trên một tượng đài về sau bị người Elam cướp đi cùng các chiến lợi phẩm khác và được phát hiện tại Susa, cho thấy rằng ngay từ thời kỳ đầu này (khoảng năm 2600 TCN), thậm chí một vị quân chủ chinh phạt vẫn coi việc tôn trọng luật đất đai hiện hành là điều khôn ngoan. Urumush,[148] nhà cai trị tiếp theo, cũng gặt hái những thành công tại Elam và các nơi khác, nhưng cuộc đời ông lại bị cắt đứt bởi một cuộc chính biến cung đình.
Nhân vật nổi bật Naram Sin, một vị vua đời sau của Akkad, chiếm vị trí lớn trong lịch sử và truyền thuyết. Theo Biên niên sử Kish, ông là con trai của Sargon. Dù có phải hay không, chắc chắn rằng ông đã kế thừa thiên tài quân sự và hành chính của vị cựu làm vườn lừng danh ấy. Nghệ thuật phát triển rực rỡ trong triều đại của ông. Một trong những sản phẩm đáng nhớ của thời kỳ này là một tượng đài được chạm khắc cực kỳ tinh xảo ca ngợi chiến thắng của Naram Sin, được phát hiện tại Susa. Đây là một trong những ví dụ tuyệt vời nhất về nghệ thuật chạm khắc đá của người Babylon từng được ánh sáng nhân loại chiếu rọi.
Một chiến dịch thành công đã được tiến hành chống lại một dân tộc miền núi. Tấm bia đá khắc họa vị vua chiến binh dẫn dắt quân đội vượt qua một đoạn dốc đứng và bao quanh chân của một đỉnh núi cao được tô điểm bởi các vì sao. Kẻ thù của ông hoảng loạn tháo chạy. Một kẻ nằm dưới đất đang bấu chặt lấy ngọn giáo đã đâm thủng cổ hắn, hai kẻ đang rơi xuống vách đá, trong khi những kẻ khác dường như đang cầu xin tha mạng. Cây cối được khắc họa để cho thấy một phần lãnh thổ bị chinh phục là vùng có rừng. Naram Sin trang bị rìu chiến và cung, chiếc mũ chiến của ông được trang trí bằng các sừng thú. Toàn bộ tác phẩm mang đầy sinh khí và được bố cục tinh tế; tác phong quân sự của những đạo quân kỷ luật tương phản sắc nét với tư thái tuyệt vọng của những tàn quân đang tháo chạy thuộc quân phòng thủ.
Trong thời kỳ này, những người dân miền núi bị Semit hóa ở vùng đông bắc Babylon trở thành đối thủ hiếu chiến nhất của các thành bang. Hai nhóm nổi bật nhất là người Gutium, hay cư dân Kutu, và người Lulubu. Đế chế vĩ đại của Naram Sin bao gồm toàn bộ Sumer và Akkad, Amurru và miền bắc Palestine, một phần xứ Elam cùng vùng lãnh thổ phía bắc. Ông cũng tiến đánh Ả Rập, có lẽ theo ngả Vịnh Ba Tư, và cho khai thác đá diorit tại đó. Một trong những tấm bia của ông — nay được trưng bày tại Bảo tàng Ottoman Hoàng gia ở Constantinople — khắc họa ông như một người đàn ông có râu rậm mang các đặc trưng Semite. Ngay khi còn sống, ông đã được tôn làm thần — một dấu hiệu rõ ràng cho thấy sự du nhập của các tư tưởng ngoại lai, bởi người Sumer vốn không tôn thờ các vị vua và tổ tiên.
Naram Sin là vị vua vĩ đại cuối cùng thuộc dòng dõi của ông. Không lâu sau khi ông băng hà, quyền lực của Akkad tan rã, và thành phố Erech của người Sumer một lần nữa trở thành trung tâm đế chế. Tuy nhiên, chiến thắng của nó chỉ kéo dài ngắn ngủi. Sau một phần tư thế kỷ trôi qua, Akkad và Sumer bị càn quét bởi người Gutium hung hãn đến từ các ngọn núi phía đông bắc. Họ cướp phá và thiêu rụi nhiều thành phố, trong đó có Babylon — nơi ký ức về những điều kinh hoàng do những kẻ xâm tồn này gây ra vẫn tồn tại cho đến tận thời đại Hy Lạp. Một thời kỳ mờ mịt, giống như thời đại Hyksos của Ai Cập, tiếp nối, nhưng nó kéo dài tương đối ngắn.
Khi màn sương tan đi, thành phố Lagash một lần nữa vươn lên hàng đầu, rõ ràng đã chống chọi thành công các cuộc tấn công dữ dội của người Gutium, nhưng nó không bao giờ khôi phục được vị thế nổi bật từng có dưới triều đại Ur-Nina rực rỡ. Rõ ràng là trong khoảng thời gian quãng giữa, nơi đây hẳn đã tận hưởng một mức độ độc lập đáng kể dưới quyền các vị bá chủ khác nhau, bởi tính cá thể của nó vẫn được giữ nguyên vẹn không tổn hại. Trong số tất cả các patesi năng nổ và tài năng của Lagash, người nổi tiếng nhất là Gudea, người trị vì vào một thời điểm nào đó trước năm 2400 TCN. Trái ngược với vị vua Semite Naram Sin, ông không có râu và mang diện mạo thuần chất Sumer. Vị thần sủng ái của ông, thần hộ mệnh thành phố Nin-Girsu, lại trở nên nổi bật một lần nữa sau khi đã khải hoàn trước các đối thủ đố kỵ sau bốn hoặc năm thế kỷ chìm trong vô danh. Thương mại nở rộ và nghệ thuật được nuôi dưỡng. Gudea cho tạc tượng chính mình — trong một trong những tác phẩm điêu khắc đặc trưng nhất của thời đại ông — như một kiến trúc sư, ngồi tôn kính với đôi tay đan vào nhau, bản vẽ đền thờ trải trên đầu gối, ngẩng cao đầu như thể đang quan sát các thợ xây đang biến giấc mơ cuộc đời ông thành hiện thực. Ngôi đền mà tâm trí ông hướng về được dựng lên để tôn vinh Nin-Girsu. Những tàn tích của nó gợi ý rằng đây là một công trình tinh vi và vô cùng đẹp đẽ. Giống như vua Solomon trong những ngày sau này, Gudea tìm kiếm vật liệu cho đền thờ từ nhiều vùng đất xa xôi — gỗ tuyết tùng từ Lebanon, đá cẩm thạch từ Amurru, đá diorit từ Ả Rập, đồng từ Elam, v.v. Rõ ràng Vua của Lagash đủ mạnh mẽ hoặc đủ giàu có để tạo dựng uy quyền trên một khu vực rộng lớn.
Một thành phố khác cũng trỗi dậy nổi bật giữa các thành bang Sumer vụn vỡ là Ur, trung tâm của sự sủng bái mặt trăng. Sau khi Gudea qua đời, các vị vua của nơi này nắm quyền cai trị Lagash và Nippur, và xa hơn về phía nam là cả Erech lẫn Larsa. Triều đại này kéo dài gần một trăm hai mươi năm, trong thời gian đó Ur thịnh vượng như Thebes ở Ai Cập. Các vị quân chủ ở đây tự xưng là "Vua của Bốn Vùng". Sự thờ phụng Nannar (Sin) được chính thức công nhận tại Nippur — trung tâm của Enlil — dưới triều đại Vua Dungi xứ Ur; trong khi tại Erech, vị tư tế cấp cao của thần bầu trời Anu đã trở thành tư tế cấp cao của thần mặt trăng. Rõ ràng các tư tưởng mẫu hệ, gắn liền với việc sủng bái mặt trăng, lại một lần nữa nổi lên khi nhà vua bổ nhiệm hai người con gái của mình làm người cai trị các bang bị khuất phục ở Elam và Syria. Trong nửa sau triều đại của mình, Dungi, nhà chinh lược, đã được sắc phong làm tư tế cấp cao tại Eridu. Do đó, dường như đã có sự phục hưng các tư tưởng tôn giáo Sumer thời kỳ đầu. Ea, vị thần của vực sâu, từ lâu đã lu mờ, nhưng chỉ vài năm trước khi Dungi qua đời, một ngôi đền đã được dựng lên cho ngài tại Nippur, nơi ngài được thờ phụng dưới cái tên Dagan. Cho đến tận những năm cuối cùng của triều đại kéo dài năm mươi tám năm, vị quân chủ vĩ đại với sự hoạt động không mệt mỏi này vẫn tiến hành các cuộc chiến chinh phạt, xây dựng đền thờ và cung điện, đồng thời phát triển các nguồn tài nguyên thiên nhiên của Sumer và Akkad. Nằm trong số nhiều cải cách của ông là việc giới thiệu các tiêu chuẩn đo lường trọng lượng, nhận được sự chuẩn mực thiêng liêng từ vị thần mặt trăng — đấng, giống như ở Ai Cập, là kẻ đo lường và điều tiết các giao dịch cùng cuộc sống con người.
Thuộc về thời đại này cũng là rất nhiều hồ sơ thương mại và pháp lý của người Sumer — những thứ cuối cùng đã bị mang đi tới Susa, nơi chúng được các nhà khai quật người Pháp khôi phục lại.
Khoảng nửa thế kỷ sau cái chết của Dungi, Triều đại Ur đi đến hồi kết, khi vị vua cuối cùng của nó bị bắt sống bởi một lực lượng Elam.
Tại một thời điểm nào đó sau thời kỳ này, Abraham di cư từ Ur đến thành phố phía bắc Harran, nơi thần mặt trăng cũng là vị thần chính của thành phố — vị Baal, hay "chúa tể". Một số nhà Ai Cập học tin rằng Abraham đã trú ngụ tại Ai Cập dưới triều đại thứ mười hai của nó, theo hệ thống niên đại tối thiểu của Berlin, kéo dài từ khoảng năm 2000 TCN đến 1780 B.C. Do đó, vị tổ phụ người Do Thái có lẽ là người đương thời với Hammurabi — người được đồng nhất với Amraphel, vua xứ Shinar (Sumer) trong Kinh thánh.[149]
Nhưng sau sự suy tàn quyền uy của Ur, và từ lâu trước khi vị vua vĩ đại của Babylon lên ngai vàng, trung tâm quyền lực ở Sumeria đã dịch chuyển về Isin, nơi mười sáu vị vua trị vì trong hai phần tư thế kỷ. Trong số các tước hiệu hoàng gia, sự công nhận đã được trao cho Ea và Dagan, Sin, Enlil và Ishtar, cho thấy tôn giáo Sumer dưới hình thái Semit hóa đang nhận được sự thừa nhận rộng rãi. Vị thần mặt trời đồng nhất với Ninip và Nin-Girsu — vị thần của sự màu mỡ, mùa màng và chiến tranh, nhưng nay đã phát triển đầy đủ hơn và giống với Babbar, "kẻ rực rỡ", vị thần mặt trời của Akkadian Sippar, có tên tiếng Semite là Shamash. Vì Shamash cuối cùng phát triển thành vị thần công lý và sự phải quấy, có vẻ như sự trỗi dậy của ngài diễn ra trong thời kỳ mà các cộng đồng được quản trị tốt hệ thống hóa niềm tin tôn giáo của họ để phản chiếu các điều kiện xã hội.
Vị quân chủ vĩ đại đầu tiên của triều đại Isin là Ishbi-Urra, người trị vì trong ba mươi hai năm. Giống như những người kế vị, ông tự gọi mình là "Vua của Sumer và Akkad", và có vẻ như quyền cai trị của ông vươn tới tận thành phố Sippar, nơi sự sủng bái mặt trăng chiếm ưu thế. Dấu vết của ông cũng được tìm thấy tại Eridu, Ur, Erech và Nippur, vì vậy ông hẳn phải tỏ lòng tôn kính với Ea, Sin, Anu và Enlil. Trong thời kỳ này, điện thờ quốc gia thời kỳ đầu có lẽ đã hình thành, với Bel Enlil là vị thần tối cao. Enlil sau đó bị thay thế bởi Merodach của Babylon.
Trước năm 2200 TCN, đã có sự gián đoạn trong quyền tối cao của Isin. Gungunu, Vua xứ Ur, liên minh với Larsa — nơi ông trùng tu đền thờ mặt trời — và tự xưng là người cai trị Sumer và Akkad. Nhưng Isin lại tụ họp sức mạnh dưới thời Ur-Ninip, người không có họ hàng gì với người tiền nhiệm. Có lẽ ông đến từ Nippur, nơi thần Ninip được thờ phụng như con trai của Bel Enlil.
Theo một tài liệu Babylon, một người cháu nội hoàng gia của Ur-Ninip, vì không có người thừa kế trực tiếp, đã chọn người làm vườn của mình là Enlil-bani làm người kế vị. Ông đặt vương miện lên đầu cá thể vô danh này, thoái vị nhường ngôi cho ông ta và sau đó qua đời một cách bí ẩn bên trong cung điện của mình.
Rất có thể Enlil-bani, cái tên mang ý nghĩa "Enlil là đấng tạo hóa của ta", là một kẻ soán ngôi giống như Sargon xứ Akkad, và ông ta có lẽ đã lan truyền một huyền thoại tương tự về nguồn gốc thần kỳ của mình nhằm biện minh cho sự thăng tiến bất ngờ lên nắm quyền lực. Sự thật dường như là ông đã lên ngôi với tư cách là thủ lĩnh của một cuộc chính biến cung đình vào thời kỳ đầy rẫy bất ổn. Nhưng ông không được phép giữ lấy nó mà không vấp phải tranh chấp. Một kẻ đối địch tên là Sin-ikisha — rõ ràng là một kẻ sủng bái mặt trăng và có lẽ có liên hệ với Ur — đã truất phế kẻ soán ngôi và tự tuyên bố là vua. Tuy nhiên, sau một triều đại ngắn ngủi kéo dài sáu tháng, ông ta bị đánh đổ bởi Enlil-bani — kẻ sùng đạo quy công chiến thắng kẻ thù cho vị thần tối cao của Nippur, người mà ông mang tên. Mặc dù thực hiện các bước để củng cố vị thế bằng cách tăng cường công sự phòng thủ của Isin và trị vì khoảng một phần tư thế kỷ, ông lại không được kế vị bởi người thừa kế của mình, nếu ông có người như vậy. Vua Zambia, người không có họ hàng gì, tiếp nối theo sau, nhưng triều đại của ông chỉ kéo dài trong ba năm. Tên của hai vị vua tiếp theo không được biết tới. Sau đó đến Sin-magir, người được kế vị bởi Damik-ilishu, vị Vua cuối cùng của Isin.
Gần về cuối triều đại kéo dài hai mươi bốn năm của Damik-ilishu, ông rơi vào quyền bá chủ của Larsa, có người cai trị là Rim Sin. Sau đó Isin bị chiếm bởi Sin-muballit, Vua của Babylon, thân phụ của vị Hammurabi vĩ đại. Rim Sin là người Elam.
Sau đó, trật tự cũ trôi qua. Babylon trở thành đô thị, tên gọi của Sumer và Akkad rơi vào quên lãng, và toàn bộ vùng đất nằm giữa các con sông được gọi là Babylonia.[150] Các hệ thống luật pháp khác nhau từng tồn tại ở các bang khác nhau sau đó được hệ thống hóa bởi Hammurabi — người bổ nhiệm các thống đốc ở tất cả các thành phố nằm dưới quyền cai trị của ông để thay thế các patesi và các vị vua. Một điện thờ quốc gia mới mang tính đại diện cũng được hình thành, với Merodach (Marduk), vị thần hộ mệnh của Babylon, làm chủ tọa. Việc vị thần trẻ tuổi này được cho là đã trỗi dậy nắm quyền như thế nào được kể lại trong truyền thuyết Sáng thế của người Babylon, được bàn luận trong chương tiếp theo.[151] Khi nhào nặn huyền thoại này từ những mảnh vụn của các huyền thoại cổ xưa hơn, sự chuẩn mực thiêng liêng đã được ban cho quyền tối cao mà thành phố của Merodach đạt được. Lòng trung thành của các thế hệ tương lai nhờ đó được đảm bảo, không chỉ bằng cánh tay sắt của luật pháp mà còn bởi sức mạnh kết hợp của các tầng lớp tư tế được tổ chức lại tại các trung tâm hành chính khác nhau.
Một vấn đề thú vị, cần được đề cập ở đây, nảy sinh liên quan đến các bức tượng khắc mô tả các vị thần trước và sau sự trỗi dậy của Akkad thành một Cường quốc. Người ta thấy rằng, mặc dù người Sumer cạo sạch đầu và mặt vào thời điểm bình minh của kỷ nguyên lịch sử, họ lại thờ phụng các vị thần có mái tóc dài cùng bộ râu, đôi khi vuông vức và đôi khi nhọn.
Vào thời kỳ nào các vị thần Sumer được trao hình hài con người thì không thể xác định được. Như đã được chỉ ra (Chương II và III), tất cả các vị thần và nữ thần chính đều mang hình dáng động vật và quái vật hỗn hợp trước khi họ trở thành những vị thần có hình nhân. Ea rõ ràng mang hình dạng cá trước khi được khoác lên tấm da cá, giống như một vị Ai Cập đơn thuần là một con bò trước khi được miêu tả mang hình hài con người mặc bộ da bò. Các vị thần động vật và quái vật hỗn hợp cổ xưa của người Sumer có nguồn gốc vật tổ và vật linh vẫn tồn tại sau thời kỳ nhân hình như những nhân vật thần thoại, được sử dụng cho mục đích trang trí hoặc ma thuật và như các biểu tượng. Một hình thái mũ đội đầu thần thánh là chiếc mũ được bao quanh bởi các cặp sừng, giữa đó xuất hiện con đại bàng đầu sư tử bay cao — biểu tượng tượng trưng cho Nin-Girsu. Vị thần này cũng có các hình thái sư tử và linh dương, có lẽ xuất hiện trong các thần thoại đã thất truyền — có lẽ chúng giống như những loài động vật được Ishtar yêu quý và được nhắc đến trong sử thi Gilgamesh. Tương tự, con bò có cánh được gắn liền với vị thần mặt trăng Nannar, hay Sin, của Ur — kẻ là "một con bò đực có sừng". Trên các con dấu hình trụ khác nhau xuất hiện các nhóm quái vật hỗn hợp và dã thú lồng lộn, rõ ràng là các biểu tượng của các vị thần và ác quỷ đang xung đột.
Dữ liệu gợi ý cho việc nghiên cứu so sánh được cung cấp trong mối liên hệ này bởi Ai Cập cổ đại. Sokar, vị thần nguyên thủy của Memphis, vẫn giữ hình dáng động vật và quái vật hỗn hợp cho đến tận cuối cùng. Các vị thần khác được mô tả với thân người và đầu chim, rắn và cá sấu, qua đó tạo ra những mắt xích giữa các vị thần quỷ dữ cổ xưa và các vị thần mang hình nhân sau này. Một ví dụ của người Sumer là vị thần Ea-bani, giống như Pan, có chân và móng của loài dê.
Những miêu tả sớm nhất về các vị thần được nhân hình hóa của người Sumer xuất hiện trên các phù điêu từ Tello, địa điểm của Lagash. Tuy nhiên, những ví dụ về các vị thần cổ xưa này không có râu theo phong cách Semite. Ngược lại, đôi môi và má của họ được cạo sạch, trong khi chỏm râu cằm phóng đại vẫn được giữ lại. Lời giải thích được đưa ra là người Sumer đã trao cho các vị thần hình hài con người trước khi bản thân họ cạo sạch râu tóc, và việc giữ lại đặc điểm mọc râu trên mặt vốn là đặc trưng của Chủng tộc Địa Trung Hải là một ví dụ khác về tính bảo thủ của bản năng tôn giáo. Ở Ai Cập, các Pharaon cạo râu nhẵn nhụi — những kẻ đại diện cho các vị thần — lại đeo râu giả ở cằm; thậm chí Nữ vương Hatshepsut cũng coi việc mang râu trong các dịp trọng thể là điều cần thiết. Ptah-Osiris vẫn giữ bộ râu cổ xưa của mình cho đến tận thời kỳ Ptolemaic.
Có vẻ rất có khả năng là khi mô tả các vị thần của mình có râu một cách tương tự, người Sumer thời kỳ đầu không bị ảnh hưởng bởi tập tục của bất kỳ dân tộc ngoại kiều nào. Mãi cho đến thời kỳ của Gudea, Patesi của Lagash, họ mới ban cho các vị thần của mình bộ ria mép dày, tóc mai và bộ râu buông xõa kiểu Semite. Tuy nhiên, có lẽ vào lúc đó họ đã quên hoàn toàn ý nghĩa của một phong tục cổ xưa. Có thể, các nhà điêu khắc của Lagash cũng đang làm việc dưới ảnh hưởng của trường phái nghệ thuật Akkad — nơi từng sản xuất tấm bia chiến thắng tinh xảo cho Naram-Sin, và do đó áp dụng cách xử lý mang tính quy ước kiểu Semite đối với các nhân vật có râu. Dù sao đi nữa, họ có khả năng nghiên cứu và noi theo những thành tựu nghệ thuật của Akkad hơn là những sản phẩm thô sơ của thời kỳ cổ xưa. Hơn nữa, họ sống trong một thời đại mà các vị vua Semite được tôn làm thần và các bá chủ Semite đã đạt được sự xuất sắc cùng ảnh hưởng lớn.
Người Semite không được đánh giá cao trong thời kỳ Sumer cổ đại. Không có chuyện cư dân nông nghiệp coi những kẻ cướp bóc — những kẻ từ trên núi đổ xuống và sau khi đạt được thành công liền mang chiến lợi phẩm trở về nhà — là hình mẫu cho các vị thần. Có nhiều khả năng họ coi những kẻ đó là "những tên quỷ ngoại kiều". Tuy nhiên, những người Semite khác, đến như những thương nhân mang theo gỗ, đá và đặc biệt là đồng, rồi lập nên các cộng đồng trong thành phố, hoàn toàn có thể đã ảnh hưởng đến tư tưởng tôn giáo của người Sumer. Ví dụ, thần Ramman — vị thần được công nhận trên khắp Babylon — là vị thần của cư dân miền núi từ tận phía bắc Tiểu Á xuyên suốt Syria. Ngài có lẽ đã được du nhập bởi những kẻ định cư từng áp dụng lối sống của người Sumer và cạo sạch đầu lẫn mặt. Nhưng mặc dù các thành phố cổ không bao giờ có thể tồn tại trong trạng thái cô lập hoàn toàn với thế giới bên ngoài, cư dân của họ khó lòng mô phỏng các vị thần của mình dựa trên những vị thần được sùng bái bởi các nhóm người ngoại lai. Sẽ là một sự căng thẳng nặng nề đối với lòng tin của chúng ta nếu buộc phải tin rằng chính nhờ những lời dạy và tấm gương của những du mục kém văn hóa mà những người Sumer có nền văn minh cao độ đã phát triển các vị thần của họ từ những quái vật hỗn hợp thành các vị thần nhân hình. Dẫu sao đi nữa, một phỏng đoán như vậy không được củng cố bởi bằng chứng từ Ai Cập cổ đại.
[144] Nehemiah, i, 1.
[145] Esther, i, 6.
[146] Isaiah, xiii, 19-22.
[147] Indian Myth and Legend, tr. 173-175 và 192-194.
[148] Hoặc Rimush.
[149] Genesis, xiv.
[150] Nghĩa là tương đương với Babylonia. Trong thời kỳ Kassite, tên gọi này là Karduniash.
[151] Tường thuật này tuân theo The Seven Tablets of Creation và các mảnh vỡ khác, đồng thời cũng dựa vào lời kể của Berosus.