[Tóm lược]
Các Vị Thần Nguyên thủy của Vực sâu Nguyên thủy—Apsu và Rồng Tiamat—Mưu đồ Tiêu diệt các Vị Thần Nhân từ—Ea khuất phục Apsu và Mummu—Sự Chuẩn bị Trả thù của Rồng—Lời Thỉnh cầu của Anshar gửi tới Merodach—Lễ hội của các Vị Thần Tối cao—Merodach được tôn lên làm Chúa tể Vũ trụ—Rồng bị tiêu diệt và Đạo quân bị bắt làm tù binh—Merodach sắp xếp lại Hội đồng Thần thánh—Sự Sáng tạo Con người—Merodach trong vai trò Asari—Vị Osiris của người Babylon—Mục đích Tối cao của Nhân loại—Tiamat là Nguồn gốc của Thiện và Ác—Rồng trong hình hài Con rắn hoặc Sâu bọ—Khía cạnh Truyện dân gian của Thần thoại Sáng thế—Truyền thuyết Thời kỳ Đồ đá mới ở Anh—Sự tương đồng giữa Đức và Ai Cập—Những tham chiếu Kinh thánh về loài Rồng—Chủ đề Cha và Con—Merodach và Tammuz—Xu hướng Nhất thần giáo—Các Vị thần Lưỡng tính.
Thuở ban đầu, toàn bộ vũ trụ chỉ là một biển nước. Trời cao chưa được đặt tên, đất dày dưới thấp cũng vậy. Đấng sinh ra chúng là Apsu, người cha của Vực sâu nguyên thủy, và người mẹ là Tiamat, linh hồn của Hỗn mang. Khi ấy chưa có đồng bằng nào được tạo lập, chẳng bóng dáng đầm lầy nào xuất hiện; các vị thần chưa tồn tại, số mệnh của họ cũng chưa được định đoạt.
Rồi làn nước cựa quậy, và các vị thần xuất hiện. Những đấng có hình hài đầu tiên là thần Lachmu và nữ thần Lachamu. Đằng đẵng qua bao thời đại, thần Anshar và nữ thần Kishar được tạo nên. Khi triều đại của các vị thần ấy ngày một kéo dài, tiếp sau họ là Anu, thần bầu trời, có vợ là Anatu; cùng Ea, vị thần thông thái nhất và toàn năng, không có đối thủ. Bấy giờ Ea, thần vực sâu, đồng thời cũng là Enki, "chúa tể mặt đất", và người vợ hằng cửu của ngài là Damkina, tức Gashan-ki, "bà chúa mặt đất". Con trai của Ea và Damkina chính là Bel, vị chúa tể, người sau này đã tạo ra loài người.[152] Cứ thế, các vị thần tối cao được thiết lập trong quyền uy và vinh quang.
Hình VII.1. TƯỢNG GUDEA

(Viện bảo tàng Louvre, Paris)
Hình VII.2. "BẢY PHIẾN ĐÁ SÁNG THẾ"

Từ Thư viện của Ashur-bani-pal tại Kouyunjik (Nineveh): nay đang lưu giữ tại Bảo tàng Anh quốc
Bấy giờ, Apsu và Tiamat vẫn chìm đắm trong hỗn độn tại chốn vực sâu thẳm. Chúng cảm thấy bất an vì dòng dõi của mình, tức các vị thần tối cao, đang khao khát nắm quyền kiểm soát vũ trụ và lập lại trật tự.[153] Apsu vẫn đầy quyền uy và hung ác, còn Tiamat gầm gừ giông bão, tự đánh vào thân mình. Mục đích của chúng là gieo rắc điều ác giữa cõi hỗn mang vĩnh cửu.
Rồi Apsu gọi Mummu, mưu sĩ của mình, người con trai cùng chung chí hướng, và cất lời: "Hỡi Mummu, đứa con vừa ý ta, hãy cùng ta đến gặp Tiamat để bàn sự với nàng."
Thế là cả hai lên đường, sụp lạy trước Nữ thần Hỗn mang để tham vấn xem phải làm thế nào ngăn chặn âm mưu của các vị thần tối cao.
Apsu mở lời cất tiếng: "Hỡi Tiamat, đấng rực rỡ, mưu đồ của các thần khiến ta bận lòng. Ta chẳng được yên giấc ban ngày, cũng chẳng thể nghỉ ngơi ban đêm. Ta sẽ phá hỏng và đập tan âm mưu của chúng. Ta sẽ mang lại sầu khổ và tang tóc để chúng ta có thể nằm xuống mà không bị chúng quấy rầy."
Tiamat nghe những lời ấy liền gầm gừ. Nàng dấy lên những trận giông bão giận dữ và gầm thét; trong cơn đau đớn cuồng nộ, nàng thốt ra lời nguyền rủa, đoạn bảo Apsu rằng: "Chúng ta phải làm gì để âm mưu của chúng bị phá sản và chúng ta lại được thảnh thơi nằm nghỉ?"
Mưu sĩ Mummu quay sang Apsu, đáp rằng: "Dẫu các vị thần có quyền uy, ngài vẫn có thể khuất phục chúng; dẫu mưu đồ của chúng có kiên cố, ngài vẫn có thể phá vỡ. Khi ấy ngài sẽ có được ngày nghỉ ngơi và đêm bình yên để nằm xuống."
Khuôn mặt Apsu rạng rỡ khi nghe những lời Mummu vừa thốt, nhưng ngài vẫn run rẩy khi nghĩ đến dã tâm của các vị thần mà ngài xem là kẻ địch. Cùng Tiamat, ngài than khóc vì các vị thần đã thay đổi tất cả; những toan tính của các thần phủ ngập tâm can họ nỗi kinh hoàng; họ buồn bã trò chuyện cùng Mummu, mưu tính chuyện ác.
Lúc ấy, Ea, đấng thấu suốt mọi điều, tiến lại gần; ngài nhìn thấy phe đảng gian ác đang thì thầm âm mưu. Ngài cất lời chú thuật thuần khiết và giáng xuống tai họa cho Apsu cùng Mummu, khiến cả hai bị bắt làm tù binh.[154]
Kingu, kẻ chung chí hướng với Tiamat, cất lời khuyên can nàng: "Apsu và Mummu đã bị đánh bại, chúng ta chẳng thể yên giấc. Hỡi Đấng Giông Bão, nàng phải là người trả thù cho họ."
Tiamat lắng nghe lời của vị thần sáng chói và gian ác ấy, rồi đáp lời: "Ngươi hãy tin vào sức mạnh của ta. Hãy phát động chiến tranh."
Thế là binh đoàn hỗn mang và vực sâu tụ họp lại. Ngày đêm chúng mưu tính chống lại các vị thần tối cao, cuồng nộ gầm thét, ráo riết chuẩn bị chiến trận, hầm hầm sát khí, không một phút ngơi nghỉ.
Mẹ Chuber,[155] đấng tạo hóa của vạn vật, ban ra những thứ vũ khí không thể chống cỡ. Bà cũng tạo ra mười một loài quái thú hung dữ—những con rắn khổng lồ, răng nhọn với nanh độc không nương tay, thân thể tràn ngập nọc độc thay cho máu; những con rồng gầm gừ, mang theo sự kinh hoàng, thân hình cao lớn đến mức kẻ nào nhìn thấy cũng khiếp đảm khôn cùng, chẳng ai có thể thoát khỏi sự tấn công của chúng khi chúng vươn mình đứng dậy; loài rắn lục, trăn lớn, cùng lũ Lachamu, quái vật cuồng phong, chó săn giận dữ, người bọ cạp, ác thần giông bão, người cá, và cừu núi. Bà trang bị cho chúng thứ vũ khí sắc bén và chúng chẳng hề sợ hãi chiến tranh.
Bấy giờ Tiamat, đấng có mệnh lệnh uy nghiêm và bất biến, đã tôn Kingu—kẻ đến cứu viện cho nàng—lên trên tất cả các vị thần gian ác; bà phong hắn làm thủ lĩnh điều khiển đạo quân chiến trận, đi đầu mở màn trận tuyến. Khoác cho Kingu tấm áo choàng rực rỡ, bà đặt hắn ngồi cao và phán rằng:
"Ta đã trao quyền thống lĩnh của ngươi trên mọi vị thần. Ngươi sẽ cai trị chúng. Hỡi người chồng ta chọn, hãy tỏ ra dũng mãnh, và nguyện cho danh tiếng của ngươi được tôn vinh trên mọi tinh thần chốn thiên đàng lẫn trần gian."
Tiamat trao cho Kingu những phiến đá định mệnh; bà đặt chúng vào ngực hắn, và bảo rằng: "Mệnh lệnh của ngươi không thể thay đổi; lời nói của ngươi sẽ luôn kiên định."
Cứ thế Kingu được tôn vinh; hắn được ban cho quyền năng thần thánh của Anu để định đoạt số mệnh các thần: "Hãy mở miệng để cản phá thần lửa; hãy dũng mãnh trong chiến trận và không khoan nhượng sự kháng cự."
Bấy giờ Ea hay tin về những hành động của Tiamat, cách bà tập hợp lực lượng và chuẩn bị gieo điều ác chống lại các vị thần tối cao nhằm mục đích trả thù cho Apsu. Vị thần thông thái chìm đắm trong đau khổ, ngài rên rỉ suốt nhiều ngày. Sau đó, ngài đến đứng trước cha mình là Anshar, và cất lời: "Mẹ chúng ta, Tiamat, trong cơn thịnh nộ đã quay lưng chống lại chúng ta. Bà đã tập hợp các vị thần quanh mình, và cả những kẻ ngài từng tạo ra cũng đứng về phía bà."
Khi Anshar nghe hết những điều Ea tiết lộ về công tác chuẩn bị của Tiamat, ngài đấm vào hông, nghiến chặt răng và vô cùng bứt rứt. Trong nỗi buồn giận, ngài cất tiếng: "Thuở trước ngươi từng xông pha trận mạc; ngươi từng trói buộc Mummu và đánh gục Apsu. Giờ đây Kingu được tôn sùng, và chẳng còn ai địch nổi Tiamat."[156]
Anshar gọi con trai mình là Anu đến trước mặt, và bảo rằng: "Hỡi dũng sĩ không sợ hãi, kẻ có đòn tấn công không thể cản phá, giờ hãy đến trước Tiamat và cất lời để cơn giận của bà nguôi ngoai, trái tim bà trở nên nhân từ. Nhưng nếu bà không chịu lắng nghe ngươi, hãy thay ta lên tiếng để hòa giải."
Anu vâng lời Anshar truyền dạy. Ngài lên đường, đi theo con đường của Tiamat cho đến khi trông thấy bà đang hầm hầm bốc giận gầm gừ, nhưng ngài khiếp sợ không dám đến gần đành quay đầu trở lại.
Khi ấy Ea được cử đi, nhưng ngài cũng bị nỗi kinh hoàng bóp nghẹt và đành quay về.[157]
Anshar bèn gọi Merodach, con trai của Ea, và bảo rằng: "Con ta, người làm dịu lòng ta, con hãy xông pha trận mạc và sẽ chẳng ai địch nổi con."
Lòng Merodach khát khao hoan hỉ trước những lời ấy. Ngài đứng trước Anshar, người đã ôm hôn ngài vì ngài xua tan mọi nỗi sợ. Merodach cất tiếng: "Hỡi chúa tể các thần, xin chớ rút lại lời; hãy để con ra đi làm theo ý nguyện của ngài. Nào có kẻ nào dám thách thức ngài giao chiến?"
Anshar đáp lời: "Chẳng có kẻ nào thách thức ta cả. Chính Tiamat, kẻ đàn bà ấy, đã quyết tâm gây chiến với chúng ta. Nhưng chớ sợ hãi và cứ vui lên, vì con sẽ đập nát đầu Tiamat. Hỡi vị thần thông thái, con sẽ khuất phục bà bằng câu chú thuật thuần khiết của mình. Chớ chần chừ mà hãy mau lên đường; bà không thể làm tổn thương con; con sẽ khải hoàn trở về."
Lời của Anshar làm vui lòng Merodach, ngài liền thưa rằng: "Hỡi chúa tể các vị thần, hỡi định mệnh của các thần tối cao, nếu ta, kẻ báo thù, phải khuất phục Tiamat và cứu rỗi tất cả, xin hãy tuyên bố sự vĩ đại của ta giữa chốn thần linh. Hãy để tất cả các vị thần tối cao tề tựu hoan hỉ tại Upshukinaku (Sảnh đường Hội đồng), để lời nói của ta cũng như lời ngài không bao giờ thay đổi, và những gì ta làm không bao giờ bị đảo ngược. Thay vì ngài, ta sẽ định đoạt số mệnh của các vị thần."
Bấy giờ Anshar gọi mưu sĩ của mình là Gaga, và dặn rằng: "Hỡi người chia sẻ chí hướng với ta, kẻ thấu hiểu tâm can ta, hãy đến gặp Lachmu và Lachamu, triệu tập mọi vị thần tối cao đến trước mặt ta để cùng ăn bánh uống rượu. Hãy nhắc lại cho họ tất cả những gì ta kể về công tác chuẩn bị chiến tranh của Tiamat, về mệnh lệnh của ta dành cho Anu và Ea—những kẻ vì sợ rồng mà quay về—và về việc ta chọn Merodach làm người trả thù, cùng nguyện vọng được trang bị quyền năng định đoạt số mệnh của ta để hắn đủ sức chiến đấu với kẻ thù."
Anshar sai gì, Gaga làm nấy. Ngài đến gặp Lachmu và Lachamu, cung kính sụp lạy trước họ. Rồi ngài đứng dậy truyền đạt thông điệp của Anshar, người cha của họ, và nói thêm: "Hãy mau chóng định đoạt số mệnh cho Merodach. Hãy để ngài lên đường nghênh chiến kẻ thù hùng mạnh của quý vị."
Khi Lachmu và Lachamu nghe hết những điều Gaga tiết lộ, họ cất tiếng than khóc, trong khi các Igigi (tinh thần thiên giới) vô cùng buồn bã, và thốt lên: "Chuyện quái gì đã xảy ra khiến Tiamat lại quay giáo chống lại chính dòng dõi mình? Chúng ta không tài nào hiểu nổi hành động của bà."
Toàn thể các vị thần tối cao liền đứng dậy đi đến diện kiến Anshar. Họ chật kín sảnh đường hội đồng và ôm hôn lẫn nhau. Rồi họ ngồi xuống ăn bánh uống rượu mè. Và khi đã ngà say, vui vẻ và thoải mái, họ định đoạt số mệnh cho Merodach.
Trong sảnh đường của Anshar, họ tôn vinh Kẻ Báo Thù. Ngài được tôn làm hoàng tử trên tất cả, và họ tuyên bố: "Trong số các vị thần tối cao, ngươi là đấng cao nhất; mệnh lệnh của ngươi chính là mệnh lệnh của Anu. Từ nay ngươi sẽ có quyền năng vực dậy và quật ngã. Không vị thần nào dám tranh giành quyền uy của ngươi. Hỡi Merodach, người trả thù của chúng ta, chúng ta trao cho ngươi quyền tối cao trên toàn bộ Vũ trụ. Vũ khí của ngươi sẽ mãi mãi bất khả chiến bại. Hãy đánh gục những vị thần nổi loạn, nhưng hãy tha mạng cho những kẻ đặt trọn niềm tin nơi ngươi."
Rồi các vị thần trải một tấm áo choàng trước mặt Merodach, và bảo rằng: "Hãy mở miệng thốt lời sai khiến để tấm áo biến mất; hãy cất lời lần nữa và nó sẽ hiện nguyên hình."
Merodach cất lời và tấm áo choàng biến mất; ngài lên tiếng lần nữa và tấm áo liền xuất hiện trở lại.
Tất cả các vị thần vui mừng khôn xiết, họ sụp lạy và tung hô: "Merodach là Vua!"
Sau đó, họ trao cho ngài vương trượng, ngai vàng cùng phù hiệu vương quyền, kèm theo thứ vũ khí bất khả chiến bại[158] để tiêu diệt kẻ thù, và dặn rằng: "Giờ đây, hỡi Merodach, hãy mau chóng đi giết Tiamat. Hãy để gió cuốn máu ả đến chốn thâm sơn cùng cốc."
Cứ thế số mệnh của Merodach được các thần định đoạt; một con đường thịnh hoa và bình an đã dọn sẵn cho ngài. Ngài chuẩn bị cho trận chiến; ngài giương cung đeo ống tên, vắt một mũi lao qua vai, tay phải nắm chắc chiếc chùy lớn; ngài giăng chớp giáp trước mặt, và đổ đầy ngọn lửa bùng cháy vào thân thể. Anu trao cho ngài một chiếc lưới lớn để giăng bắt kẻ thù và ngăn chúng trốn chạy. Tiếp đó, Merodach tạo ra bảy ngọn gió—gió độc, gió cuồng không thể kiểm soát, bão cát và lốc xoáy, gió bốn phương, gió bảy phương, và ngọn gió chẳng có đối thủ—chúng rầm rập bay theo sau ngài. Kế đến, ngài nắm lấy thứ vũ khí hùng mạnh là hòn đá sấm sét, nhảy lên cỗ chiến xa giông bão được kéo bởi bốn con chiến mã phi nhanh tột độ và tàn phá muôn nơi, miệng sủi bọt mép, nanh tẩm nọc độc, đã được huấn luyện để lật nhát kẻ thù và giẫm nát chúng dưới chân. Ánh hào quang rực sáng trên đầu Merodach, và ngài khoác tấm áo choàng kinh hoàng. Ngài thúc xe phóng đi, các vị thần—những bậc sinh thành của ngài—lẽo đẽo theo sau: các vị thần tối cao quây quần xung quanh, rảo bước ra trận.

Hình VII.3. MERODACH XUỐNG ĐƯỜNG NGHÊNH CHIẾN TIAMAT
Tranh của E. Wallcousins
Merodach phi xe tới trước, và cuối cùng ngài cũng đến gần sào huyệt bí mật của Tiamat, trông thấy ả đang thì thầm với Kingu, kẻ đồng hành của ả. Ngài khựng lại trong giây lát, và khi các vị thần theo sau nhìn thấy cảnh ấy, ánh mắt họ lộ vẻ bàng hoàng.
Tiamat gầm gừ chẳng ngoảnh đầu nhìn. Ả thốt ra những lời nguyền rủa, và nhạo báng: "Hỡi Merodach, ta chẳng hề sợ hãi bước tiến của ngươi với tư cách thủ lĩnh các thần. Đồng minh của ta đã tề tựu đông đủ nơi đây, và họ còn hùng mạnh hơn ngươi gấp bội."
Merodach giơ cao cánh tay, nắm chặt hòn đá sấm sét đáng sợ, cất tiếng thét vào mặt Tiamat, kẻ nổi loạn: "Ngươi đã tự cao tự đại, mang lòng oán hận chuẩn bị chiến tranh chống lại các vị thần tối cao cùng các bậc sinh thành của họ—những kẻ mà ngươi căm ghét bằng tâm can tội lỗi. Ngươi đã trao cho Kingu quyền năng định mệnh của Anu, bởi ngươi chống lại điều thiện và chuộng điều gian ác. Hãy tập hợp lực lượng, trang bị vũ khí và bước ra chiến trận."
Khi Tiamat nghe những lời hùng hồn ấy, ả cuồng nộ thét gào như kẻ mất trí; toàn thân run lẩy bẩy và ả lầm rầm đọc chú. Các vị thần nắm chặt vũ khí trong tay.
Tiamat và Merodach lao vào huyết chiến. Họ sẵn sàng giáp lá cà. Chúa tể các vị thần tối cao dang rộng chiếc lưới mà Anu đã trao. Ngài giăng bẫy tóm gọn con rồng khiến ả chẳng thể trốn thoát. Tiamat há cái miệng rộng tới bảy dặm, và Merodach thét gọi ngọn gió độc lao tới tấn công ả; ngài khiến cơn gió giữ trúng quai hàm ả không sao khép lại được. Mọi trận giông bão cùng cuồng phong ùa vào, lấp đầy cơ thể ả, khiến tim ả suy kiệt; ả thở hồng hộc, hoàn toàn bất lực. Bấy giờ chúa tể các vị thần tối cao nắm lấy ngọn lao phóng xuyên qua phần dưới cơ thể ả; nó xé toạc nội tạng và cắt đứt trái tim ả. Thế là Tiamat đã bị tiêu diệt.
Merodach lật ngửa xác con rồng chết và đứng lên trên đó. Toàn bộ lũ thần ác từng đi theo ả chết khiếp, hoảng loạn tháo chạy. Nhưng chúng chẳng tài nào tẩu thoát. Merodach tóm gọn chúng vào chiếc lưới lớn, khiến chúng vấp ngã, bật kêu những tiếng thống thiết, vang động cả đất trời bởi tiếng gào thét và than van. Chúa tể các vị thần tối cao đập nát vũ khí của bọn ác thần rồi xiềng xích chúng lại. Sau đó, ngài lao vào đám quái thú do Tiamat tạo ra; ngài khuất phục chúng, tước đoạt quyền năng và giẫm nát dưới chân. Kingu bị ngài tóm lấy cùng bọn chúng. Từ vị thần này, đại vương Merodach tước đoạt các phiến đá định mệnh, in ấn tín của chính mình lên đó rồi cài vào ngực áo.
Cứ thế, kẻ thù của các vị thần tối cao đã bị Kẻ Báo Thù lật đổ. Mệnh lệnh của Anshar đã được hoàn tất và tâm nguyện của Ea đã trọn vẹn thành viên mãn.
Merodach siết chặt những xiềng xích đã tròng vào lũ ác thần rồi quay lại chỗ Tiamat. Ngài nhảy lên xác con rồng; dùng chiếc chùy lớn bổ đôi đầu ả; khơi thông huyết mạch để máu tuôn xối xả, rồi sai ngọn gió bắc cuốn dòng máu ấy đi đến những chốn thâm sơn cùng cốc. Các vị thần tối cao—những bậc sinh thành của ngài—quây quần xung quanh; họ hô vang khúc khải hoàn và hoan hỉ ca khúc mừng vui. Đoạn họ dâng lên Kẻ Báo Thù những lễ vật cùng cống phẩm lớn lao.
Merodach nghỉ ngơi đôi lát, đăm đăm nhìn thi thể bất động của con rồng. Ngài xẻ thịt Ku-pu,[159] và vạch ra một kế hoạch vô cùng tinh vi.
Rồi chúa tể các vị thần tối cao xẻ xác con rồng ra làm hai nửa y như con cá mashde. Lấy một nửa, ngài bao phủ vòm trời; ngài cố định nó ở đó và cắt cử một lính canh để ngăn nước tuôn trào xuống[160]. Lửa nửa kia, ngài tạo nên mặt đất[161]. Sau đó, ngài lập chốn ngự trị cho Ea nơi vực sâu, và chốn ngự trị cho Anu chốn thiên đàng cao vời. Cung điện của Enlil tọa lạc giữa tầng không.
Merodach bố trí tất cả các đại thần vào những vị trí tương ứng. Ngài cũng tạo ra hình ảnh của họ, là những chòm sao Hoàng đạo, và cố định tất cả. Ngài đo đạc năm tháng và chia thành các tháng; cho mười hai tháng, ngài đặt mỗi tháng ba ngôi sao. Sau khi ban cho các hình ảnh tinh tú của chư thần quyền kiểm soát riêng biệt đối với từng ngày trong năm, ngài thiết lập vị trí cho Nibiru (Sao Mộc)—ngôi sao của chính ngài—nhằm xác định giới hạn của mọi vì sao, để chẳng ai lầm đường lạc lối. Ngài đặt vị trí của Enlil và Ea bên cạnh sao của mình, đồng thời mở ra những cánh cổng lớn ở hai bên, cài then ở cả bên trái lẫn bên phải. Ngài định điểm thiên đỉnh ở chính giữa.
Merodach định đoạt rằng thần mặt trăng sẽ cai quản ban đêm và đo đếm ngày tháng, đồng thời ban cho thần một chiếc vương miện mỗi tháng. Vị đại vương đã định đoạt các tuần trăng khác nhau, và ngài ra lệnh rằng vào buổi tối khi trăng sáng viên mãn nhất, nó phải đứng đối diện với mặt trời.[162]
Ngài đặt cây cung của mình lên bầu trời (như một chòm sao) và cả chiếc lưới nữa.
Chúng ta nay đã đến phiến đá thứ sáu, bắt đầu bằng lời nhắc đến những lời mà chư thần thưa với Merodach. Dường như Ea đã ấp ủ trong tâm can ý định tạo ra loài người. Chúa tể các vị thần thấu hiểu suy nghĩ ấy liền cất lời: "Ta sẽ đổ máu mình ra và tạo nên xương cốt... Ta sẽ tạo ra con người để cư ngụ trên mặt đất nhằm phụng sự chư thần và cất dựng những ngôi đền cho họ. Ta sẽ thay đổi con đường đi lối bước của chư thần..."
Phần văn bản còn lại chỉ là những mảnh vụn, và rất nhiều dòng đã bị thất thất lạc. Tuy nhiên, Berosus thuật lại rằng Belus (Bel Merodach) đã tự chặt đầu mình khỏi vai. Máu ngài tuôn chảy, và chư thần trộn nó với đất sét để tạo nên người đàn ông đầu tiên cùng nhiều loài muông thú.
Trong một dị bản khác về sự sáng tạo con người, có kể rằng Merodach "đặt một cọng sậy trên mặt nước; ngài tạo ra bụi đất, rồi rắc nó cạnh cọng sậy... Để ngài có thể khiến chư thần cư ngụ nơi chốn tâm nguyện mỏi mòn, ngài đã tạo ra loài người." Nữ thần Aruru, một vị thần ở Sippar và là một trong những hóa thân của "bà chúa các thần", được gắn kết với Merodach trong vai trò đấng tạo hóa gieo mầm nhân loại. "Muông thú chốn đồng hoang cùng sinh linh nơi thảo nguyên được ngài tạo tác." Ngài cũng tạo ra hai con sông Tigris và Euphrates, cỏ cây, sậy lách, thảo mộc cùng rừng rậm, đất đai, đầm lầy, bò, dê,...[163]
Ở phiến đá thứ bảy, Merodach được chư thần ca tụng—đó là các Igigi (tinh thần thiên giới). Vì ngài đã thâu tóm tất cả các thuộc tính của họ, ngài được xưng tụng bằng năm mươi mốt danh hiệu; từ nay mỗi vị thần đều là một hóa thân của Merodach. Chẳng hạn, Bel Enlil chính là Merodach trong vai trò chúa tể và bá chủ; Sin, thần mặt trăng, là Merodach với tư cách kẻ cai quản màn đêm; Shamash là Merodach trong lốt thần luật pháp và sự thánh thiện; Nergal là Merodach chiến trận; v.v. Xu hướng nhất thần giáo dường như đã hiện hữu rõ rệt nhất trong giới học giả tư tế Babylon.
Merodach thoạt đầu được tung hô là Asari, người mở đường cho nông nghiệp và nghề làm vườn, đấng tạo ra ngũ cốc và thảo mộc. Ngài cũng điều hành những sắc lệnh của Anu, Bel, và Ea; nhưng vì đã cứu chư thần khỏi thảm họa diệt vong dưới tay Kingu và Tiamat, ngài trở nên vĩ đại hơn cả những bậc "sinh thành", tức các vị thần tiền bối. Ngài thiết lập trật tự cho Vũ trụ, và tạo dựng vạn vật tinh khôi. Do đó, ngài chính là Tutu, "đấng sáng tạo", một vị thần nhân từ và phúc hậu. Dưới đây là bản dịch từ dòng 25 đến 32:
Tutu: Aga-azaga (vương miện huy hoàng)
nguyện ngài ban vương miện thêm phần rực rỡ—
Chúa tể của câu chú thuần khiết
phục sinh kẻ chết;
Đấng xót thương các vị thần từng bị khuất phục;
Làm nhẹ gánh nặng từng tròng lên vai lũ thần thù địch,
(Và) để cứu chuộc (?) chúng đã tạo nên loài người.
"Đấng nhân từ", "đấng ban ơn cứu độ",
Nguyện lời ngài được lập nền, chẳng bao giờ phai nhạt,
Cửa miệng dòng dõi tóc đen do tay ngài tạo dựng.
Bản dịch của Pinches[164]
Tutu trong lốt Aga-azag nguyện loài người lần thứ tư tôn vinh!
"Chúa tể của Phép thuật Thuần khiết", "Đấng Phục sinh Kẻ chết",
"Đấng xót thương các vị thần tù binh",
"Đấng cất gánh nặng khỏi vai chư thần thù địch".
"Vì lòng khoan dung mà ngài tạo ra nhân loại",
"Đấng Nhân Từ, ban phát sự sống!"
Nguyện công trạng ngài trường tồn, nguyện chẳng bao giờ phai nhạt
Nơi cửa miệng nhân loại do tay ngài tạo tác.
Bản dịch của King.[165]
Dường như giáo lý Babylon đề ra rằng loài người được sinh ra không chỉ để phụng thờ chư thần, mà còn nhằm mang lại sự cứu rỗi cho những vị thần sa ngã từng đi theo Tiamat.
Lũ thiên thần phản loạn ấy (ili, chư thần) Ngài cấm cửa quay về;
Ngài chấm dứt công việc của chúng; Ngài đày chúng về với chư thần (ili)
từng là kẻ thù của Ngài.
Nơi chốn của chúng, Ngài tạo ra nhân loại.[166]
Tiamat, con rồng hỗn mang, chính là Đại Mẫu. Bà mang bản tính lưỡng diện. Với tư cách nguồn cội của điều thiện, bà là đấng sinh thành chư thần. Hình thái nhân từ của bà tồn tại qua nữ thần Bau của người Sumer, nhân vật hiển nhiên đồng nhất với nữ thần Baau của người Phoenicia, người mẹ của con người đầu tiên. Một tên gọi khác của Bau là Ma, và Nintu, "một hóa thân của nữ thần Ma", mang nửa thân người nửa hình rắn, được miêu tả với hình ảnh "đứa trẻ đang bú mớm bên ngực" (Chương IV). Các nữ thần Ai Cập Neheb-kau và Uazit mang lốt rắn, trong khi các nữ thần Isis và Nephthys cũng có hình hài loài rắn. Con rắn vốn là biểu tượng của sự phì nhiêu, và trong vai trò người mẹ, nó là đấng hộ mệnh. Vishnu, Đấng Bảo Hộ trong Bộ Tam thần Ấn Độ, ngự trên thân con rồng thế giới. Những bùa hộ mệnh hình rắn là thứ bùa che chở và cầu phì nhiêu.
Với tư cách nguồn cội của cái ác, Tiamat nhân cách hóa vực sâu và giông bão. Ở khía cạnh này, bà là kẻ thù của trật tự và điều thiện, luôn mưu toan hủy diệt thế giới.
Ta từng thấy
Đại dương đầy tham vọng dâng trào, cuồng nộ sủi bọt
Đặng vươn mình sóng đôi mây khói đe dọa.[167]
Tiamat chính là con rồng của biển cả, và do đó cũng là con rắn hay thủy quái leviathan. Từ "dragon" (rồng) bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp "drakon", loài rắn được mệnh danh là "kẻ tinh mắt" hoặc "kẻ quan sát", kẻ có ánh nhìn tựa tia chớp. Từ "fire drake" trong tiếng Anh cổ ("draca", tiếng Latin "draco") đồng nhất với "rồng bay".
Tại nhiều quốc gia, loài rắn hay sâu bọ là kẻ hủy diệt nuốt chửng người chết. "Sâu bọ sẽ ăn chúng tựa tấm vải len", Isaiah đã thốt lên bằng thứ ngôn ngữ mang tính biểu tượng.[168] Nó ẩn mình trong đại dương bao bọc thế giới theo thần thoại Ai Cập, Babylon, Hy Lạp, Teuton, Ấn Độ và nhiều nền văn hóa khác. Người Ireland gọi nó là "morúach", và khoác cho nó lốt nhân ngư y như nữ thần Nintu của người Babylon. Trong một bài thơ tiếng Gaelic của người Scotland, Tiamat xuất hiện dưới cái tên "Mụ Muilearteach Vàng", bị tiêu diệt bởi Finn-mac-Coul cùng binh đoàn dũng sĩ trợ giúp.
Người ta thấy nhô lên trên đầu sóng
Gã dũng sĩ oằn oèo, la hét, run rẩy...
Khuôn mặt ả đen thẫm tựa ánh than chì,
Và chiếc răng tua tủa tựa khúc xương han gỉ.[169]
Hình ảnh con rắn hiện diện trong các câu chuyện dân gian. Truyền thuyết Ethiopia kể rằng khi Alexander Đại đế được hạ mình trong chiếc lồng kính xuống đáy đại dương, ông nhìn thấy một con quái vật khổng lồ bơi qua, và ngồi liền hai ngày "chờ đợi chiếc đuôi cùng phần thân sau của nó xuất hiện".[170] Một người dân vùng cao nguyên Argyllshire cũng từng trải qua chuyện tương tự. Một buổi sáng nọ, ông ra đá ngồi câu cá. "Ông ngồi chưa bao lâu thì thấy cái đầu của một con lươn bơi qua. Ông tiếp tục câu suốt một tiếng đồng hồ mà con lươn vẫn bơi qua mãi. Ông về nhà, ra đồng làm việc suốt cả ngày, và khi quay lại mỏm đá ấy vào buổi chiều, con lươn vẫn đang bơi, để rồi đến chập tối, ông thấy cái đuôi của nó dần khuất dạng."[171] Bầy thủy quái của Tiamat được nhắc đến trong sử thi Anh cổ Beowulf dưới cái tên "nickers". Người hùng đã "tiêu diệt quỷ biển trên những ngọn sóng vào ban đêm" (dòng 422).
Con rồng giếng nước—"draco" trong tiếng Pháp—cũng gợi nhắc đến những loài thủy quái Babylon. Từng có một "cái giếng rồng" gần Jerusalem.[172] Từ Trung Quốc cho đến Ireland, các dòng sông vốn là loài rồng, hoặc những nữ thần đang chạy trốn lũ rồng giếng. Con quỷ sông Rhone được gọi là "drac". Những trận lụt lội cũng được xem như loài rồng, và con mãng xà Hydra bị Hercules tiêu diệt cũng thuộc nhóm này. Nước vừa là nguồn gốc của điều ác vừa là cội nguồn điều thiện. Đối với người Sumer, đại dương đặc biệt là sào huyệt của quái vật. Họ nhìn nhận nó y như nhân vật Ferdinand của Shakespeare khi nhảy ùm xuống biển và thét lên: "Địa ngục trống rỗng và mọi ác quỷ đều ở đây".[173]
Hầu như không còn nghi ngờ gì nữa, câu chuyện Sáng thế của người Babylon chính là một biến thể được tôn vinh của truyền thuyết Rồng vốn lan truyền rộng rãi. Tuy nhiên, đáng tiếc là người ta chẳng thể tìm thấy bất kỳ dấu vết nào của phiên bản truyền miệng thời Sumer cổ đại—thứ mà các tư tế bác học đã thổi hồn vào bằng thứ biểu tượng siêu việt nhường ấy. Chắc hẳn nó từng phổ biến ngang ngửa truyền thuyết bất tử về Perseus và Andromeda mà các hiền triết Hy Lạp từng tìm cách lý giải hợp lý, và được các nhà thơ tận dụng, phát triển để phục vụ cho trí tưởng tượng bay bổng.
Câu chuyện Sumer đã thất truyền có thể tóm tắt như sau: Tồn tại giữa chốn hoang dã tợn hoặc đại dương sâu thẳm một gia đình quái vật chống lại nhóm chiến binh được đại diện trong truyền thuyết Sáng thế bởi các vị thần. Ea, vị vua anh hùng, lên đường chiến đấu chống lại kẻ thù của loài người, tiêu diệt quái thú cha Apsu cùng con trai hắn là Mummu. Nhưng con ác ma hùng mạnh nhất vẫn còn đó chưa bị hạ gục. Đó chính là người mẹ Tiamat, kẻ đang sục sôi tâm trí báo thù cho cái chết của thân nhân. Để nghênh chiến với ả, người anh hùng chuẩn bị vô cùng kỹ lưỡng, tự trang bị cho mình thứ vũ khí đặc thù. Nữ hoàng quái vật không thể bị khuất phục bằng những phương cách thông thường, bởi ả rất ranh mãnh và khó bị thương hơn chồng con. Dù Ea có dùng bùa chú chống lại ả, Tiamat vẫn có thể hóa giải bằng những phép phản chú. Chỉ có cuộc chiến giáp lá cà mới định đoạt thắng thua. Được bảo vệ kiên cố bởi lớp vảy dày, ả buộc phải bị tấn công hoặc ở phần dưới cơ thể hoặc qua đường miệng bằng một thứ vũ khí đâm thủng gan ả—nơi ngự trị của sự sống. Cần lưu ý trong mối liên hệ này rằng Merodach đã khải hoàn bằng cách sai những ngọn gió đi theo thổi phồng quai hàm con quái vật, nhờ đó ngài có thể giáng đòn chí mạng đồng thời ngăn cản ả lẩm nhẩm bùa chú làm suy yếu mình.
Loại cốt truyện này, trong đó quái vật mẹ vĩ đại và hùng mạnh hơn cả chồng lẫn con, vô cùng phổ biến trong văn hóa dân gian Scotland. Trong truyền thuyết kể về những cuộc phiêu lưu của "Finn tại Vương quốc Người Khổng lồ", người hùng lên đường vào ban đêm để bảo vệ đồng minh trước sự tấn công của lũ thủy quái tàn phá. Đứng trên bãi biển, "anh nhìn thấy biển dâng lên cuồn cuộn như những lò nung lửa và tựa con rắn lao đi... Một con quái vật khổng lồ ngoi lên, nhìn xuống nơi Finn đang đứng và gầm lên: 'Cái hạt bụi tí hon nào ta thấy đây?'" Finn, với sự trợ giúp của chú chó thần, đã tiêu diệt con thủy quái. Đêm hôm sau, một con quái vật to lớn hơn nữa, chính là "người cha", bơi vào bờ, và hắn cũng bị ngã gục. Nhưng kẻ thù hùng mạnh nhất vẫn chưa xuất hiện. "Đêm kế tiếp, một mụ Phù thủy Lớn dạt vào bờ, chiếc răng nanh chìa ra trước miệng đủ làm cái guồng quay sợi. 'Ngươi đã giết chồng và con ta,' ả thét lên." Finn thừa nhận chính tay mình làm thế, và họ bắt đầu lao vào quyết chiến. Sau một hồi giằng co kéo dài mà suýt nữa Finn đã bị khuất phục, mụ Phù thủy ngã quỵ và cái đầu bị chém đứt.[174]
Câu chuyện "Finlay kẻ Đổi Tráo" cũng có những nét tương đồng ấy. Người anh hùng trước tiên tiêu diệt một gã khổng lồ, rồi sau đó là cha của hắn. Tiếp đến, Mụ Phù thủy tiến đến đối đầu và quát lên: "Dù ngươi từng dùng mưu mô xảo quyệt giết chồng ta đêm qua và con ta đêm hôm trước, đêm nay ta nhất định sẽ lấy mạng ngươi." Một trận vật lộn ác liệt diễn ra trên mỏm đá trơ trọi. Cuối cùng Mụ Phù thủy bị quật ngã. Ả liền đưa ra vô số báu vật để chuộc mạng, bao gồm cả "thanh gươm vàng giấu trong hang", mà theo lời ả thì "chưa từng tuốt ra đối phó với người hay thú mà không chiến thắng".[175] Trong những câu chuyện Scotland khác mang màu sắc tương tự, người hùng trèo lên cây và thốt ra vài câu để dụ mụ phù thủy há miệng, nhờ đó phóng vũ khí thẳng vào họng ả.
Câu chuyện về Grendel trong sử thi Anh cổ Beowulf[176] cũng mang đặc điểm ấy. Một con thủy quái đực hàng đêm đột nhập tàn sát các chiến binh đang ngủ trong sảnh đường lớn của Vua Hrothgar. Beowulf vượt biển đến để tiêu diệt Grendel, y như cách Finn đến "Vương quốc Người Khổng lồ". Anh vật lộn với kẻ ăn thịt người này và giáng cho hắn vết thương chí mạng. Khúc khải hoàn tưng bừng diễn ra, nhưng rồi phải khép lại trong ngỡ ngàng, bởi mẹ của Grendel trong lúc đó đã quyết tâm "dấn bước trên hành trình buồn bã để trả thù cho cái chết của con trai".
Lời kể cho hay ả đột nhập Sảnh đường trong đêm tối mịt mùng. "Nhanh như cắt, ả tóm chặt lấy một vị quý tộc rồi rảo bước về phía đầm lầy", hướng về cái hang dưới nước của ả. Beowulf lập tức đuổi theo, mình mặc giáp trụ đầy đủ, lặn ngụp qua làn nước và rốt cuộc xâm nhập sào huyệt quái vật. Trong trận chiến, "mụ vợ thủy quái" tỏ ra là một đối thủ đáng sợ hơn hẳn con trai ả. Quả thực, Beowulf không tài nào hạ sát được ả cho đến khi anh vớ lấy thanh gươm khổng lồ "đạm trổ ngọc ngà" treo trong hang. Dùng thứ vũ khí ma thuật này, anh tiêu diệt được quái vật mẹ, để rồi dòng máu độc của ả sau đó làm tan chảy cả "lưỡi gươm cẩn hoa văn". Giống như Finn, anh sau đó trở về mang theo cái đầu của một trong hai con quái vật.
Một điểm thú vị về câu chuyện này là nó hoàn toàn không xuất hiện dưới bất kỳ hình thức nào trong chuỗi Truyền thuyết Lãng mạn Bắc Đức. Thậm chí nhà thơ đưa câu chuyện rồng phun lửa—vốn liên kết người hùng Beowulf với Sigurd và Siegfried—vào sử thi dường như còn hoài nghi về sức mạnh vĩ đại của quái vật mẹ, ngỡ như đang đối mặt với chất liệu xa lạ, khi ông viết: "Sự kinh hoàng (do mẹ Grendel gây ra) kém hơn đúng bằng mức mà sức mạnh đàn bà, nỗi khiếp sợ chiến tranh của đàn bà, (được cân đong) so với nam nhi thượng trận".[177] Thế nhưng, trong phần diễn biến tiếp theo, nữ chiến binh Amazon ấy lại chứng tỏ mình là con quái vật mạnh mẽ hơn trong cả hai. Dấu vết của quái vật mẹ vẫn tồn tại trong văn hóa dân gian Anh, đặc biệt qua những giai thoại về nhân vật thần thoại "Long Meg xứ Westminster", được Ben Jonson nhắc đến trong vở kịch mặt nạ "Quần đảo May mắn":
Meg xứ Westminster,
Với cẳng chân dài thườn thượt,
Dài tựa cò bay;
Bàn chân phẳng lì như tấm ván bào,
Cùng gót chân
To bè tựa hai bánh xe.
Meg có rất nhiều ngôi mộ. Một nơi được cho là đánh dấu bằng phiến đá lớn ở phía nam dãy hành lang Tu viện Westminster; nó có lẽ đánh dấu chiến hào nơi các nạn nhân bệnh dịch—những kẻ có lẽ từng được xem là nạn nhân của Meg—được an táng. Meg cũng nổi tiếng vì từng bị hóa đá, giống như một số gã khổng lồ và mụ khổng lồ Hy Lạp lẫn Ireland. Tại Little Salkeld, gần Penrith, một vòng tròn đá được gọi là "Long Meg và các con gái". Giống như "Long Tom", vị khổng lồ nổi tiếng, "Mons Meg" từng đặt tên cho những khẩu đại bác thời cổ đại, bởi tất cả mụ phù thủy và gã khổng lồ đều nổi danh trong kho tàng truyện dân gian truyền khẩu là những kẻ ném đá tảng granit, những viên đất sét cứng, đĩa ném và những thứ vũ khí khổng lồ khác.
Những câu chuyện về mẹ của Grendel và Long Meg gợi nhớ đến những giai thoại vẫn được truyền tụng ở vùng cao nguyên Scotland. Chúng tương phản rõ rệt với các truyền thuyết đặc trưng của người German, nơi gã khổng lồ vĩ đại hơn mụ khổng lồ, và con rồng là giống đực, chẳng hạn như Fafner bị Sigurd tiêu diệt hay Regin bị Siegfried khuất phục. Do đó, có khả năng cao là những câu chuyện Anh quốc về loài quái vật cái hùng mạnh hơn cả chồng lẫn con vốn có nguồn gốc từ thời kỳ Đồ đá mới và Iberia—những di tích bất biến từ đời sống tinh thần của nhánh phương tây thuộc chủng tộc Địa Trung Hải.
Ở Ai Cập, loài rồng tồn tại trong hệ thống thần thoại phát triển rực rỡ của giáo phái thờ mặt trời Heliopolis; và vì tục thờ mặt trời vốn được du nhập còn thần mặt trời là nam giới, chẳng có gì ngạc nhiên khi thấy con quỷ đêm Apep chính là hiện thân của Set. Vị thần này—vốn đồng nhất với Sutekh, một vị thần Syria và Tiểu Á—dường như được tôn sùng bởi một bộ lạc từng bị khuất phục trong các cuộc xung đột bộ lạc thời tiền triều đại. Vốn là một vị thần cổ xưa đã thất sủng, ngài theo một tiến trình quen thuộc trở thành con quỷ trong mắt kẻ thắng trận. Tuy nhiên, đến vương triều thứ mười tám, vinh quang thuở xưa của ngài được phục hồi, bởi Sutekh dưới thời Rameses II xuất hiện trong vai trò "kẻ chém rồng".[178] Mặc dù vậy, điều phù hợp với tư duy của người Địa Trung Hải là ở Ai Cập có một nữ anh hùng chiến trận thiên giới vĩ đại. Đó chính là nữ thần Hathor-Sekhet, "Con mắt của Ra".[179] Tương tự tại Ấn Độ, nữ thần thời hậu Veda Kali là một đấng hủy diệt, trong khi dưới lốt Durga lại là vị thần hộ mệnh của các anh hùng.[180] Kali, Durga và Hathor-Sekhet gắn kết với những nữ thần chiến tranh cổ điển, đồng thời liên thông với nữ thần Ishtar của người Babylon—vị thần, như đã chỉ ra, vẫn giữ nguyên những đặc điểm nổi bật của Tiamat, "Đại Mẫu" hung ác thuở sơ khai trong tôn giáo dân gian Sumer.
Có khả năng trong truyền thuyết rồng Babylon, người anh hùng nguyên thủy chính là Ea. Điều này có thể được suy ra từ những tham chiếu mang tính biểu tượng trong Kinh thánh về chiến thắng của Chúa trước con thủy quái vực sâu: "Há chẳng phải ngươi là kẻ đã chặt đứt Rahab và đâm thủng con rồng ư?"[181] "Ngươi đã đập nát đầu những con rồng dưới nước; ngươi đã đập vỡ nát các đầu leviathan, và ban chúng làm mồi cho dân cư ngụ chốn hoang vu";[182] "Ngươi dùng quyền năng rẽ đôi biển cả, và bằng sự thông minh ngài đâm thủng kẻ kiêu ngạo (Rahab). Bằng thần khí của mình ngài tô điểm bầu trời: tay ngài tạo ra (hoặc đâm thủng) con rắn quanh co";[183] "Ngươi đã đập nát Rahab ra thành từng mảnh như kẻ bị sát hại; ngươi đã phân tán kẻ thù bằng cánh tay dũng mãnh của mình";[184] "Vào ngày ấy, Chúa sẽ dùng thanh gươm sắc bén, vĩ đại và dũng mãnh của mình để trừng phạt leviathan—con rắn uốn lượn (hoặc cứng đầu), tức leviathan con rắn quanh co; và ngài sẽ tiêu diệt con rồng nằm dưới biển".[185]
Trong truyền thuyết Sáng thế Babylon, Ea bị con trai mình là Merodach soán ngôi trong vai trò kẻ chém rồng. Tương tự, Ninip đã thay thế cha mình là Enlil để trở thành chiến thần bảo vệ chư thần. "Nói cách khác," Tiến sĩ Langdon viết, "thần học hậu kỳ đã phát triển quan niệm về người con trai của thần đất—kẻ thâu tóm các thuộc tính của người cha và trở thành thần chiến tranh. Chính hắn là kẻ đứng lên chống lại lũ quái vật hắc ám nổi loạn, những kẻ mưu toan cướp đoạt quyền thống trị thế giới từ tay chư thần đang hội họp trên núi cao. Chư thần trao cho hắn các Phiến đá Định mệnh; quyền ban hành sắc lệnh được trao vào tay hắn." Sự phát triển này có "ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với việc nghiên cứu sự hình thành ý niệm cha và con, như những nguyên lý sáng tạo và hoạt động của thế giới".[186] Trong thần thoại Ấn Độ, Indra cũng thế chỗ người cha ném sấm sét của mình là Dyaus, vị thần bầu trời rất gần gũi với Zeus. Andrew Lang đã chỉ ra rằng truyền thuyết này mang tính phổ quát rộng rãi.[187] Phải chăng các nhà tư tưởng Babylon đã được dẫn đường bởi chìa khóa dân gian học ấy?
Giờ đây Merodach, với tư cách con trai của Ea—người mà ngài từng thỉnh vấn và thọ giáo bùa phép—chính là anh em của "Tammuz xứ Vực sâu". Dường như trong vị đại thần của Babylon, chúng ta nên nhận diện một trong muôn vàn hóa thân của linh hồn lúa mì nguyên thủy cùng vị tổ phụ—chàng mục tử trẻ tuổi được Ishtar khát khao ái mộ. Với tư cách vị thần của mặt trời mùa xuân, Tammuz đã tiêu diệt lũ quỷ mưa giông mùa đông, nhờ đó ngài trở thành người bạn đời vô cùng xứng đôi với nữ thần mùa màng và chiến tranh. Merodach có thể là sự phát triển của Tammuz trong vai trò kẻ diệt quỷ. Khi được tôn lên ngôi vị Bel, "Chúa tể" bởi những kẻ chinh ấp Babylon, Merodach đã soán ngôi vị Bel cũ—tức Enlil xứ Nippur. Bấy giờ Enlil, kẻ đã thâu tóm mọi thuộc tính của các vị thần đối thủ và trở thành vị thần toàn cầu, chính là
Chúa tể những vùng đất mùa màng... chúa tể những cánh đồng lúa mì,
trong vai trò "chúa tể của các anunnaki", hay "tinh thần mặt đất". Do những người làm nông nghiệp thời sơ khai từng xơ xác ra trận nhằm bắt tù binh tế thần nuôi dưỡng linh hồn lúa mì, Enlil từng là một vị thần chiến tranh và được tôn sùng như vậy:
Vùng đất kiêu ngạo, thù địch bị ngươi khuất phục...
Cùng ngươi, kẻ nào dám liều lĩnh gây chiến?
Ngài đồng thời là "con bò đực với cặp sừng húc... Enlil con bò đực", vị thần của sự phì nhiêu cũng như chiến trận.[188]
Asari, một trong những danh hiệu của Merodach, gắn kết ngài với Osiris, vị Tammuz của người Ai Cập, kẻ từng bị soán ngôi bởi con trai mình là Horus. Trong vai trò kẻ chém rồng, ngài gợi nhắc đến, chẳng hạn, Perseus, người hùng Hy Lạp từng bị tiên tri rằng sẽ giết chết ông nội mình. Perseus, giống như Tammuz và Osiris, từng bị nhốt trong một chiếc tráp ném xuống biển, để rồi được một ngư dân trên đảo Seriphos cứu vớt. Người anh hùng này sau đó đã tiêu diệt Medusa, một trong ba người chị em Gorgon đáng sợ—nhóm quái ma có liên hệ với Tiamat. Về sau, Perseus trở về quê nhà, và trong một cuộc thi đấu điền kinh, ngài đã vô tình giết chết ông nội bằng chiếc đĩa ném. Tuy nhiên, không có bằng chứng nào cho thấy việc Enlil bị Merodach soán ngôi lại mang bất kỳ sự chuẩn y truyền thuyết nào tương tự. Vị thần Babylon đã thâu tóm mọi vị thần khác, rõ ràng vì mục đích chính trị và phù hợp với xu hướng tư duy thời đại, khi được nâng lên hàng tối cao trong đền thờ quốc gia; và ngài được miêu tả đang chiến đấu với con rồng có cánh, vỗ đôi cánh giông bão của chính mình, mang theo thứ vũ khí sấm sét gắn liền với Ramman.
Người vợ của Merodach là Zer-panitum được mệnh danh đầy ý nghĩa là "bà chúa Vực sâu", tước hiệu liên kết bà với Damkina, người mẹ, và Belit-sheri, người chị của Tammuz. Damkina đồng thời cũng là một nữ thần bầu trời như Ishtar.
Zer-panitum không hề là cái bóng nhợt nhạt của người chồng thiên giới, mà là một nữ thần mang bản tính sắc sảo với những quyền năng độc lập. Rõ ràng bà đồng nhất với Aruru, đấng tạo hóa gieo mầm nhân loại, người từng đồng hành cùng Merodach khi người đàn ông đầu tiên và người đàn bà đầu tiên ra đời. Nguyên thủy, bà là một trong những người mẹ thuộc nhóm tinh thần nguyên thủy, và do đó đồng nhất với Ishtar cùng các nữ thần nổi bật khác.
Cũng như mọi nữ thần đều hóa thân thành Ishtar, tất cả các vị thần đều trở thành hóa thân của Merodach. Sin là "Merodach đấng chiếu sáng màn đêm", Nergal là "Merodach chiến trận", Addu (Ramman) là "Merodach mưa giông", v.v. Một đoạn lạc khoản chứa văn bản chi tiết về những sự đồng nhất này dường như là "bản sao", theo Giáo sư Pinches, "của một cổ khắc", mà ông cho rằng "có niên đại ngược về tận năm 2000 trước Công nguyên. Đây cũng là giai đoạn mà cái tên Yaum-ilu, 'Jah là thần', được tìm thấy, đi kèm các tham chiếu về ilu như danh xưng cho một vị đại thần duy nhất, và đồng thời cũng xấp xỉ niên đại của Abraham—người, cần lưu ý, vốn là một người Babylon đến từ thành Ur xứ Chaldea."[189]
Trong một bài thánh thi, Merodach được xưng tụng như sau:—
Kẻ nào trốn thoát trước quyền năng của ngươi?
Ý chí của ngươi là một bí ẩn vĩnh cửu!
Ngươi bày tỏ nó rành mạch trên thiên đàng
Và nơi trần gian,
Ra lệnh cho đại dương
Và đại dương vâng lệnh ngươi.
Ra lệnh cho giông bão
Và giông bão trở thành tĩnh lặng.
Ra lệnh cho khúc quanh uốn lượn
Của con sông Euphrates,
Và ý chí của Merodach
Sẽ chặn đứng dòng hồng thủy.
Hỡi Chúa tể, ngài thật thánh thiện!
Ai sánh bằng ngài?
Hỡi Merodach, ngài được tôn vinh
Giữa chốn chư thần mang danh tính.
Xu hướng nhất thần giáo, vốn là đặc trưng nổi bật trong sự sùng bái Merodach, trước đó từng thể hiện rõ rệt trong việc thờ phụng Bel Enlil xứ Nippur. Dù nó không tác động đến tôn giáo của quần chúng bình dân, nhưng điều này cho thấy trong giới học giả và tư tưởng cổ đại Babylon, tư duy tôn giáo từ rất sớm đã vươn lên vượt xa thứ đa thần thô thiếu của những kẻ cả đời mặc cả với chư thần, xoa dịu họ bằng lễ vật và những lời nịnh nọt quá đà, hay tác động lên họ bằng thứ ma thuật thực hiện qua các nghi lễ theo mùa—y như lũ bề tôi phản trắc tại Jerusalem từng bị Jeremiah khiển trách thậm tệ, những kẻ nướng bánh dâng lên Nữ hoàng Thiên giới để cầu mùa màng bội thu, và khóc lóc cùng bà vì cái chết của Tammuz khi ngài bước về âm phủ.
Có lẽ chính nhờ xu hướng nhất thần giáo, nếu không muốn nói là do sự hòa huyết giữa các dân tộc thờ cha và thờ mẹ, mà những vị thần lưỡng tính đã ra đời. Nannar, thần mặt trăng, đôi khi được xưng tụng là cha và mẹ quyện làm một, còn Ishtar vừa là nam thần vừa là nữ thần. Ở Ai Cập, Isis được nhắc đến trong một bài ca đền thờ với danh xưng "người phụ nữ được cha ngài là Osiris biến thành nam nhân", và thần sông Nile Hapi được miêu tả như một người đàn ông mang bộ ngực phụ nữ.
[152] Bel lớn là Enlil xứ Nippur và Bel trẻ là Merodach xứ Babylon. Theo Damascius, Bel lớn xuất hiện trước Ea—người mang các thuộc tính chia sẻ cùng Enlil.
[153] Đây là suy luận rút ra từ các văn bản vụn vặt.
[154] Một phần lớn của câu chuyện bị khuyết thiếu tại đây.
[155] Một tước hiệu của Tiamat; chữ gh phát âm khò ở cổ họng.
[156] Có một khoảng trống khác ngắt quãng câu chuyện tại đây.
[157] Điều này có thể ám chỉ chuyến viếng thăm đầu tiên của Ea khi ngài khuất phục Kingu nhưng chưa tấn công Tiamat.
[158] Đinh ba chớp giáp hoặc hòn đá sấm sét.
[159] Các học giả chưa thống nhất về ý nghĩa của từ "Ku-pu." Jensen gợi ý là "thân hình, thi thể". Trong các câu chuyện rồng châu Âu, những anh hùng thuộc dòng dõi Siegfried thường nướng và ăn trái tim con rồng. Nhờ đó họ được truyền cho sự khôn ngoan và xảo quyệt của loài rồng. Sigurd và Siegfried ngay lập tức hiểu được ngôn ngữ của loài chim. Những chú chim chính là các "Nữ thần Vận mệnh", dẫn đường cho người hùng biết phải làm gì tiếp theo. Dường như "kế hoạch tinh vi" của Merodach được nảy sinh sau khi ngài ăn một phần thân thể của Tiamat.
[160] Tầng nước phía trên vòm trời.
[161] Theo Berosus.
[162] Đoạn này đứt đoạn và dường như cho thấy người Babylon đã đạt được những tiến bộ đáng kể trong ngành thiên văn học. Có ý kiến cho rằng họ đã biết mặt trăng nhận ánh sáng từ mặt trời.
[163] The Seven Tablets of Creation, L.W. King, tr. 134, 135.
[164] The Religion of Babylonia and Assyria, T.G. Pinches, tr. 43.
[165] The Seven Tablets of Creation, L. W. King, tập i, tr. 98, 99.
[166] Trans. Soc. Bib. Arch., iv, 251-2.
[167] Julius Caesar của Shakespeare, i, 3, 8.
[168] Sách Isaiah, li, 8.
[169] West Highland Tales của Campbell, tr. 136 và tiếp theo.
[170] The Life and Exploits of Alexander the Great, E. A. Wallis Budge, tr. 284, 285.
[171] West Highland Tales của Campbell.
[172] Sách Nehemiah, ii, 13.
[173] The Tempest, i, 2, 212.
[174] Waifs and Strays of Celtic Tradition, tập iv, tr. 176 và tiếp theo.
[175] Từ một truyện dân gian chưa xuất bản.
[176] Beowulf, bản dịch của Clark Hall, Luân Đôn, 1911, tr. 18 và tiếp theo.
[177] Beowulf, bản dịch của Clark Hall, Luân Đôn, 1911, tr. 69, dòng 1280-1287.
[178] Egyptian Myth and Legend, tr. 260, 261.
[179] Egyptian Myth and Legend, tr. 8, 9.
[180] Indian Myth and Legend, tr. xli, 149, 150.
[181] Sách Isaiah, li, 9.
[182] Sách Thánh vịnh, lxxiv, 13, 14. Cần lưu ý rằng rồng Semitic, cũng giống như rồng Ai Cập, là giống đực.
[183] Sách Job, xxvi, 12, 13.
[184] Sách Thánh vịnh, lxxxix, 10.
[185] Sách Isaiah, xxvii, 1.
[186] Sumerian and Babylonian Psalms, tr. 204.
[187] Custom and Myth, tr. 45 và tiếp theo.
[188] Bản dịch của Tiến sĩ Langdon, tr. 199 và tiếp theo.
[189] The Religion of Babylonia and Assyria, T.G. Pinches, tr. 118, 119.