Thần Thoại Babylon Và Assyria

Lượt đọc: 188 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 3
Các Điện Thờ Đối Lập Và Những Vị Thần Đại Diện

❊ ❊ ❊

Tóm tắt

Vì sao các vị thần khác nhau lại chiếm vị trí tối cao ở những trung tâm khác nhau – Các học thuyết về nguồn gốc của sự sống – Bản nguyên sự sống trong nước – Nước mắt sáng tạo của các vị thần đang khóc – Ý nghĩa của các tục lệ khạc nhổ phổ biến rộng rãi – Nước thần trong máu và máu thần trong nước – Gan là nơi ngự trị của sự sống – Cảm hứng có được từ việc uống rượu mật ong, máu, v.v. – Bản nguyên sự sống trong hơi thở – Những bóng ma Babylon như những "cơn gió dữ" – Các vị thần lửa – Lửa và nước trong các nghi lễ ma thuật – Các vị thần mặt trăng của Ur và Harran – Nữ thần mặt trăng và câu chuyện "Jack và Jill" của người Babylon – Sự cổ xưa của việc thờ phụng mặt trời – Tammuz và Ishtar – Các vị thần mặt trời của chiến tranh, dịch bệnh và cái chết – Shamash với tư cách là "Quan tòa vĩ đại" – Tên gọi Mitra của ngài – Mitra hoặc Mithra theo truyền thống Arya và sự liên kết các vị thần Babylon – So sánh các bài thánh ca về Varuna và Shamash – Nguồn gốc nữ tính của sự sống – Các nữ thần làm mẹ – Thần Thor của người Babylon – Các vị thần thiện và ác.

Khi bàn về các tín ngưỡng đô thị của Sumer và Akkad, chúng ta phải xem xét những vấn đề xoay quanh các hệ thống thần thoại đối lập. Các điện thờ không chỉ khác biệt về chi tiết mà còn được đứng đầu bởi các vị thần tối cao khác nhau. Vị thần đứng đầu của một thành phố này có thể được coi là vị thần thứ yếu ở một trung tâm khác. Ví dụ, mặc dù Ea được tôn lên hàng đầu ở Eridu và mang đậm bản sắc Sumer, vị thần mặt trăng Nannar vẫn giữ vị trí tối cao ở Ur, trong khi vị thần mặt trời, mang tên Semitic là Shamash, lại cai quản ở Larsa và Sippar. Các vị thần khác cũng được tôn vinh tương tự ở các quốc gia khác.

Như đã chỉ ra, một hệ thống thần thoại chắc chắn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ chính trị đô thị. Để duy trì quyền kiểm soát cộng đồng, việc công nhận chính thức các vị thần khác nhau được thờ phụng bởi các tầng lớp khác nhau là điều cần thiết, nhằm đảm bảo lòng trung thành không lay chuyển của mọi tầng lớp đối với những người cai quản họ. Do đó, các vị thần ngoại lai đã được liên kết với các vị thần địa phương và bộ lạc, thần của dân du mục gắn liền với thần của người làm nông, và thần của bình dân gắn liền với thần của giới trí thức. Việc du nhập các vị thần lạ bởi những kẻ chinh 3thực cũng đã được nhắc tới. Nhưng những vị thần này không phải lúc nào cũng được áp đặt lên cộng đồng bằng các biện pháp bạo lực. Luôn có những dấu hiệu cho thấy những người thờ phụng các vị thần ngoại kiều đôi khi được chào đón và khuyến khích định cư ở một số quốc gia nhất định. Khi họ đến với tư cách là đồng minh quân sự để hỗ trợ người dân thành trì chống lại kẻ thù hung ác, họ tự nhiên rất được ngưỡng mộ và ca ngợi, được tôn vinh bởi phụ nữ và các thi bard, đồng thời được ban thưởng bởi những nhà lãnh đạo.

Trong sử thi về Gilgamesh, người anh hùng Hercules của người Babylon, chúng ta gặp Ea-bani, một gã khổng lồ Goliath vùng hoang dã, được khẩn khoản mời đến cứu viện cho thành phố Erech đang bị bao vây khi dường như các vị thần nơi đây không thể giúp dân chúng chống lại kẻ thù.

Các vị thần của thành Erech tường thành bao bọc

Đã biến thành ruồi và vo ve trên đường phố;

Những con bò đực có cánh của thành Erech tường thành bao bọc

Đã hóa thành chuột và bỏ đi qua những lỗ hỗng.

Ea-bani bị thu hút đến Erech bởi món quà là một người phụ nữ đẹp làm vợ. Nhà thơ ca ngợi hắn chắc chắn đã phản ánh dư luận lúc bấy giờ. Chúng ta có thể thấy những người Sumer mình dây, cạo trọc đầu đang kinh ngạc và ngưỡng mộ người đồng minh thô kệch mang tính anh hùng của họ.

Toàn thân hắn phủ đầy lông,

Mái tóc hắn giống như tóc phụ nữ,

Mái tóc rậm rạp của hắn mọc dày như lúa mì.

Hắn là kẻ xa lạ với người dân và trên mảnh đất đó.

Khoác trên mình bộ trang phục tựa vị thần Gira,

Hắn từng ăn cỏ cùng những con linh dương,

Hắn từng uống nước với muông thú hoang dã.

Niềm vui của hắn là sống giữa những sinh vật dưới nước.

Giống như gã khổng lồ Alban, thủy tổ mang tên chung cho một dân tộc từng xâm lược nước Anh thời tiền sử, Ea-bani xuất hiện trong các truyền thuyết dân gian Babylon như một đại diện cho một loại kiều dân định cư nhất định trong xứ sở này. Không còn nghi ngờ gì nữa, những cư dân thành thị, vốn ấn tượng trước sức mạnh chiến đấu của những chiến binh lông lá và dũng mãnh, cũng sẵn sàng thừa nhận tầm vóc vĩ đại của các vị thần chiến tranh của họ, đồng thời dung nạp các vị thần ấy vào điện thờ. Sự dung hợp tín hẳn đã kích thích tư duy và sinh ra những tư tưởng mang tính suy tưởng. Giáo sư Jastrow nhận xét: "Chẳng ở đâu mà một nền văn hóa cao lại có thể nảy sinh mà không có sự hòa trộn của các thành phần sắc tộc đa dạng."

Chúng ta cũng phải tính đến ảnh hưởng từ các nhà tư tưởng lớn như En-we-dur-an-ki, vị đại tế ti nổi tiếng của Sippar, người có lòng sùng đạo đã góp phần lớn trong việc nâng cao uy tín cho tín ngưỡng thờ Shamash, vị thần mặt trời. Những lời dạy và tấm gương của Đức Phật, chẳng hạn, đã cách mạng hóa tôn giáoBrahman tại Ấn Độ.

Thần thoại từng là một nỗ lực nhằm giải mã câu đố về Vũ trụ, và điều hòa các mối quan hệ giữa nhân loại với những thế lực khác nhau được đại diện bởi các vị thần. Giới tu sĩ đã hệ thống hóa các tín ngưỡng dân gian hiện hành và thiết lập nên một tôn giáo chính thức. Để đảm bảo sự thịnh vượng cho Quốc gia, người ta cho rằng cần phải bày tỏ lòng tôn kính đối với đúng vị thần vào những thời điểm khác nhau và dưới những hoàn cảnh khác nhau.

Do đó, thái độ tôn giáo của một cộng đồng cụ thể ắt hẳn phụ thuộc phần lớn vào nhu cầu và trải nghiệm của họ. Nguồn lương thực là mối quan tâm hàng đầu. Tại Eridu, như chúng ta đã thấy, điều đó được đảm bảo nhờ lòng sùng kính Ea và sự tuân lệnh ngài với tư cách là một người thầy. Tuy nhiên, ở những nơi khác, có thể những ân huệ của Ea bị hạn chế hoặc bị kìm hãm bởi một thế lực cản trở – đó là vị thần bão tố hung dữ, hay vị thần mặt trời khô cằn mang theo dịch bệnh. Do đó, người dân buộc phải giành lấy sự sủng ái từ vị thần nam hay nữ tỏ ra quyền năng nhất, và vì thế được coi là vĩ đại nhất ở một vùng đất cụ thể. Một vị thần mưa cai quản vận mệnh của cộng đồng này, trong khi vị thần bệnh tật và cái chết cai quản cộng đồng khác; một cộng đồng thứ ba lại tôn vinh vị thần chiến tranh, không nghi ngờ gì vì các cuộc đột kích diễn ra thường xuyên và thành phố có được sức mạnh cùng sự thịnh vượng là nhờ những trận chiến và cuộc chinh phạt. Uy danh mà một vị thần cụ thể giành được trên khắp đất nước Babylon sẽ phụ thuộc phần lớn vào chiến tích của những tín đồ thờ phụng ngài và tiến trình văn minh đô thị mà ngài cai quản. Tiếng tăm của Bel-Enlil với tư cách là một vị thần chiến tranh có lẽ bắt nguồn từ uysupremacy chính trị của thành phố Nippur của ngài; và có lẽ có lý do chính đáng khi quy cho vị thần mặt trời một đặc điểm rõ nét về hành chính và pháp luật; ngài có thể đã kiểm soát vận mệnh của những cộng đồng được tổ chức cực kỳ tốt, nơi luật pháp, trật tự và quyền uy rất được coi trọng.

Khi lý giải sự trỗi dậy của các vị thần đô thị đặc trưng và đối lập, chúng ta cũng nên xem xét ảnh hưởng từ những quan niệm khác nhau về nguồn gốc sự sống trong các cộng đồng hòa huyết. Mỗi thành phần ngoại tộc trong cộng đồng đều có đời sống trí tuệ riêng và truyền thống bộ lạc từ ngàn xưa, phản ánh lối sống cổ xưa và duy trì các học thuyết của các thủy tổ mang tên chung. Trong các tầng lớp nông dân, tôn giáo dân gian – thứ hòa nhập sâu sắc vào phong tục và lao động của họ – vẫn giữ nguyên bản chất là tín ngưỡng Babylon. Tuy nhiên, tại các thành phố – nơi các tôn giáo chính thức được hình thành, những tư tưởng ngoại lai dễ bị áp đặt hơn, đặc biệt khi chúng được đón nhận bởi các bậc thầy có ảnh hưởng. Do đó, không có gì ngạc nhiên khi thấy rằng ở Babylon, cũng như ở Ai Cập, đã tồn tại những quan điểm khác nhau về nguồn gốc sự sống và nguyên tố tự nhiên cụ thể đại diện cho bản nguyên sự sống.

Một bộ phận người dân, đại diện bởi những tín đồ thờ phụng Ea, dường như tin rằng bản chất của sự sống nằm trong nước. Vị thần của Eridu chính là nguồn cội của "nước sự sống". Ngài làm cho những vùng đất khô cằn cháy nắng trở nên màu mỡ thông qua các con sông và hệ thống kênh tưới tiêu, đồng thời ban cho con người "thức ăn sự sống" nuôi dưỡng muôn loài. Khi sự sống đi đến hồi kết –

Thức ăn của cái chết sẽ được dâng lên ngươi...

Nước của cái chết sẽ được dâng lên ngươi...

Các lễ vật gồm nước và thức ăn được dâng lên người chết để các bóng ma được nuôi dưỡng và không quấy rầy người sống. Ngay cả các vị thần cũng cần nước và thức ăn; họ bất tử vì đã uống cam lồ và ăn từ cây sự sống. Khi nữ thần Ishtar ở Thế Giới Ngầm, vùng đất của người chết, người hầu của Ea đã kêu lên rằng:

"Hỡi nữ thần! Xin giếng nước ban cho tôi làn nước để tôi được uống."

Nữ thần cõi chết ra lệnh cho người hầu của mình rằng: "Hãy rắc nước sự sống lên nữ thần Ishtar và bảo nàng rời đi." Nước thiêng cũng có thể được tìm thấy ở nơi hợp lưu của các con sông. Ea ra lệnh cho con trai mình là Merodach: "Hãy múc nước từ cửa miệng của hai dòng suối," và "trên dòng nước này, hãy đặt lời chú tinh tuyết của con."

Việc thờ phụng các dòng sông và giếng nước vốn thịnh hành ở nhiều quốc gia có liên quan đến niềm tin rằng bản nguyên của sự sống nằm trong hơi ẩm. Ở Ấn Độ, nước được tiếp thêm sinh lực bởi thứ nước ép say lòng người của cây Soma, thứ truyền cảm hứng cho các tư tế thốt ra những lời tiên tri và lấp đầy trái tim họ lòng nhiệt thành tôn giáo. Các tục lệ uống rượu ban đầu mang ý nghĩa tôn giáo. Người ta tin ở Ấn Độ rằng nhựa của cây cối chịu ảnh hưởng bởi mặt trăng – nguồn cung cấp hơi ẩm mang lại sự sống và là nơi ẩn giấu thức ăn mật của các vị thần. Các vị thần Teuton cũng uống thứ mật này, và các thi sĩ đã nhận được cảm hứng từ đó. Những niềm tin tương tự cũng tồn tại ở nhiều dân tộc khác nhau. Do đó, sự thờ phụng mặt trăng và nước có mối liên hệ mật thiết với nhau; máu của động vật và nhựa của cây cỏ đều được tiếp thêm sinh lực bởi nước sự sống và nằm dưới sự chi phối của mặt trăng.

Hơi ẩm trên cơ thể của các vị thần và quỷ dữ có các đặc tính tạo sự sống. Khi vị thần sáng tạo người Ấn Độ, Prajápati, khóc ở thuở ban đầu, "những giọt (nước mắt) rơi xuống nước đã hóa thành không khí. Phần ngài gạt đi, hướng lên trên, đã hóa thành bầu trời."[50] Người Ai Cập cổ đại tin rằng tất cả mọi người đều sinh ra từ đôi mắt của Horus, ngoại trừ những người da đen vốn xuất hiện từ các phần khác trên cơ thể ngài.[51] Những giọt nước mắt sáng tạo của Ra, vị thần mặt trời, rơi xuống mặt đất như những tia sáng chói lọi. Khi vị thần này tuổi già sức yếu, nước bọt từ miệng ngài nhỏ xuống, và Isis đã trộn thứ hơi ẩm mang sinh khí ấy với bụi đất, qua đó tạo ra con súc vật đã cắn và làm tê liệt vị thần thái dương vĩ đại.[52]

Các vị thần Ai Cập khác, bao gồm Osiris và Isis, cũng rơi những giọt nước mắt sáng tạo. Những giọt rơi từ đôi mắt của các vị thần hắc ám đã tạo ra các loài thực vật độc hại và nhiều sinh vật tai hại khác. Orion, người khổng lồ Hy Lạp, sinh ra từ hơi ẩm cơ thể của các vị thần. Các nghi lễ khóc lóc liên quan đến các nghi thức nông nghiệp chắc chắn từng được tin là mang quyền năng ma thuật; chúng khích lệ vị thần rơi những giọt nước mắt sáng tạo.

Ea, vị thần của vực sâu, đồng thời là "chúa tể sự sống" (Enti), "vua của dòng sông" (Lugal-ida), và vị thần sáng tạo (Nudimmud). Sự trợ giúp của ngài được cầu xin thông qua các công thức ma thuật. Với tư cách là "pháp sư vĩ đại của các vị thần", chính ngài đã thốt ra những câu chú và là đấng bảo hộ của mọi pháp sư. Một câu chú được truyền lại như sau:

Ta là đạo sĩ phù thủy của Ea...

Để hồi sinh người... bệnh tật

Vị chúa tể vĩ đại Ea đã sai ta đến;

Ngài đã thêm lời chú tinh tuyết của ngài vào câu chú của ta,

Ngài đã thêm giọng nói tinh tuyết của ngài vào giọng nói của ta,

Ngài đã thêm nước bọt tinh tuyết của ngài vào nước bọt của ta.

Bản dịch của R.C. Thompson.

Nước bọt, cũng giống như nước mắt, mang phẩm chất sáng tạo và do đó có khả năng chữa bệnh; nó cũng xua đuổi, làm hại quỷ dữ và mang lại may mắn. Các nghi lễ khạc nhổ được nhắc đến trong văn học tôn giáo của Ai Cập Cổ đại. Khi Con Mắt của Ra bị Set làm cho mù lòa, Thoth đã nhổ nước bọt vào đó để khôi phục thị lực. Vị thần mặt trời Tum – người được liên kết với Ra dưới cái tên Ra-Tum – đã nhổ nước bọt xuống đất, và nước bọt của ngài trở thành hai vị thần Shu và Tefnut. Ở Thế Giới Ngầm, con rắn quỷ Apep bị nhổ nước bọt vào để nguyền rủa, hình nặn bằng sáp của nó do các thầy tu tạo ra cũng chịu chung số phận.[53]

Một vài bộ tộc châu Phi nhổ nước bọt để lập giao ước, tuyên bố tình bằng hữu và để nguyền rủa.

Nhà thám hiểm Park, trong cuốn Travels (Những chuyến du hành) của mình, có nhắc đến việc những người khuân vác của ông nhổ nước bọt lên một hòn đá dẹp để cầu mong một chuyến đi thuận lợi. Những nhà tu hành Ả Rập và hậu duệ của Mohammed nhổ nước bọt để chữa bệnh. Mohammed đã nhổ nước bọt vào miệng đứa cháu trai Hasen ngay sau khi cậu bé chào đời. Theocritus, Sophocles và Plutarch làm chứng cho các phong tục khạc nhổ cổ xưa của người Hy Lạp nhằm mục đích chữa bệnh và nguyền rủa, cũng như để ban phước khi đặt tên cho trẻ nhỏ. Pliny từng bày tỏ niềm tin vào hiệu quả của nước bọt lúc đó bụng đói trong việc chữa bệnh, đồng thời nhắc đến phong tục nhổ nước bọt để xua đuổi tà thuật. Tại Anh, Scotland và Ireland, các tục lệ khạc nhổ vẫn chưa lỗi thời. Ở miền bắc nước Anh, các cậu bé thường nói về việc "nhổ nước bọt vào linh hồn mình". Khi những thợ mỏ vùng Newcastle tiến hành các cuộc đình công đầu tiên, họ đã lập giao ước bằng cách nhổ nước bọt lên một hòn đá. Vẫn còn đó những "hòn đá khạc nhổ" ở miền bắc Scotland. Khi các thương vụ được thực hiện ở các vùng nông thôn, người ta thường nhổ nước bọt vào tay trước khi bắt tay nhau. Đồng tiền đầu tiên kiếm được mỗi ngày bởi những người bán cá và các tiểu thương khác đều bị nhổ nước bọt lên nhằm đảm bảo doanh thu tăng trưởng. Brand – người đề cập đến nhiều phong tục khạc nhổ khác nhau – đã trích dẫn cuốn Discovery of Witchcraft (Khám phá về Ma thuật) của Scot về phương pháp chữa bệnh bằng nước bọt đối với bệnh lao hạch cổ (king's evil), nhân tiện đây phương pháp này vẫn đang được thực hành ở quần đảo Hebrides. Giống như Pliny, Scot khuyến khích việc nhổ nước bọt theo nghi lễ như một bùa hộ mệnh chống lại tà thuật.[54] Ở Trung Quốc, nhổ nước bọt để xua đuổi ma quỷ là một thực hành phổ biến. Ngày nay chúng ta vẫn gọi một kẻ nóng nảy là "spitfire" (kẻ phun lửa), và kẻ vu khống là "spit-poison" (kẻ phun độc).

Bản nguyên sự sống trong cây cối, v.v., như chúng ta đã thấy, được cho là có nguồn gốc từ những giọt nước mắt của các vị thần. Ở Ấn Độ, nhựa cây được gọi là "máu của cây", và những tài liệu nhắc đến "cây chảy máu" vẫn rất phổ biến và quen thuộc. Giáo sư Robertson Smith viết: "Đối với người xưa, máu nhìn chung được hình dung là bản nguyên hoặc phương tiện chuyên chở của sự sống, và do đó, lời giải thích thường được đưa ra về các dòng nước thiêng là máu của vị thần đang chảy trong đó. Vì vậy, như Milton đã viết:

Dòng Adonis êm đềm từ cội nguồn vách đá

Chảy đẫm sắc tím ra biển khơi, tưởng chừng hòa lẫn dòng máu

Của Tammuz bị thương hằng năm.

Paradise Lost, i, 450.

Sắc đỏ rực mà con sông dâng nước cuốn theo từ đất liền vào một thời điểm nhất định trong năm được quy cho máu của vị thần, người đã nhận vết thương chí mạng ở Lebanon vào thời điểm đó trong năm, và nằm chôn vùi bên cạnh nguồn nước thiêng."[55]

Ở Babylon, con sông được coi là nguồn gốc của dòng máu sự sống và là nơi ngự trị của linh hồn. Không nghi ngờ gì nữa, giả thuyết này dựa trên thực tế là gan của con người chứa khoảng một phần sáu lượng máu trong cơ thể, tỷ lệ lớn nhất đòi hỏi bởi bất kỳ cơ quan đơn lẻ nào. Jeremiah khiến "Mẹ Jerusalem" phải thốt lên rằng: "Gan ta bị đổ xuống đất vì sự hủy diệt của con gái dân ta", ý muốn nói rằng sinh mệnh của bà đã cạn kiệt vì đau buồn.

Cảm hứng có được từ việc uống máu cũng như từ việc uống những loại đồ uống có cồn – thứ mật ong của các vị thần. Các pháp sư Ấn Độ uống máu của con dê được tế hiến cho nữ thần Kali, được cho là bị tạm thời chiếm hữu bởi linh hồn nữ thần, và nhờ đó có khả năng tiên tri.[56] Những thầy trừ tà người Mã Lai cho đến nay vẫn xua đuổi ma quỷ trong lúc họ hút máu từ một con gà bị cắt đầu.[57]

Các phong tục tương tự từng thịnh hành ở Hy Lạp Cổ đại. Một người phụ nữ uống máu của một con cừu non hoặc bò đực được tế hiến sẽ thốt ra những lời tiên tri.[58]

Nhưng trong khi hầu hết người Babylon dường như tin rằng bản nguyên sự sống nằm trong máu, một số người lại cho rằng nó nằm trong hơi thở – không khí của sự sống. Con người chết đi khi ngừng thở; do đó, linh hồn của họ, theo lập luận này, chính là bầu khí quyển – cơn gió đang chuyển động – và vì thế bắt nguồn từ vị thần khí quyển hoặc thần gió. Khi anh hùng trong sử thi Gilgamesh gọi hồn Ea-bani đã khuất, bóng ma trỗi dậy giống như một "hơi gió". Một câu chú của người Babylon vang lên:

Những vị thần bắt giữ con người

Đã bước ra từ ngôi mộ;

Những cơn gió dữ

Đã bước ra từ ngôi mộ,

Để đòi thanh toán lễ nghi và việc rót nước tế

Chúng đã bước ra từ ngôi mộ;

Tất cả những gì tà ác trong binh đoàn của chúng, tựa cơn lốc xoáy,

Đã bước ra từ ngôi mộ.[59]

Các từ tiếng Hê-brơ "nephesh ruach" và "neshamah" (trong tiếng Ả Rập là "ruh" và "nefs") chuyển nghĩa từ "hơi thở" sang "linh hồn".[60] Ở Ai Cập, vị thần Khnumu chính là "Kneph" trong vai trò một vị thần khí quyển. Sự chiếm ưu thế của các vị thần bão tố và gió tại một số thành phố Babylon có thể bắt nguồn từ niềm tin rằng họ là nguồn gốc của "khí trời sự sống". Có khả năng quan niệm này đã được phổ biến bởi người Semitic. Cảm hứng có lẽ được tạo ra từ những vị thần này thông qua việc đốt hương trầm, nếu dựa trên bằng chứng thu được từ nơi khác, đã gây ra trạng thái xuất thần tiên tri. Các vị thần cũng được cầu khấn bằng hương thơm. Trong truyền thuyết về Đại Hồng Thủy, vị Noah của người Babylon đã đốt hương trầm. "Các vị thần ngửi thấy hương thơm ngọt ngào và tụ tập như ruồi quanh kẻ hiến tế." Tại Ai Cập, những tín đồ hít thở hơi thở của con bò đực Apis cũng có được khả năng tiên tri.

Bên cạnh các vị thần nước và khí quyển, Babylon cũng có các vị thần lửa của mình, gồm Girru, Gish Bar, Gibil và Nusku. Nguồn gốc của họ vẫn còn mơ hồ. Thật đáng nghi ngờ nếu những tín đồ của các vị thần này, giống như những người tôn sùng thần Agni của Ấn Độ, tin rằng lửa, "tia lửa sự sống", chính là bản nguyên của sự sống được biểu hiện qua thân nhiệt. Những người thờ lửa theo truyền thống Arya đã hỏa táng người chết để linh hồn được ngọn lửa đưa về Thiên đàng. Tuy nhiên, tập tục này không tồn tại trong số những người thờ lửa ở Ba Tư, hay ở Sumer hoặc Akkad như người ta từng tin. Dù vậy, lửa vẫn được sử dụng ở Babylon cho các mục đích ma thuật. Nó tiêu diệt quỷ dữ và xua đuổi các linh hồn bệnh tật. Có thể các nghi lễ thanh tẩy bằng lửa rất giống với những nghi lễ được thực hiện bởi người Canaan và được nhắc đến trong Kinh Thánh. Ahaz "đã cho con trai mình đi qua lửa, theo những thói tục gớm ghiếc của ngoại giáo".[61] Ezekiel tuyên bố rằng "khi các ngươi dâng lễ vật, khi các ngươi cho con trai mình đi qua lửa, các ngươi tự ô uế với mọi hình tượng của mình".[62] Trong sách Lê-vi-ký có quy định: "Ngươi không được để bất kỳ hạt giống nào của mình đi qua lửa dâng cho Moloch".[63] Có thể ở Babylon, nghi lễ thanh tẩy bằng lửa rất giống với nghi lễ diễn ra vào ngày lễ Beltane (Ngày tháng Năm) ở Scotland, Đức và các quốc gia khác. Sự hiến tế con người cũng có thể từng được dâng lên như những lễ vật thiêu đốt. Abraham – người xuất phát từ thành phố Ur của người Sumer – đã từng sẵn sàng hiến tế Isaac, đứa con đầu lòng của Sarah. Các vị thần lửa của Babylon chưa bao giờ đạt được vị thế độc tôn như thần Agni của Ấn Độ; họ dường như chỉ giống với ngài ở điểm Agni có liên quan đến mặt trời. Nusku, giống như Agni, cũng là "sứ giả của các vị thần". Khi Merodach hoặc Babylon được tôn lên làm vị thần tối cao của điện thờ, những thông điệp của ngài được Nusku mang đến cho Ea. Do đó, ngài có thể đã tượng trưng cho các tia nắng mặt trời, bởi Merodach mang các đặc tính của thái dương. Có thể niềm tin vẫn tồn tại ngay cả trong số những người thờ nước ở Eridu rằng mặt trời và mặt trăng – vốn mọc lên từ vực thẳm nguyên thủy – có nguồn gốc từ ngọn lửa vĩnh hằng trong lãnh địa của Ea dưới đáy biển. Trong ngôi nhà đại dương của vị thần Varuna người Ấn Độ, một "ngọn lửa Asura" (lửa quỷ) cháy liên tục; nó bị "trói buộc và giam cầm", nhưng không thể bị dập tắt. Được nuôi dưỡng bằng nước, ngọn lửa này, theo niềm tin, sẽ bùng lên vào ngày tận thế và thiêu rụi vũ trụ.[64] Một niềm tin tương tự có thể được tìm thấy trong thần thoại Teuton. Tín ngưỡng yểm bùa của người Babylon kêu gọi nhiều vị thần, nhưng "phần quan trọng nhất trong các nghi lễ", theo Jastrow, "lại do lửa và nước đảm nhiệm – qua đó cho thấy rằng vị thần nước – cụ thể hơn là Ea – và vị thần lửa... chính là những vị thần chủ chốt mà nghi lễ xoay quanh". Ở một số đền thờ có bit rimki, "nhà tắm", và bit nuri, "nhà ánh sáng".[65]

Hình III.1. SỰ THỜ PHỤNG VỊ THẦN MẶT TRĂNG

Con dấu hình trụ của Khashkhamer, Patesi thành Ishkun-Sin (Bắc Babylon), và là chư hầu của Ur-Engur, Vua thành Ur. (khoảng 2400 TCN) (Bảo tàng Anh)

Hình III.2. SƯ TỬ CÓ CÁNH ĐẦU NGƯỜI

Bằng cẩm thạch. Từ Cung điện Tây Bắc Nimroud: nay ở Bảo tàng Anh

Tất nhiên, vẫn có khả năng lửa được coi là bản nguyên sự sống bởi một số giáo phái đô thị chịu ảnh hưởng từ các tư tưởng du nhập. Nếu có, niềm tin đó chưa bao giờ trở nên phổ biến. Ảnh hưởng bền vững nhất trong tôn giáo Babylon chính là văn hóa Sumer thời kỳ đầu; và vì các phương thức tư duy của người Sumer là kết quả từ lối sống bắt nguồn từ đặc điểm của đất nước họ, chúng chắc chắn sớm muộn gì cũng để lại dấu ấn sâu sắc trong tâm trí của những dân tộc ngoại kiều định cư tại Miền đất hứa của Tây Á. Do đó, không có gì ngạc nhiên khi thấy các vị thần ngoại lai mang các đặc tính của Babylon, đồng thời được đồng nhất hoặc liên kết với các vị thần Babylon trong điện thờ hoàng gia thời kỳ sau.

Việc thờ phụng mặt trăng dường như có từ thời cổ xưa như sự thờ phụng nước, và như chúng ta đã thấy, chúng có mối liên hệ mật thiết với nhau. Nó thịnh hành rộng rãi khắp xứ Babylon. Trung tâm chính của vị thần mặt trăng, Nannar hay Sin, chính là thành phố cổ đại Ur – nơi Abraham di cư đến Harran, vùng đất mà "Baal" (chúa tể) cũng là một vị thần mặt trăng. Ur nằm ở vùng Sumer, phía nam, giữa bờ tây sông Euphrates và những ngọn đồi thấp giáp sa mạc Ả Rập, cách không xa thành phố Eridu ven biển. Không nghi ngờ gì nữa, giống như thành phố đó, Ur có nguồn gốc từ một thời kỳ vô cùng xa xưa. Dù sao đi nữa, các cuộc khai quật được tiến hành ở đó đã cung cấp bằng chứng cho thấy nơi đây từng phồn thịnh vào thời kỳ tiền sử.

Giống như ở Ả Rập, Ai Cập, trên khắp châu Âu cổ đại và những nơi khác, vị thần mặt trăng của người Sumer được coi là "bạn của con người". Ngài kiểm soát tự nhiên với tư cách là một tác nhân mang lại sự màu mỡ; ngài làm cho cỏ cây, rừng rậm và mùa màng tươi tốt; ngài làm gia tăng các đàn gia súc và ban phước cho con người sinh sôi nảy nở. Tại Ur, ngài được tôn cao hơn cả Ea với danh hiệu "chúa tể và hoàng tử của các vị thần, tối cao trên thiên đường, là Cha của muôn loài"; ngài cũng được gọi là "Anu vĩ đại", một dấu hiệu cho thấy Anu, vị thần bầu trời, từng có đặc tính liên quan đến mặt trăng vào một thời điểm nào đó. Vị thần mặt trăng được tin là cha của vị thần mặt trời: ngài là "con bò đực lớn với đôi sừng dũng mãnh và thân hình hoàn hảo".

Tên của ngài, Sin, được cho là một dạng biến thể của từ "Zu-ena", có nghĩa là "chúa tể tri thức".[66] Giống như vị thần mặt trăng Osiris của Ai Cập, ngài rõ ràng là một bậc thầy chỉ dạy cho nhân loại; mặt trăng đo lường thời gian và kiểm soát các mùa; hạt giống được gieo trồng ở một pha nhất định của mặt trăng, và mùa màng được làm cho chín mọng nhờ trăng thu. Dãy núi Sinai và sa mạc Sin được đặt theo tên của vị thần này.

Với tư cách là Nannar – mà Jastrow cho là một biến thể của "Narnar", nghĩa là "kẻ tạo ra ánh sáng" – vị thần mặt trăng đã xua tan bóng tối và làm giảm bớt sự đáng sợ của ban đêm. Linh hồn của ngài ngự trong hòn đá mặt trăng, do đó sự thờ phụng mặt trăng và đá có mối liên hệ mật thiết; nó cũng bước vào cây cối và mùa màng, vì thế sự thờ phụng mặt trăng gắn liền với sự thờ phụng đất đai, cũng như cả hai gắn liền với sự thờ phụng nước.

Phối ngẫu của Nannar là Nin-Uruwa, "nữ thần của thành Ur", người cũng được gọi là Nin-gala. Nàng liên kết với Ishtar dưới cái tên Nin, giống như Isis của Ai Cập liên kết với các nữ thần làm mẹ khác. Những đứa con sinh đôi của mặt trăng là Mashu và Mashtu, một đôi anh em trai và gái, giống như cậu bé và cô bé mặt trăng trong thần thoại Teuton được lưu danh qua các bài đồng dao với cái tên Jack và Jill.

Việc thờ phụng mặt trời có từ thời cổ đại ở Babylon, nhưng dường như mang tính theo mùa trong các giai đoạn đầu tiên. Không nghi ngờ gì nữa, vị thần bầu trời Anu sở hữu các đặc tính thái dương cũng như nguyệt thực, những đặc tính mà ngài chia sẻ với Ea. Mặt trời mùa xuân được nhân hóa thành Tammuz, vị mục đồng trẻ tuổi, được yêu thương bởi nữ thần đất Ishtar và đối thủ của nàng là Eresh-ki-gal, nữ thần cái chết, tức nàng Persephone của người Babylon. Trong suốt mùa đông, Tammuz sống ở Âm phủ, và vào đầu mùa xuân, Ishtar đã xuống địa ngục để tìm kiếm chàng giữa chốn bồng lai vong hồn.[67] Nhưng mặt trời mùa hè thiêu đốt lại được tượng trưng như một kẻ hủy diệt, kẻ tước đoạt sinh mạng con người, và do đó là một vị thần chiến tranh. Với tư cách là Ninip hoặc Nirig, con trai của Enlil, người được tạo ra theo hình ảnh của Anu, ngài gây chiến tranh với các linh hồn đất đai, và tỏ ra vô cùng thù hằn đối với các vị thần của những dân tộc ngoại kiều, đúng với bản chất của một vị thần chiến trận. Ngay cả cha của ngài cũng sợ hãi ngài, và khi ngài đang tiến về Nippur, đã phái Nusku, sứ giả của các vị thần, đến để xoa dịu vị thần hung bạo bằng những lời lẽ ngọt ngào. Ninip được biểu trưng như một con bò đực hoang dã, có liên quan đến việc thờ phụng đá, giống như vị thần hủy diệt Shiva của Ấn Độ, và tương tự là một vị thần của Định mệnh. Ngài có nhiều điểm chung với Nin-Girsu, một vị thần của Lagash, người lần lượt được coi là một dạng thức của Tammuz.

Nergal, một vị thần mặt trời khác, mang đến bệnh tật và dịch bệnh, và theo Jensen, mang lại mọi bất hạnh do cái chết vì nắng nóng quá mức. Ngài là vị vua của cõi chết, là phu quân của Eresh-ki-gal, nữ hoàng Âm phủ. Với tư cách là một vị thần chiến tranh, ngài khát máu người, và được miêu tả như một con sư tử dũng mãnh. Ngài là vị thần tối cao của thành phố Cuthah – nơi mà Jastrow cho là nằm bên cạnh một khu vực chôn cất có tiếng tăm lừng lẫy, giống như Abydos của Ai Cập.

Hai thành phố lớn thờ mặt trời ở Babylon cổ đại chính là Sippar của người Akkad và Larsa của người Sumer. Tại đây, vị thần mặt trời, Shamash hoặc Babbar, là vị thần bảo hộ. Ngài là vị thần của Định mệnh, chúa tể của người sống và kẻ chết, được tôn vinh như Quan tòa vĩ đại, nhà lập pháp duy trì công lý; ngài là kẻ thù của cái ác, yêu chuộng sự công chính và căm ghét tội lỗi, truyền cho các tín đồ sự chính trực và trừng phạt kẻ gian ác. Vị thần mặt trời cũng chiếu sáng thế giới, và những tia sáng của ngài thấu suốt mọi ngóc ngách: ngài nhìn thấy vạn vật và thấu đọc tâm tư con người; không gì có thể che giấu được trước Shamash. Một trong những tên gọi của ngài là Mitra, giống như vị thần được liên kết với Varuna trong kinh Rigveda của Ấn Độ. Hai vị thần sinh đôi này, Mitra và Varuna, đo lường khoảng thời gian trong đời người. Họ là nguồn cội của mọi ân huệ từ thiên đường: họ điều tiết mặt trời và mặt trăng, gió và nước, cùng các mùa trong năm.[68]

Những điều này đã được các vị thần thiết lập trong quyền uy vương giả trên chính họ,

bởi họ là những bậc hiền triết và là con của sự khôn ngoan, và bởi họ trội vượt về quyền năng.

Bản dịch bài thánh ca Rigveda của Giáo sư Arnold.

Mitra và Varuna là những đấng bảo hộ cho lò sưởi và mái nhà, và họ trừng trị những kẻ tội đồ. Giáo sư Moulton cho biết: "Trong một đoạn văn nổi bật của sử thi Mahabharata, nơi tư tưởng Ấn Độ tiệm cận nhất với khái niệm lương tâm, một vị vua phạm tội được nhắc nhở rằng mặt trời nhìn thấy tội lỗi thầm kín."[69]

Trong thần thoại Ba Tư, Mitra, với tư cách là Mithra, là vị thần bảo hộ của Sự Thật, và là "Đấng Trung Gian" giữa thiên đường và mặt đất[70]. Vị thần này cũng được thờ phụng bởi tầng lớp quý tộc quân sự của Mitanni, triều đại từng nắm quyền lực tối cao trong một thời gian đối với Assyria. Vào thời La Mã, sự thờ phụng Mithra lan rộng từ Ba Tư sang châu Âu. Các tác phẩm điêu khắc về Mithra miêu tả vị thần này như một vị thần ngô đang giết chết con bò đực mùa gặt; trên một trong những di tích, "nhữnghẹ cây ngô thay vì máu đang trào ra từ vết thương do lưỡi dao gây ra[71]". Từ "metru" trong tiếng Assyria có nghĩa là mưa[70]. Với tư cách là một vị thần bầu trời, Mitra có thể từng được liên kết, giống như Varuna, với những vùng nước ở trên tầng trời. Do đó, mưa sẽ được ngài ban tặng với tư cách là một vị thần mang lại sự màu mỡ. Trong truyền thuyết về Đại Hồng Thủy của người Babylon, chính vị thần mặt trời Shamash là người "định thời điểm" khi bầu trời chuẩn bị "đổ mưa hủy diệt" vào ban đêm, đồng thời ra lệnh cho Pir-napishtim: "Hãy bước vào giữa con tàu của ngươi và đóng cửa lại." Do đó, vị thần thái dương xuất hiện như một dạng thức của Anu, vị thần bầu trời và khí quyển tầng trên, người kiểm soát các mùa và các lực lượng khác nhau của tự nhiên. Các thủ lĩnh đối lập khác của các điện thờ đô thị – dù là thần mặt trăng, khí quyển, đất đai hay thần nước – cũng được nhìn nhận tương tự như những vị thần tối cao cai trị Vũ trụ, và ban chiếu chỉ về thời điểm con người nhận được ân huệ hay phải chịu đựng những hành động báo thù của họ.

Có thể những điểm tương đồng gần gũi giữa Mithra và Mitra của các dân tộc nói tiếng Arya ở Ấn Độ cùng cao nguyên Iran, với vị thần mặt trời của người Babylon – Shamash của người Semitic, Utu của người Sumer – bắt nguồn từ sự tiếp xúc ban đầu và ảnh hưởng văn hóa thông qua trung gian Elam. Với tư cách là một vị thần mặt trời và thần ngô, Mitra của người Ba Tư liên kết với Tammuz; với tư cách là một vị thần bầu trời và khí quyển, ngài liên kết với Anu; và với tư cách là vị thần của sự thật, sự công chính và luật pháp, ngài liên kết với Shamash. Chúng ta dường như tìm thấy trong những bài thánh ca Veda siêu việt được các đạo sĩ Arya Ấn Độ dâng lên Mitra và Varuna dấu ấn của tư tưởng tôn giáo Babylon:

Bất cứ thứ gì tồn tại trong trái đất này, và tất cả những gì trên bầu trời,

Vâng, tất cả những gì vượt ra ngoài, Vua Varuna đều thấu suốt....

Rigveda, iv, 16.[72]

Hỡi Varuna, bất kể tội lỗi đó là gì

Mà chúng ta với tư cách là con người phạm phải chống lại các thần tộc trên trời,

Khi qua sự thiếu suy nghĩ, chúng ta vi phạm luật lệ của ngài,

Xin chớ trừng phạt chúng ta, hỡi vị thần, vì sự gian ác ấy.

Rigveda, vii, 89.[73]

Shamash cũng được tôn vinh tương tự trong các bài thánh ca Babylon:

Dòng dõi của những kẻ hành động bất chính sẽ không thịnh vượng.

Những gì miệng chúng thốt ra trước mặt ngươi

Ngươi sẽ tiêu hủy, những gì phát ra từ miệng chúng ngươi sẽ làm tan biến.

Ngươi biết rõ sự phạm tội của chúng, âm mưu của kẻ ác bị ngươi chối bỏ.

Tất cả mọi người, dù họ là ai, đều nằm trong sự săn sóc của ngươi....

Kẻ không nhận hối lộ, kẻ quan tâm đến người bị áp bức,

Được Shamash sủng ái – đời sống của hắn sẽ được kéo dài.[74]

Những tín đồ thờ phụng Varuna và Mitra ở vùng Punjab không hỏa táng người chết giống như những người tôn sùng vị thần lửa đối thủ là Agni. Ngôi mộ chính là "ngôi nhà đất sét", giống như ở Babylon. Mitra, người đồng nhất với Yama, cai trị những linh hồn đã khuất trong "Vùng đất của các Pitri" (Các bậc Tổ tiên), nơi có thể đến được bằng cách băng qua những ngọn núi và dòng suối tử thần cuồn cuộn chảy.[75] Như chúng ta đã thấy, vị thần mặt trời Nergal của Babylon đồng thời cũng là chúa tể của người chết.

Với tư cách là Ma-banda-anna, "con thuyền trên bầu trời", Shamash liên kết với vị thần mặt trời Ra của người Ai Cập, người có chiến thuyền lướt qua bầu trời vào ban ngày và đi qua âm phủ đầy bóng tối cùng cái chết trong suốt đêm dài. Phối ngẫu của Shamash là Aa, và những kẻ hầu cận của ngài là Kittu và Mesharu, tức "Sự Thật" và "Sự Công Chính".

Giống như người Hittite, người Babylon cũng có một nữ thần mặt trời: tên nàng là Nin-sun, mà Jastrow dịch là "nữ thần tiêu diệt". Tại Erech, nàng có một điện thờ nằm trong đền thờ của vị thần bầu trời Anu.

Chúng ta có thể tìm thấy ở Babylon, cũng giống như ở Ai Cập, niềm tin từ thuở sơ khai rằng sự sống trong Vũ trụ có nguồn gốc từ phái nữ. Nin-sun liên kết với Ishtar, người có tên trong tiếng Sumer là Nana. Ishtar dường như đồng nhất với Hathor của người Ai Cập – vị thần từng tàn sát kẻ thù của thần mặt trời Ra dưới hiện thân Sekhet. Nàng tương tự là nữ thần làm mẹ, và được miêu tả trong nhân dạng này, giống như Isis và các nữ thần có đặc tính tương tự khác, đang cho một đứa trẻ bú sữa. Một nữ thần khác của các vị thần Babylon là Ama, Mama, hay Mami, "đấng sáng tạo ra hạt giống của nhân loại", và "có lẽ được gọi như vậy với tư cách là 'mẹ' của muôn loài".[76]

Một vị thần khí quyển tiêu biểu là Ramman – nhân vật Rimmon trong Kinh Thánh, tức các danh xưng Semitic như Addu, Adad, Hadad hoặc Dadu. Ngài không phải là vị thần chủ trì trong bất kỳ điện thờ nào, nhưng được đồng nhất với Enlil tại Nippur. Với tư cách là một vị thần búa, ngài được người Semitic du nhập từ các vùng đồi núi. Ngài là vị thần gió và sấm sét, vị thần mang mưa, thần mùa màng và là một vị thần chiến trận giống như Thor, Jupiter, Tarku, Indra và nhiều vị thần khác, những người đều là con của bầu trời.

Trong phần điểm lại ngắn gọn này về các vị thần đại diện của Babylon thời kỳ đầu, người ta sẽ thấy rằng hầu hết các vị thần đều liên kết với Anu, Ea và Enlil, những thuộc tính của các vị thần này được họ tượng trưng qua nhiều hình thức khác nhau. Sự nổi bật dành cho một vị thần cá nhân phụ thuộc vào các điều kiện, trải nghiệm và ảnh hưởng của địa phương. Các thực hành nghi lễ chắc chắn có sự khác biệt ở nơi này hay nơi khác, nhưng mặc dù một bộ phận có thể tôn vinh Ea và bộ phận khác tôn vinh Shamash, đức tin tôn giáo của toàn thể người dân không khác biệt đến mức đáng kể; họ phụng sự các vị thần theo sự hiểu biết của mình, để đời sống được kéo dài và trở nên thịnh vượng, bởi vùng đất của cái chết và "không đường về" vốn được xem là chốn tối tăm và khốn khổ.

Khi người Babylon xuất hiện trước mắt chúng ta trong giai đoạn đầu của thời kỳ lịch sử, họ đã đạt tới giai đoạn phát triển được thể hiện rất sinh động trong các Bài Diễn Văn của Isocrates: "Những vị thần là nguồn cội mang lại điều tốt lành cho chúng ta mang danh hiệu là các vị thần Olympus; những vị có trách nhiệm về tai họa và sự trừng phạt mang những danh hiệu khắc nghiệt hơn: đối với nhóm thứ nhất, cả cá nhân lẫn các quốc gia đều dựng lên các bàn thờ và đền thờ; nhóm thứ hai không được thờ phụng bằng những lời cầu nguyện hay các lễ vật thiêu đốt, nhưng đối với họ, chúng ta thực hiện các nghi lễ xua đuổi".[77]

Người Sumer, cũng giống như người Ai Cập Cổ đại, đã phát triển các vị thần của họ – những đấng phản ánh sự tiến bộ của nền văn hóa – từ những nhóm linh hồn mơ hồ, vốn giống như các bóng ma, mang bản chất thù địch với nhân loại. Những linh hồn có thể được xoa dịu đã được tôn lên thành những vị thần nhân từ; những kẻ không thể đàm phán được xem là các vị thần ác. Do đó, một sự thấu hiểu tốt hơn về bản chất của các vị thần Babylon sẽ đạt được thông qua việc điểm lại các ác quỷ và linh hồn tà ác.

[50] Indian Myth and Legend (Thần thoại và Truyền thuyết Ấn Độ), tr. 100.

[51] Maspero's Dawn of Civilization (Bình minh Nền văn minh của Maspero), tr. 156 và các trang tiếp theo.

[52] Egyptian Myth and Legend (Thần thoại và Truyền thuyết Ai Cập), tr. I và các trang tiếp theo. Nước bọt của những kẻ ốm yếu và cao tuổi mang tính hủy hoại.

[53] Osiris and the Egyptian Resurrection (Osiris và Sự Phục sinh của người Ai Cập), E. Wallis Budge, tập ii, tr. 203 và các trang tiếp theo.

[54] Brand's Popular Antiquities (Cổ vật Phổ biến của Brand), tập iii, tr. 259-263 (ấn bản năm 1889).

[55] The Religion of the Semites (Tôn giáo của người Semites), tr. 158, 159.

[56] Castes and Tribes of Southern India (Các Tầng lớp và Bộ lạc Nam Ấn Độ), E. Thurston, iv, 187.

[57] Omens and Superstitions of Southern India (Điềm gở và Mê tín dị đoan ở Nam Ấn Độ), E. Thurston (1912), tr. 245, 246.

[58] Pausanias, ii, 24, 1.

[59] Devils and Evil Spirits of Babylonia (Ác quỷ và Linh hồn tà ác của Babylon), R.C. Thompson, tập ii, bản đất sét Y.

[60] Animism (Chủ nghĩa linh hồn), E. Clodd, tr. 37.

[61] Các Vua tập 2, xvi, 3.

[62] Ezekiel, xx, 31.

[63] Lê-vi-ký, xviii, 21.

[64] Indian Myth and Legend (Thần thoại và Truyền thuyết Ấn Độ), tr. 65.

[65] Religious Belief in Babylonia and Assyria (Niềm tin Tôn giáo ở Babylon và Assyria), M. Jastrow, tr. 312, 313.

[66] The Religion of Babylonia and Assyria (Tôn giáo của Babylon và Assyria), T.G. Pinches, tr. 81.

[67] Vào thời kỳ đầu, hai nữ thần đã đi tìm Tammuz vào những khoảng thời gian khác nhau.

[68] Indian Myth and Legend (Thần thoại và Truyền thuyết Ấn Độ), tr. 30.

[69] Early Religious Poetry of Persia (Thơ ca Tôn giáo Sớm của Ba Tư), tr. 35.

[70] Early Religious Poetry of Persia (Thơ ca Tôn giáo Sớm của Ba Tư), tr. 37.

[71] The Golden Bough (Cành cây Vàng) (Các linh hồn lúa mì và đồng hoang, tập ii, tr. 10), ấn bản lần thứ 3.

[72] Indian Wisdom (Trí tuệ Ấn Độ), Sir Monier Monier-Williams.

[73] A History of Sanskrit Literature (Lịch sử Văn học Phạn ngữ), Giáo sư Macdonell.

[74] Religious Belief and Practice in Babylonia and Assyria (Niềm tin và Thực hành Tôn giáo ở Babylon và Assyria), M. Jastrow, tr. 111, 112.

[75] Indian Myth and Legend (Thần thoại và Truyền thuyết Ấn Độ), tr. xxxii, và 38 cùng các trang tiếp theo.

[76] The Religion of Babylonia and Assyria (Tôn giáo của Babylon và Assyria), T.G. Pinches, tr. 94.

[77] The Religion of Ancient Greece (Tôn giáo của Hy Lạp Cổ đại), J.E. Harrison, tr. 46, và Isoc. Orat., v, 117.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.