Từ giờ phút ấy, Magdalena Freyer không rời giường bệnh của chồng lấy một bước.

Dù bạn bè lần lượt đến chia sẻ ca canh thức ban đêm, nàng vẫn ở lại cùng họ. Vài ngày sau, vị bác sĩ cho biết nếu không có cơn suy nhược nào tái phát, trước mắt nguy hiểm đã qua, dẫu ông không giấu nàng rằng căn bệnh này không thể cứu chữa. Nàng chắp tay đáp: "Tôi sẽ coi mỗi ngày mình còn được phép giữ anh ấy là một món quà, và xin cúi đầu đón nhận những gì Chúa ban."

Kể từ đó, nàng luôn nở nụ cười với chồng, và chàng — hoàn toàn ý thức được tình trạng của mình — cũng dùng sự đánh lừa đầy yêu thương ấy đối với nàng. Cứ thế, họ tiếp tục sống trong trường học lành mạnh của sự tự chủ nghiêm khắc nhất — nàng, dũng cảm gánh chịu một số phận buồn mà chính mình phải chịu trách nhiệm — chàng, trong hạnh phúc của thứ chủ nghĩa anh hùng thụ động mang âm hưởng Cơ Đốc giáo, sẵn sàng mỉm cười bước vào cái chết vì người khác! Một bầu không khí vui tươi bao trùm lấy giường bệnh này, điều mà chỉ những ai từng túc trực ròng rã nhiều tháng trời bên chiếc giường bệnh nan y mới có thể hiểu thấu, và cảm nhận được lòng biết ơn khi mỗi lần trì hoãn được thảm kịch, mỗi dấu hiệu hồi phục mong manh đều được chào đón — niềm vui tĩnh lặng mang lại từ mỗi sự xoa dịu nhỏ nhoi dành cho người bệnh yêu dấu, mỗi nụ cười cho thấy anh cảm thấy dễ chịu hơn đôi chút.

Chén đắng của sự ăn năn giờ đây đã được người phụ nữ hối cải cạn sạch đến đáy. Quả nhiên, một thiên thần hộ mệnh luôn đứng cạnh để an ủi nàng: niềm tin rằng, dù không thể hồi phục hoàn toàn, anh vẫn có thể được tha mạng. "Biết bao nhiêu người mắc bệnh tim, nhờ chăm sóc và điều dưỡng mà sống đến tuổi già." Ý nghĩ này đã nâng đỡ nàng. Thế nhưng, nỗi lo âu tột cùng và những đêm mất ngủ đã vắt kiệt sức lực của nàng. Má nàng hóp lại, quầng thâm vây quanh đôi mắt, nhưng nàng chẳng màng tới.

"Em vẫn đẹp lòng chồng cơ mà!" nàng mỉm cười đáp lại mọi lời nài nỉ hãy tự chăm sóc bản thân trước diện mạo đã đổi khác của mình.

"Chim bồ câu của anh ơi!" Freyer nói vào một buổi tối, khi Ludwig đến nhận ca canh bệnh: "Giờ anh phải thể hiện uy quyền của một người chồng và ra lệnh cho em phải nghỉ ngơi đôi chút, em không thể cứ tiếp tục thế này mãi được."

“Ôi! Đừng bận tâm đến em — nếu em chết vì anh, thì có hề gì? Chẳng phải đó sẽ là một sự chuộc tội xứng đáng sao?”

"Không — đó không phải là sự chuộc tội," chàng dịu dàng nói, vén những lọn tóc xoăn nhẹ buông lơi trên vầng trán nàng, như thể muốn đọc lấy suy nghĩ của nàng ở đó: "Con ngoan của anh, em phải sống vì anh — đó mới là sự chuộc tội của em. Em nghĩ mình sẽ làm được điều gì tốt đẹp nếu em chuộc lại lỗi lầm bằng cái chết và thưa rằng: 'Anh lấy mạng em để đền mạng anh nhé, giờ chúng ta huề nhau, anh không còn quyền gì đòi hỏi ở em nữa!' Liệu đó có phải là tình yêu không, hỡi chim bồ câu của anh?"

Chàng kéo sát nàng vào lòng: "Hay em thích chúng ta huề nhau theo cách ấy, và anh chẳng mong mỏi ở em sự chuộc tội nào khác ngoài cái chết của em?" Nàng vòng tay ôm chầm lấy chàng, siết chặt mãi không rời. Chẳng cần lời qua tiếng lại, tiếng đập hạnh phúc, viên mãn của trái tim nàng đã thay cho câu trả lời. Chàng hôn lên trán nàng: "Giờ thì ngủ đi, người vợ yêu dấu và nghỉ ngơi đi — vì anh mà làm thế, để anh có được một người vợ tươi tắn, hạnh phúc!"

Nàng vâng lời đứng lên ngoan ngoãn như một đứa trẻ, nhưng điều đó thật khó khăn với nàng, và nàng quyến luyến ngoái đầu nhìn lại từ ngưỡng cửa cứ như thể một khoảng cách vô tận, tuyệt vọng đã chia cắt họ từ lúc nào.

"Ludwig!" Freyer nói, đắm đuối nhìn theo bóng nàng: "Ludwig, đây có phải là tình yêu không?"

"Vâng, thưa Thượng Đế!" người bạn đáp lại, vô cùng xúc động: "Kẻ may mắn ơi, tôi sẵn sàng chịu đựng mọi đau khổ của anh — để đổi lấy chỉ một giờ như thế này!"

"Anh đã tha thứ cho những gì cô ấy gây ra cho tôi chưa?"

"Rồi, từ tận đáy lòng!"

"Magdalena," Freyer gọi. "Em vào đây đi — em phải biết điều này trước khi chợp mắt — Ludwig đã hòa giải với em rồi."

"Ludwig," nữ bá tước nói: "người bạn nghiêm nghị, cao quý của tôi, tôi cảm ơn anh."

Dắt Ludwig đến bên người bệnh, nàng đặt hai bàn tay họ chồng lên nhau. "Giờ đây chúng ta lại đoàn tụ, và mọi thứ lại y như mười năm về trước — chỉ là tôi đã trở thành một con người khác, và một cuộc đời mới mẻ, cao cả hơn đang bắt đầu với tôi."

Nàng đặt một nụ hôn lên trán chồng và người bạn, như để đóng dấu một lời thề, rồi để họ ở lại với nhau.

"Ôi, Ludwig, ước gì tôi được thấy anh hạnh phúc nhường này!"

"Đừng bận tâm — bất cứ ai đã trải qua khoảnh khắc này cùng anh, sẽ chẳng còn cần gì cho riêng mình nữa," anh đáp, trên gương mặt tái nhợt hiện lên nét biểu cảm của niềm vui cao cả nhất, vị tha nhất.

Trước khi lui về phòng, nữ bá tước cho gọi Martin — người vẫn đang ở Oberammergau chờ lệnh của nàng — ra ngoài vườn để Freyer không nghe thấy họ trò chuyện ở căn phòng bên cạnh. "Martin," nàng nói với vẻ trang nghiêm điềm tĩnh, dẫu giọng nói có hơi run nhẹ, "đã đến lúc tôi phải nghĩ đến chuyện trần tục. Mấy ngày qua tôi chẳng thể làm gì khác ngoài việc dốc lòng bên giường bệnh. Hãy lái xe về đi, Martin tốt bụng của tôi, và trao xe ngựa cho nhà Wildenau. Hãy kể cho họ nghe chuyện đã xảy ra, nếu họ chưa biết, bây giờ tôi không thể viết thư được. Nhân tiện, người đầy tớ già trung thành của tôi ơi, hãy bảo họ lấy hết những gì tôi có — trang sức, cung điện, toàn bộ gia tài riêng của tôi. Chỉ là tôi muốn — vì người chồng đau bệnh của tôi — xin họ vì lòng nhân đạo mà chừa lại cho tôi chút ít để mua những thứ anh ấy cần cho việc hồi phục!" đến đây giọng nàng nghẹn lại.

"Thưa Nữ bá tước —"

"Ôi, đừng gọi tôi thế!"

"Vâng — bởi vì nữ bá tước sẽ mãi là người như thế, dẫu có là vợ của ông Freyer! Tôi chỉ muốn nói thế này, Thưa Điện hạ, rằng tôi sẽ không làm thế. Nếu tôi là ngài, tôi sẽ chẳng ban cho họ một nhời tử tế nào đâu. Tôi sẽ mang trả xe ngựa và nói rằng họ có thể lấy mọi thứ thuộc về ngài. Nhưng tôi sẽ không đi van xin cho Nữ bá tước của mình đâu! Tôi nghĩ thà chịu nhục ít hơn còn hơn nếu ngài hạ mình nhận sự giúp đỡ từ một kẻ phàm phu như tôi — người coi đó là vinh dự và chẳng cần ngài phải cảm ơn! Tôi..." anh cười ngượng ngùng: "Tôi chỉ muốn nói, nếu ngài không phiền — hôm nay tôi đã đặt cọc mua một ngôi nhà nhỏ. Nhưng tôi đứng tên ngài, để Thưa Điện hạ không phải hổ thẹn khi về ở cùng tôi! Tôi chẳng có họ hàng thân thích nào và... và nó sẽ thuộc về ngài."

"Martin, Martin!" người phụ nữ kiêu hãnh hạ thấp đầu đầy khiêm nhường. "Đành vậy đi! Anh sẽ giúp tôi, nếu tất cả thế gian này bỏ rơi tôi. Tôi sẽ coi đó là món quà anh cho mượn. Tôi biết vẽ — tôi sẽ cố kiếm chút tiền, có lẽ từ mấy tờ tạp chí thời trang mà tôi vẫn thường đặt mua. Con bé hầu phòng từng bảo tôi có thể kiếm sống bằng nghề đó — đó là một lời tiên tri! Nhờ vậy, ơn Chúa, tôi có thể trả lại anh vào một ngày nào đó trong tương lai."

"Ôi, chúng ta đừng nhắc chuyện ấy nữa!" Martin vui mừng kêu lên, hôn lên đôi tay nữ bá tước.

"Nếu tôi được ở một căn phòng nhỏ trên gác mái — chúng ta sẽ coi đó là tiền lãi. Hơn nữa tôi vẫn còn dư dả, vì... ngài cũng phải ăn nữa chứ."

Nữ bá tước lấy hay tay run rẩy che mặt lại.

"Giờ tôi sẽ lái xe về nhà và nhân danh Thưa Điện hạ quăng xe ngựa cùng đống đồ bỏ đi ấy vào chân nhà Wildenau — rồi tôi sẽ quay lại mang theo chút đồ ngon cho người bệnh của chúng ta, thứ mà ở đây không có — cả bộ đồng phục của tôi nữa, mặc vào Chủ nhật và ngày lễ, để chúng ta trông thật chỉnh tề! Tôi sẽ lo chuyện vườn tược, nhà cửa, và... làm bất cứ việc gì ngài cần. Ôi, chưa bao giờ trong đời tôi lại hạnh phúc thế này!"

Anh rời đi, còn nữ bá tước đứng thẫn thờ nhìn theo một lúc lâu, lòng hổ thẹn sâu sắc trước sự trung thành giản dị của lão gia nhân — kẻ muốn mặc bộ đồng phục của nàng và làm người hầu, trong khi thực chất lại chính là ân nhân của nàng: Quả thật — dù cao sang hay thấp hèn — bản chất con người ở đâu cũng vậy. Martin quay lại: "Thưa Điện hạ không muốn ra từ giã mấy con ngựa sao? Hay để tôi đánh xe đi qua luôn, hay điều đó làm ngài thấy quá đau lòng?"

"Những sinh linh đẹp đẽ," giọng nàng văng vẳng nét u sầu khi cất lời: "Không, Martin ạ, tôi không muốn nhìn lại chúng nữa."

"Vâng, vâng...!" Martin đã hiểu lòng nàng, và anh thương xót nàng hơn bất cứ điều gì khác, bởi đối với anh, việc phải rời xa những con ngựa đẹp nhường ấy là sự hy sinh đau đớn nhất.

Nữ bá tước ở lại một mình trong khu vườn nhỏ. Những vì sao đang lấp lánh trên đầu. Nàng nghĩ đến những ngôi sao kim cương mà nàng từng ném vào người Freyer trong sự chuộc tội sai lầm, để đặt vào cỗ quan tài của đứa con thơ đã khuất — nếu giờ đây nàng có chúng để dùng giá trị của chúng nuôi sống người chồng bệnh tật — đó mới chính là sự chuộc tội thích đáng.

"Xin Chúa đừng để anh ấy phải chết đói! Ôi Chúa ơi! Nếu con phải chứng kiến cảnh anh ấy chết đói! Ôi Chúa ơi! — xin hãy rủ lòng tha cho con điều đó, nếu có thể!" nàng cầu nguyện, đôi mắt ngước lên bầu trời đêm đầy sao lấp lánh với vẻ lo âu khôn tả.

"Anh ấy thế nào rồi?" một bóng hồng bất chợt bước ra từ khoảng tối bên cạnh nàng.

"Ôi, Mary — Anastasia!"

"Anh ấy thế nào rồi?"

"Tốt hơn, tôi nghĩ thế! Tối nay anh ấy rất vui vẻ!..."

"Còn chị, bà Freyer — chị thế nào rồi? Khổ sở lắm phải không? Có những thứ chúng ta buộc phải tập quen dần."

"Vâng."

"Tôi hiểu chứ. Nhưng đừng đánh mất niềm tin — Chúa luôn ở bên chúng ta. Và... tôi sẽ cầu nguyện với Đức Mẹ Maria, người mà tôi đã hóa thân bao lần! Nhưng nếu cần bất cứ điều gì mà sức người có thể giúp được, tôi sẽ giúp, phải không?"

"Mary — thiên thần ơi, hãy làm cô giáo — làm chị của tôi nhé!"

"Không, làm mẹ chứ!" Anastasia mỉm cười nói: "Bởi vì nếu Freyer là con trai tôi, chị ắt phải là con gái tôi. Ơi hai trái tim khốn khổ, tôi chính là và sẽ mãi là người mẹ Mary của hai người!"

"Mẹ Mary!" — nữ bá tước thì thầm lặp lại, và hai người phụ nữ ôm chầm lấy nhau trong tình thương mến.----

Tuần lễ đang dần khép lại, và viên thị trưởng giờ đây buộc phải cân nhắc đến vấn đề phân vai. Ông tìm thấy người bệnh đã rời giường và mang nét mặt vô cùng phấn chấn, tràn đầy hy vọng.

"Tôi không biết, thưa ông Freyer, liệu mình có dám bàn bạc công chuyện quan trọng với ông lúc này không," ông ngập ngừng mở lời.

"Ôi — tôi hiểu rồi — ông muốn biết khi nào tôi có thể diễn lại chứ gì? Chủ nhật tới."

"Ông không đùa đấy chứ?" viên thị trưởng nói, giật mình thảng thốt.

"Không đùa ư? Thưa ngài Thị trưởng, mọi lời thề thốt của tôi sẽ còn giá trị gì nếu giờ đây tôi lại hèn nhát rút lui? Ông nghĩ tôi sẽ nuốt lời với ông lần thứ hai, chừng nào trong lồng ngực tôi còn hơi thở sao?"

"Chắc chắn là không, chừng nào ông còn đủ sức chống cự. Nhưng lần này thì ông không thể đâu! Hãy hỏi bác sĩ xem — ông ấy sẽ không cho phép sớm thế đâu."

"Tôi có phải hỏi ý kiến ông ấy khi vấn đề liên quan đến bổn phận thiêng liêng nhất không? Tôi sẽ tham khảo ý kiến ông ấy về sinh mạng mình — nhưng các bổn phận của tôi còn lớn hơn cả sinh mạng. Chỉ bằng cách đó tôi mới có thể chuộc lại tội lỗi xưa từng biến tôi kẻ phản bội vào mười năm trước."

"Và ông lại nói điều đó lúc này — khi ông đang hạnh phúc nhường kia?"

"Thưa ngài Thị trưởng," Freyer điềm tĩnh đáp với vẻ uy nghiêm: "Một con người từng trải qua hạnh phúc tột cùng lẫn đau khổ khôn cùng như tôi, sẽ học được cách nhìn cuộc đời từ một lăng kính khác! Không niềm vui nào làm ngây ngất, chẳng tai họa nào khiến anh ta khiếp sợ. Mọi thứ ta gán cho những cái tên ấy đều phù du, và chỉ có một hạnh phúc duy nhất là chắc chắn: hoàn thành bổn phận của mình — cho đến chết!"

"Thưa ông Freyer! Đó là một suy nghĩ cao cả, nhưng nếu vợ ông nghe thấy điều đó — liệu cô ấy có đồng tình?"

"Chắc chắn rồi, vì cô ấy suy nghĩ giống tôi — nếu không, chúng tôi đã chẳng bao giờ nên nghĩa vợ chồng — cô ấy sẽ chẳng bao giờ vứt bỏ phú quý, địa vị, quyền lực và mọi lợi lộc trần gian để sống cùng tôi chốn lưu vong. Ông có tin cô ấy làm vậy vì bất kỳ nguyên nhân trần tục nào không? Cô ấy nghĩ thế — nhưng tôi hiểu rõ hơn: Chính cây thập giá đã lôi cuốn cô ấy — cũng như tất cả những ai từng tiếp xúc với nó."

“Ông đang nói gì về cây thập giá thế?” nữ bá tước cất tiếng hỏi khi bước vào phòng: “Chào buổi sáng, ngài Thị trưởng thân mến!”

"Vợ tôi đây! Ông ấy không tin rằng em sẽ cho phép anh đóng vai Chúa Kitô lần nữa — dẫu cho nó có phải đánh đổi bằng cả sinh mạng mình?"

Nữ bá tước tái mặt vì sợ hãi. "Ôi trời ơi, anh đang định làm thế thật sao?"

"Vâng" — viên thị trưởng đáp: "Anh ấy quyết không chịu lay chuyển đâu!"

"Joseph!" nữ bá tước u sầu lên tiếng: "Anh lại định giáng nỗi đau này xuống lòng em ư — ngay lúc này đây, khi anh vừa mới bình phục?"

"Anh đảm bảo với em rằng anh từng đóng vai Chúa Kitô khi sức khỏe còn tồi tệ hơn bây giờ nhiều — nhờ ơn sự chăm sóc hy sinh hết lòng của em đấy, vợ yêu ạ."

Đứa mi ươn ướt lệ, nữ bá tước lặng thinh.

"Chim bồ câu của anh, chúng ta chẳng phải luôn thấu hiểu lẫn nhau sao?"

"Vâng" — nàng cất lời sau một hồi đấu tranh tư tưởng dài trong lặng lẽ: "Hãy làm đi, người chồng yêu dấu của em — hãy dâng hiến bản thân cho Chúa, cũng như em xin dâng anh lại cho Ngài. Ngài chỉ cho em mượn anh tạm thời thôi, em nào dám giữ anh lại khỏi Ngài, nếu Ngài muốn một lần nữa hiện hình trước thế gian qua vóc dáng của anh! Em sẽ nâng niu, chăm sóc và canh chừng anh, để anh có thể vượt qua tất cả! Và khi anh được tháo xuống khỏi cây thập giá, em sẽ xoa bóp những bắp thịt căng cứng của anh và tưới mát vầng trán đang bốc cháy bằng những giọt nước mắt của mọi nỗi đoạn trường mà Mẹ Maria và Magdalena từng chịu đựng vì Đấng bị đóng đinh, và — khi anh đã nghỉ ngơi và lại ngước đôi mắt nhìn em mỉm cười, em sẽ tựa đầu anh vào ngực mình trong cảm giác hạnh phúc ngập tràn rằng anh chẳng phải một vị Thần linh nào sẽ bay về trời — mà là một con người, một người đàn ông dịu dàng, dấu yêu và... là của riêng em. Ôi, Chúa không thể nỡ tus tàn hạnh phúc nhường ấy, và nếu Ngài có làm thế, Ngài chỉ muốn kéo anh về với Ngài, để từ đó em càng khao khát anh da diết hơn, khao khát Ngài — nguồn cội của mọi tình yêu — rồi..." giọng nàng nghẹn ngào trong nước mắt khi tựa đầu vào ngực chồng — "...rồi vợ anh sẽ chẳng mảy may oán thán, mà sẽ lặng lẽ, kiên nhẫn chờ đợi đến ngày được theo bước anh." Tựa vào lồng ngực ấy, nàng khóc nức nở, vòng tay ôm chặt lấy anh như sợ anh bị cướp mất khỏi cuộc đời mình.

"Vợ yêu," anh dịu dàng đáp lời, và chất giọng trầm ấm tuyệt vời ấy rung lên niềm xúc động thiêng liêng nhất, "chúng ta sẽ đón nhận bất cứ điều gì Chúa ban — hãy trung thành với thập giá — cả em và anh, người phụ nữ yêu dấu, can trường! Đừng khóc nữa, chim bồ câu của anh! Trung thành với thập giá không có nghĩa chỉ là biết kiên nhẫn — mà còn có nghĩa là phải mạnh mẽ! Chẳng phải người lính vẫn dũng cảm bước vào cái chết vì một vị vua trần thế đó sao, lẽ nào anh lại không thể vui vẻ liều mình vì Thiên Chúa của anh?"

"Vâng, chồng em, anh nói đúng, em sẽ thật mạnh mẽ. Vậy hãy đi đi, chiến binh thánh thiện, bước vào trận chiến vì lý tưởng và đặt mình dưới sự sai bảo của những người đồng đội dũng mãnh!" Nàng chậm rãi rút tay khỏi cổ anh như thể đang từ biệt một cách lưu luyến, dài lâu.

Viên thị trưởng quả quyết bước đến. "Chúng ta, những con người ở Ammergau, phải cúi đầu trước nhiệt huyết thiêng liêng này. Đây quả thực là sự vĩ đại chiến thắng cả cái chết! Bất cứ ai chứng kiến ảnh hưởng của Vở kịch khiêm nhường nhà ta lên những tâm hồn như các vị đều không thể lầm tưởng khi tin rằng sức mạnh tạo nên những phép màu ấy không xuất phát từ con người, mà phải đến từ Thiên Chúa. Nhưng ngài là một Thiên Chúa của tình yêu, Ngài sẽ không chấp nhận sự hy sinh của ông đâu. Freyer không thể nhận vai diễn có thể đánh đổi bằng cả tính mạng. Chúng ta sẽ tìm một Chúa Kitô khác ở đâu đó và xoay sở cho qua lần này."

Freyer u sầu dán mắt xuống đất. "Giờ thì vương miện đã thực sự rơi khỏi đầu tôi rồi! Chúa không còn chấp nhận tôi nữa — tôi đã bị gạt ra ngoài công việc thiêng liêng này!"

Viên thị trưởng kéo vợ anh vào vòng tay anh: "Hãy coi việc bảo vệ tâm hồn này và dẫn dắt nó đến bến bờ định mệnh là nhiệm vụ của ông — đây cũng là một công việc thiêng liêng đấy!"

"Vâng, và xin amen!" Freyer nói.

***

Cựu nữ bá tước và cựu Chúa Kitô, cả hai đều trút bỏ phẩm giá tạm thời, đã minh chứng cho những lời nói ấy, đạt được phẩm giá đích thực trong sự khiêm nhường! Freyer hồi sức dưới sự chăm sóc của người vợ yêu dấu, và họ tận dụng khoảng thời gian Chúa ban thêm bằng một cuộc sống đong đầy lao động, sự hy sinh và lòng biết ơn hướng về Thiên Chúa.

"Bạn thân mến, bạn hỏi tôi," nữ bá tước viết cho Công tước xứ Barnheim một năm sau đó, "liệu bạn có thể giúp gì cho tôi không? Tôi cảm ơn tình bạn trung thành của bạn, nhưng đành phải từ chối nhã ý cao đẹp ấy. Sự mãn nguyện không phụ thuộc vào những gì chúng ta có, mà vào những gì chúng ta cần, và tôi đã có được điều đó, bởi nhu cầu của tôi vốn rất ít ỏi. Đó là vì tôi đã đạt được những hồng ân mà trước đây tôi chưa từng có được, những thứ giúp tôi trở nên độc lập với mọi thứ xung quanh. Dù Chúa đã tước đoạt đi của tôi rất nhiều, nhưng bù lại Ngài đã ban tặng ba món quà vô giá: sự coi thường những thứ phù phiếm ở đời, sự trân trọng những niềm vui nhỏ nhặt trong cuộc sống, và sự thấu hiểu giá trị thực sự của con người. Tôi thậm chí không đến nỗi nghèo túng như bạn tưởng tượng. Lão Martin trung thành của tôi, người sẽ chẳng bao giờ rời bỏ tôi, đã giúp tôi vượt qua cơn khốn khó đầu tiên. Sau đó, nhà Wildenau đã bị thuyết phục phải trả lại tài sản riêng của tôi, trang sức, váy vả và các tác phẩm nghệ thuật, và giá trị của chúng đủ để trả tiền cho Martin mua ngôi nhà nhỏ cho tôi, đồng thời gầy dựng cho chồng tôi một cửa hàng nhỏ chuyên bán đồ chạm khắc gỗ, nhờ vậy anh ấy không phải phụ thuộc vào ai. Khi anh ấy chăm chỉ làm việc — điều mà anh ấy quá ư khao khát dẫu phải đánh đổi bằng sức khỏe mong manh — chúng tôi có thể sống mà không phải lo âu, dẫu cho, tất nhiên là rất đạm bạc. Tôi thừa biết bao nhiêu người quen cũ của tôi sẽ phải rùng mình trước ý nghĩ về một sự tồn tại tầm thường như thế! Với họ, tôi chỉ muốn nói rằng tôi đã học được cách không đi tìm chất thơ trong cuộc đời, mà là tự tay đắp nó vào cuộc đời. Phải, hãy nói với thế giới đầy chế giễu ấy rằng Nữ bá tước Wildenau sống bằng sức lao động của chồng mình và chẳng có gì phải hổ thẹn vì điều đó cả! Bạn tôi ơi! Vứt bỏ cả gia tài vì tình yêu với một người phụ nữ chẳng là gì cả — nhưng nhọc nhằn làm lụng hết năm này sang tháng nọ, với sự trung thành và hy sinh không mệt mỏi, để kiếm từng hạt gạo nuôi vợ bằng chính mồ hôi nước mắt trên trán mình, mới là điều đáng nói! Bạn có biết đối với một người phụ nữ khi mỗi ngày đều mang ơn sinh mạng mình từ người chồng yêu dấu là cảm giác thế nào không? Một hạnh phúc khôn tả! Bạn thân mến ạ, bạn từng muốn ban cho tôi cả một vương quốc, và tôi hẳn sẽ đón nhận nó như một cống nạp hiển nhiên, chẳng mảy ngó ngàng đến chút biết ơn đặc biệt nào — thế nhưng đôi bàn tay đang nhọc nhằn vì tôi ấy, chiều nào tôi cũng hôn lên với niềm xúc động đầy kính cẩn và biết ơn."

"Thế nên đừng đau buồn vì tôi nhé! Hãy cưới nàng Công chúa Amalie đáng yêu và kiều diễm mà bạn từng viết thư kể, và nếu có khi nào cùng người vợ trẻ ghé qua vùng phụ cận của ngôi nhà nhỏ được vây quanh bởi những rặng linh sam rì rào, dưới bóng râm của ngọn Kofel, tôi sẽ rất hân hạnh được chào đón hai bạn."

"Tạm biệt! Chúc bạn được hạnh phúc, người bạn cao quý của tôi, đúng như những gì bạn xứng đáng, và hãy để lại cho tôi sự nghèo khó cùng sự giàu có của riêng tôi. Bạn thấy đấy, ảo ảnh đã hóa thành hiện thực — lý tưởng đã chạm tới tay."

"Người bạn cũ của bạn"

"Magdalena Freyer."

Khi vị công tước nhận được bức thư này, viên quản gia đã chứng kiến cảnh ông khóc nức nở — lần đầu tiên trong đời.