Bầu không khí hoảng loạn bao trùm cung điện Wildenau. Nữ bá tước đã đột ngột trở về mà không báo trước với đám gia nhân—nói thẳng ra là không thèm xin phép họ. Cô vốn định vắng nhà mấy tháng trời, vì thế chẳng ai chuẩn bị gì, không một góc nào được dọn dẹp, thậm chí cả dãy phòng riêng của cô cũng chưa được đốt lò sưởi.

Trông cô có vẻ lơ đễnh, bước thẳng về phòng rồi tự khóa trái cửa lại. Chẳng mấy chốc, tiếng chuông giật liên hồi vang lên—đám gia nhân đang tụ tập bàn tán dưới nhà lập tức tản mác, mấy cô hầu gái lao vút lên cầu thang chính, còn đám đầy nam chạy thốc tháo theo lối cầu thang phụ.

— Ta muốn gặp đánh xe Martin!

Lệnh truyền ra khiến ai nấy bất ngờ.

— Thưa, Martin không có ở đây—giao tế viên lắp bắp đáp—vì chúng tôi đâu có ngờ...

— Vậy thì sai người đi gọi ngay!—nữ bá tước lạnh lùng ra lệnh. Cô thậm chí chẳng thèm đếm xỉa đến lời ngầm trách cứ vừa rồi. Đoạn, cô cho phép người hầu nhóm lửa trong lò sưởi, bởi hôm nay là một ngày đầu xuân ẩm ướt và buốt giá, mà sau quãng thời gian dài ở Cannes, thời tiết nơi đây chẳng khác nào Siberia.

Nửa giờ trôi qua. Trong lúc đám hầu gái tất bật dọn hành lý, nữ bá tước ngồi phân loại một loạt thư từ mang theo. Tất cả đều được đánh số và có từ lâu lắm rồi. Trong số đó có bức thư của Freyer viết cách đây bốn tuần, ngắn ngủn mấy dòng:

"Ngay cả trong cái chết, Josepha vẫn trọn nghĩa mẹ với đứa con của chúng ta—từ sáng nay, con bé đã nằm nghỉ cùng chị ấy trong nhà nguyện. Thiết nghĩ cô sẽ không phản đối việc để chị ấy an nghỉ ở đó chứ.

Joseph."

Nữ bá tước liếc nhìn bức thư lần nữa, ánh mắt dừng lại ở những lỗi chính tả ngớ ngẩn. Những thông tin bi thảm nhường ấy, kèm theo lời trách móc nhói lòng ẩn sau từng dòng chữ—để rồi mang lại một hiệu quả thật nực cười! Giá như cô có thể bôi xóa những lỗi chính tả ấy đi để đỡ phải hổ thẹn vì đã giao cho người đàn ông này một vai trò quá lớn trong kịch đời mình—nhưng chúng cứ rành rành ra đó, vụng về chẳng khác nào nét chữ của một đứa trẻ tập viết. Một kẻ đến viết cho đúng chính tả cũng không nổi! Trước kia cô nào để ý, hắn vốn ít khi viết thư và lần nào cũng ngắn ngủn—hay là thuở ấy đôi mắt cô đã mù lòa trước mọi khuyết điểm của hắn? Đúng vậy, chắc chắn cô đã mù, mù tịt. Hôn thư cô chẳng thèm đáp lại. Giờ đây, cô xé nát bức thư rồi ném thẳng vào lò sưởi. Cái chết của Josepha lẽ ra phải là sự giải thoát cho cô, nếu như chỉ vài tuần sau, cô không nhận được thêm một bức thư khác—bức thư mà lúc này đây, cô đang đọc lại với tiếng thở dốc từng hồi. Nhưng dẫu đọc đi đọc lại bao nhiêu lần đi nữa, cô cũng chỉ nhận ra một điều: lão già Martin đang khẩn khoản van nài cô trở về—bởi Josepha đã "lỡ miệng".

Chỉ một từ duy nhất viết bằng nét chữ nguệch ngoạc, cứng nhắc của lão gia nhân trung thành—trông hệt như được chấm bằng que diêm vẽ lên thứ giấy vương vất mùi phân chuồng—cũng đủ khiến nữ bá tước hoảng hốt đến mức bắt chuyến tàu đầu tiên rời Cannes, ngày đêm phi nước đại để về cho kịp nhà. Cơn bứt rứt thần kinh làm tờ giấy run lẩy bẩy trong tay cô trước khi bị tống vào ngọn lửa đang bùng cháy. Đoạn, cô bồn chồn đi qua đi lại. Sao Martin đến lâu thế không biết.

Bữa tối đạm bạc được chuẩn bị vội vã nay đã dọn lên. Nhưng nữ bá tước hầu như chẳng động đũa, cô phàn nàn phòng ăn quá lạnh rồi lủi thủi quay về phòng riêng. Cuối cùng, mãi đến khoảng chín giờ rưỡi, người ta mới báo tin Martin đã đến. Lão đã đi ngủ và họ phải lôi đầu lão dậy.

— Điện hạ sắp ra ngoài sao?—giao tế viên ngơ ngác hỏi, không hiểu tại sao lại phải gọi Martin vào giờ này.

— Nếu có, anh khắc nhận được lệnh xe cộ—bà chủ đáp, ánh mắt sắc lẹm đủ khiến gã đầy tớ câm bặt.—Cho Martin vào!—cô bồi thêm bằng giọng hằn học, bề trên.

Gã đàn ông đẩy cửa bước vào.

— Các ngươi được phép cáo lui tối nay. Tắt hết đèn đi—cô nói thêm.

Martin đứng nghiêm, tay cầm mũ, đợi lệnh của bà chủ. Vài phút trôi qua, nữ bá tước lặng lẽ bước ra cửa kiểm tra xem các phòng bên cạnh đã trống không chưa và có ai đang nghe lén không. Khi quay lại, cô kéo sập những tấm rèm nhung dày phủ kín cánh cửa để triệt tiêu mọi âm thanh. Lúc bấy giờ, lớp vỏ bọc bình tĩnh của cô mới vỡ vụn; cô lao tới chỗ lão đánh xe già, nắm chặt lấy tay lão:—Martin, vì Chúa, chuyện gì đã xảy ra vậy?

Nước mắt rưng rưng trong khóe mắt Martin khi chứng kiến sự hoảng loạn của bà chủ. Lão nắm lấy đôi bàn tay đang run rẩy của cô dịu dàng hệt như đang cầm cương một con ngựa chiến hung dữ lần đầu tiên mang hàm thiếc.

— Thôi nào... thôi nào, thưa Nữ bá tước, cứ bình tĩnh, bình tĩnh đã—lão cất giọng dỗ dành như đang vỗ về những con chiến mã sợ sệt.—Mọi chuyện chưa đến nỗi mất sạch đâu! Tôi đâu có dễ bị sập bẫy, và chẳng có bằng chứng nào cho thấy những điều Josepha lỡ miệng là thật cả.

— Thế ra chúng định lừa anh ư? Nói cho tôi biết—cô run lẩy bẩy—họ đã tìm gặp anh bằng cách nào?

— Vụt—Martin ngượng ngùng đáp—chuyện là thế này. Xem chừng chúng đã dồn Josepha vào chân tường. Hôm đám tang chị ấy, bác đầu bếp kể với tôi rằng ngay trước lúc nhắm mắt xuôi tay, có hai kẻ lạ mặt đã đến nhà và nói chuyện rất lâu với người bệnh. Khi con thỏ được giao nhiệm vụ nấu đã chín, chị ấy mang lên dâng họ. Nhưng mấy kẻ trong phòng nói to quá nên chị ấy không dám vào, đành đứng ngoài cửa nghe lén. Họ nhắc đến ân huệ của nữ bá tước và một tội ác nào đó, khiến Josepha hoảng sợ vô cùng. Bỗng nhiên chẳng còn nghe thấy gì nữa, Josepha ú ớ vài câu không rõ nghĩa, rồi mấy ông khách bước ra với khuôn mặt đỏ lựng như lửa. Họ bỏ mặc cả con thỏ ở đó rồi chuồn thẳng. Đêm hôm ấy Josepha qua đời. Lúc đó tôi nghĩ ngay bọn chúng chắc là mấy vị Nam tước von Wildenau, bởi vì đánh xe của họ vẫn thường hay dò la tôi chuyện nữ bá tước nhà mình. Thế là tôi tự nhủ: "Phen này ta cũng phải dò lại chúng nó xem sao." Quả nhiên, tôi tìm ra chuyện mấy tay đó đã bỏ đi. Mà đi đâu á? Tới Prankenberg!

Nữ bá tước tái mặt, lả người xuống chiếc bành ky.

— Thưa... thưa Điện hạ, đừng lo lắng quá—Martin từ tốn tiếp lời—chúng chẳng làm gì được đâu, sổ sách nhà thờ đâu có bày sẵn trên bàn quán trọ như thực đơn nhà hàng, mà ngài mục sư già cũng chẳng đời nào cho phép ai tùy tiện nhúng tay vào.

— Mục sư già ư?—nữ bá tước kêu lên đầy tuyệt vọng—ông ấy mất rồi, và từ khi cha tôi, thân vương, trở nên lú lẫn, quyền bảo trợ đã chuyển cho chính quyền. Vị mục sư mới chẳng có lý do gì để nể nang chúng ta cả.

— Mục sư già mất rồi á? Hửm, hửm!—Lần đầu tiên Martin lo lắng lắc đầu.—Ước gì chúng ta kiếm được một lời xác nhận từ Điện hạ Thân vương—chỉ để biết chắc liệu cuộc hôn nhân ấy có thực sự được ghi vào sổ sách hay không.

— Phải, giá mà chúng ta biết được điều đó!

Martin mỉm cười vẻ ngượng ngùng.

— Tôi cả gan làm một việc... và đã tới đó—tôi nghĩ thưa mình cứ thử dò la ngài ấy xem sao? Bởi vì Điện hạ—ngài còn nhớ chứ—đã từng theo chúng ta tới Prankenberg mà.

— Đúng vậy!—Nữ bá tước gật đầu trong niềm hy vọng tột độ.—Sao rồi?

— Than ôi... vô ích thôi! Điện hạ chẳng còn nhận ra ai, chẳng nhớ nổi điều gì nữa rồi. Ngày mai khi người sang thăm, ngài sẽ thấy ngài ấy chẳng sống được bao lâu nữa đâu. Thân vương đã hoàn toàn lú lẫn rồi. Hôm ấy ngài kích động đến mức chúng tôi sợ ngài hụt hơi, cuối cùng phải dìu lên giường nằm. Nhìn cảnh ấy mà tôi không kìm được nước mắt—một vị quý tộc oai phong lẫm liệt thế mà nay lại hóa ra bất lực nhường này!

Nữ bá tước nghe bản báo cáo với vẻ dửng dưng. Khi cha cô còn minh mẫn, ông chẳng có ý nghĩa gì với cô—giờ đây, trong tình trạng suy kiệt dần mòn, ông chỉ đơn thuần là một bệnh nhân tội nghiệp mà cô phải làm tròn đạo hiếu thông thường.

— Nói tiếp đi, nói tiếp đi—cô sốt ruột giục—anh đang kể lộn xộn hết cả lên rồi. Anh gặp cha tôi khi nào?

— Cách đây một tuần, sau cuộc nói chuyện của tôi với mấy gã kia.

— Đó mới là điều chính yếu—kể tôi nghe chuyện đó đi.

— Chuyện là thế này: Tối hôm ấy tôi đang ngồi yên lành ở quán trọ thì gã đánh xe của ngài von Wildenau lại la cà tới chỗ tôi, bảo rằng chủ hắn muốn bàn về con ngựa cái tía bị chứng co giật của chúng ta, rằng hắn muốn ghép nó với con ngựa tía bên nhà hắn. Tôi mừng húm vì tống khứ được con ngựa ấy cho hắn.

— Xấu hổ chưa, Martin!

— Ơ hay—nếu không ai tìm cách lừa phỉnh nhau thì còn gì là buôn bán ngựa nữa! Thế nên tôi bảo hắn rằng chắc nữ bá tước sẽ đồng ý bán—bởi ta chẳng có con nào xứng đôi với nó cả, và tôi sẽ tâu lại với Điện hạ. Ồ không, gã kia bảo sẽ viết thư thẳng cho Điện hạ cơ—nhưng tôi phải đến gặp họ trước, họ có chuyện muốn bàn. Thế là tôi đến. Họ đóng sập mọi cánh cửa lại, kéo rèm kín mít hệt như cách Điện hạ vừa làm vậy, rồi bắt đầu gạ gẫm về con ngựa tía và hứa hẹn sẽ đút lót hậu hĩnh nếu tôi mua hộ họ được giá rẻ. Đánh xe nào mà chẳng ăn tiền đút lót—lão già ngượng ngùng thanh minh thêm—đó là lệ thường rồi, Nữ bá tước đừng phật lòng nhé—thế là tôi làm bộ làm tịch, ra điều mọi chuyện đều do một tay tôi quyết định, rằng tôi sẽ làm cho Điện hạ chán ngấy con ngựa ấy đến mức sẵn sàng tống khứ nó đi với giá rẻ bèo, và... đủ thứ lời lẽ mà bọn đánh xe chúng tôi hay dùng! Mấy gã tưởng rằng vì tôi thương lượng với chúng về vụ này, thì mấy vụ khác cũng thế. Nhưng chuyện này hoàn toàn khác xa một thương vụ buôn bán ngựa, và chủ nhân của tôi đâu phải súc vật để mà đem bán, thế nên chúng mới tá hỏa nhận ra đã tìm nhầm người. Dù tôi có kiếm thêm chút đỉnh bằng cách tống khứ một con vật què quặt mà ta đã muốn bán từ lâu đi chăng nữa, thì tôi cũng không phải loại tiểu nhân dám vơ vét hàng ngàn của người khác để đẩy chủ nhân vào cảnh màn trời chiếu đất. Rồi cả vị Thân vương già tội nghiệp chẳng còn tự lo cho mình được nữa, khéo lại phải chịu đói khát buổi xế chiều. Không, mấy gã đó nhầm to khi đánh đồng lão Martin này, chúng nào có hiểu cảm giác...—nước mắt trào ra giàn giụa trên đôi gò má nhăn nheo của lão—cảm giác được đặt một nàng công chúa nhỏ lên lưng ngựa lần đầu tiên và trao dây cương vào đôi tay bé xíu ấy là thế nào đâu.

— Xin anh hãy nói tiếp đi Martin—nữ bá tước dịu giọng bảo, cô hầu như chẳng thể kìm nếm nổi cảm xúc của mình nữa.—Chúng đã gạ gẫm anh bao nhiêu?

— Cả một gia tài lớn, nếu tôi chịu ra tòa làm chứng rằng ngài đã kết hôn.

— A!—Người phụ nữ hoảng sợ lấy tay che kín mặt.

— Thôi nào... thôi nào, thưa Nữ bá tước—Martin xoa dịu.—Tôi đã kể hết đâu! Ngẩng cao đầu lên nào. Điện hạ, tôi xin ngài, lúc này không phải lúc yếu lòng, chúng ta phải cảnh giác và cầm chắc dây cương trong tay, kẻo để chúng vượt lên trước.

— Phải, phải! Kể tiếp đi!

— Vâng, chúng định lừa phỉnh tôi vào tròng. Chúng biết tuốt mọi chuyện, và tôi chính là nhân chứng trong đám cưới ở Prankenberg!

— Lạy Chúa!—Nữ bá tước như chết lặng.

Martin phì cười.—Nhưng đời nào tôi để chúng sập bẫy—tôi làm bộ ngốc nghếch như thể đến việc cởi cương ngựa còn chẳng biết, và chưa từng nghe nói về bất kỳ đám cưới nào trên đời này ngoại trừ hôn lễ của Nữ công tước với vị Bá tước quá cố. Dĩ nhiên lúc đó tôi cũng có mặt ở nhà thờ cùng tất cả gia nhân khác. Mấy gã lầm bầm gì đó bằng tiếng Pháp—rồi hỏi lương lạp của tôi ra sao, và khi tôi nói thật, chúng chê ít so với những chủ nhân giàu có như thế, rồi bắt đầu gạ gẫm tăng dần cho đến tận năm mươi ngàn mác, miễn là tôi chịu khai theo ý chúng. Vâng, rồi chúng còn bịa ra rằng ngài cả gan cưới hai người, định vơ vét cả công tước lẫn viên quản lý, và chúng không muốn gia tộc vấy bẩn tội ác đó—thế nên tôi phải giúp chúng ngăn chặn lại. Nhưng tôi chẳng mảy động tâm, cứ thế đáp luôn: "Chuyện đó chẳng can gì đến tôi; chủ nhân của tôi tự biết phải làm gì!" Thế là tôi quay lưng bỏ đi, mặc cho mấy gã đứng ngây ra như những con ngựa chứng giở chứng không chịu bước qua cầu. Sau đó tôi đến gặp Thân vương, và vì chẳng moi được gì ở đó, tôi đành viết thư cho Điện hạ. Mong ngài lượng thứ vì sự thất lễ này.

— Ồ, Martin, gã gia nhân trung thành! Sự trung nghĩa chất phác của anh làm tôi hổ thẹn; nhưng tôi e rằng sự hy sinh của anh cũng vô ích thôi—họ đã biết hết rồi Martin ạ, chẳng gì cứu nổi tôi nữa đâu.

Martin mỉm cười ranh mãnh nhìn xuống đáy chiếc mũ của mình, cứ như thể đó là cội nguồn trí tuệ của lão.—Tôi lại nghĩ thế này: Mấy gã đó dẫu có biết tất tần tật đi chăng nữa thì cũng phải chứng minh cho được, bởi Josepha đã chết ngắc rồi, và nếu chúng tìm được thứ tài liệu cần ở Prankenberg thì việc gì phải bỏ đống tiền tấn ra mua lời khai của tôi cơ chứ!

Nữ bá tước ôm trán:—Tôi chịu thôi, chẳng còn nghĩ nổi nữa rồi. Ồ Martin, tôi phải cảm ơn anh thế nào đây? Nếu nhát bút ký trao cho anh năm mươi ngàn mác mà anh đã khước từ từ nhà Wildenau có thể đền đáp được ơn này—thì cứ lấy đi, nhưng tôi mãi mãi vẫn là con nợ của anh nguôi ngoai.—Cô vội vã viết vài chữ.—Đây là chi phiếu năm mươi ngàn mác, hãy đi lãnh tiền vào sáng sớm mai đi. Đừng chần chừ lấy một giờ, bất kỳ ngày nào cũng có thể là ngày cuối cùng tôi còn chút gì trong tay để cho đi. Lấy nó đi cho nhanh.

Nhưng Martin lắc đầu.—Ơ hay, Điện hạ đang nghĩ gì thế? Tôi đâu muốn nhận tiền như một nhân chứng bị mua chuộc chỉ vì làm tròn bổn phận của mình. Từ chối tiền của chúng chẳng có gì là vinh quang nếu sau đó tôi lại cầm tiền của Điện hạ. Không, tôi xin tạ ơn ngài lắm lắm—nhưng tôi không thể nhận được.

Nữ bá tước vô cùng hổ thẹn.—Nhưng nếu tôi mất hết tài sản, Martin, nếu chúng khởi kiện—tôi sẽ chẳng còn gì để đền đáp lòng trung thành của anh nữa. Anh đã nghĩ đến chuyện tôi có thể bị tước sạch mọi thứ nếu chúng chứng minh được tôi đã kết hôn chưa?

Martin gật đầu:—Vâng, vâng, tôi biết di chúc của vị chủ nhân quá cố. Tôi tin ngài ấy vốn ghen tuông nên muốn ngăn không cho nữ bá tước tái giá. Nhưng ngài không phải lo cho tôi đâu, tôi đã dụm được ít vốn đủ mua một căn nhà nhỏ, lúc khẩn cấp có thể che chở cho cả nữ bá tước lẫn ngài Freyer nữa. Tất cả đều là từ ngài mà ra cả đấy!—Khuôn mặt phúc hậu của Martin rạng rỡ niềm vui khi nghĩ đến điều đó.

— Martin!—cô chẳng thốt thêm được lời nào nữa. Martin nào có hay biết chuyện gì đã xảy ra—trời sập đến nơi rồi—nữ bá tước đã ngả gục vào lồng ngực lão, lồng ngực rộng rãi của một kẻ mang trái tim ngờ nghệch mà chân chất đến cùng trời cuối đất! Lão đứng bất động như một cột mốc hay chiếc trụ cầu để một kẻ đuối nước bám lấy. Thế nhưng, trong suốt sáu mươi lăm năm chiếc tim chân thành ấy đập dưới bộ livery nhà Prankenberg, chưa bao giờ nó đập dữ dội đến thế. Nôm công chúa nhỏ của lão! Con bé lại đang nằm trong vòng tay lão hệt như những ngày xưa khi lão đặt nàng lên yên ngựa lần đầu tiên. Thuở ấy nàng khóc lóc bám chặt lấy lão mỗi khi con ngựa chồm lên, nhưng lão ôm chặt lấy nàng và nàng cảm thấy an toàn trong sự chở che của lão—còn giờ đây, nàng lại khóc sướt mướt bám lấy lão trong nỗi hoảng sợ bất lực—nhưng ngài giờ đây đã là một người phụ nữ đài trang vượt ngoài tầm bảo bọc của lão rồi!

— Thôi nào... thôi nào, thưa Nữ bá tước—lão dịu dàng dỗ dành.—Chúa sẽ giúp ngài. Đi nghỉ đi thôi. Ngài đã kiệt sức vì chuyến đi dài ngày rồi. Ngày mai ngài sẽ nhìn nhận mọi sự với một con mắt hoàn toàn khác. Và như tôi đã thưa, nếu mọi đường cùng ngõ cụt—thì ngài vẫn có thể tìm thấy chỗ nương thân bên lão Martin này. Ngài vẫn luôn thích món ăn dân dã cơ mà. Ngài còn nhớ hồi hay lẻn vào phòng nhỏ của tay đánh xe để ăn chung miếng bánh mì với phô mai cho đến khi mụ gia sư phát hiện ra và phá hỏng cuộc vui của chúng ta không? Phải, phải, bánh mì phô mai từng là món cấm kỵ mà ngài vẫn thèm thuồng, thế mà lại là món quà của Thượng đế ban cho ngay cả những kẻ nghèo khổ nhất cũng được hưởng. Chắc ngài vẫn nhớ căn phòng nhỏ của gã đánh xe và hương vị của chúng chứ! Thôi, sự tình chưa đến nỗi nào đâu, và những bằng hữu của Điện hạ sẽ không đời nào để chuyện đó xảy ra đâu. Dù vậy, nếu có lúc cơ sự rơi vào bước đường cùng, tôi tin Điện hạ thà nhận một mái nhà từ tôi còn hơn từ bất kỳ gã quý tộc nào trong số đó.

— Có lẽ anh nói đúng đấy!—nữ bá tước trầm ngâm gật đầu.

— Cầu Chúa phù hộ Điện hạ tránh xa cả hai điều đó.—Điện hạ còn chỉ thị nào nữa không ạ?

— Có chứ, Martin tốt bụng của ta. Sáng sớm mai hãy đi gặp Thân vương—hoặc đúng hơn là Công tước xứ Metten-Barnheim—và mời ngài ấy đến gặp ta lúc mười giờ.

— Than ôi... công tước đã đi săn gà gô đen từ sáng nay rồi—chắc ngài ấy không biết Điện hạ về?

— Chắc chắn là không rồi. Ngài ấy đi bao lâu?

— Hết tuần này, gã đánh xe của ngài ấy bảo vậy.

— Cả chuyện này nữa sao!—Cô đứng chết trân trong nỗi tuyệt vọng bất lực.

— Gã đánh xe nói Điện hạ sẽ đến lâu đài Sternbach—hay là Điện hạ gửi điện tín đến đó đi!

— Phải, lão bạn già tốt bụng của ta—anh nói đúng lắm!—Và với vẻ vội vã đầy khẩn khoản, cô viết một bức điện tín.—Đây rồi Martin, nó sẽ đến tay ngài ấy ở đâu đó thôi!

Và cô nhớ lại bức thông điệp được gửi đi chín năm trước, sau vở kịch Cuộc Khổ Nạn, gửi đến người đàn ông mà lúc này cô đang gọi về như điểm tựa cuối cùng của mình. Hồi đó cô thông báo rằng mình sẽ ở lại Ammergau và để những đóa hồng đang chờ đợi cô ở nhà héo rũ—còn giờ đây, cô ở lại nhà và để những đóa hồng bung nở vì cô ở Ammergau lụi tàn.

Viên đánh xe, như thể đọc được thứ ngôn ngữ câm lặng từ nét mặt và vẻ cay đắng trên đôi môi mím chặt của cô, rụt rè hỏi:—Chắc Điện hạ sẽ không lái xe đến Griess đâu nhỉ?

— Không!—cô đáp, cụt lủn và vội vã đến mức chặn đứng mọi lời muốn nói tiếp.

Lần đầu tiên, một bóng đen lướt qua khuôn mặt chân chất của Martin. Với nỗi buồn bã, suýt chút nữa là trách móc, lão chúc bà chủ kính yêu "ngủ ngon giấc", rồi lê bước mệt nhọc ra ngoài. Lão thấy đau đớn,—nhưng "điều cuối cùng mà lão phát hiện ra", nể vì bà chủ, lão không dám thốt lên ngay cả với chính bản thân mình.