Khi Yeobright không ở bên Eustacia, anh cặm cụi miệt mài bên những trang sách; còn khi không đọc sách, anh lại đến gặp nàng. Những cuộc gặp gỡ ấy được tiến hành trong sự kín đáo tối đa.
Một buổi chiều, mẹ anh từ nhà Thomasin trở về sau chuyến thăm buổi sáng. Nhìn những nếp nhăn trên khuôn mặt bà đang co giật, anh có thể đoán ngay có chuyện gì vừa xảy ra.
“Mẹ vừa nghe được một chuyện thật khó tài nào hiểu nổi,” bà buồn bã nói. “Việc con và Eustacia Vye đính hôn đã bị lão đại úy bép xép cho thiên hạ biết rồi.”
“Vâng, chúng con đính hôn,” Yeobright đáp. “Nhưng có lẽ còn lâu lắm mới cưới.”
“Mẹ cũng mong là còn lâu lắm mới cưới đấy! Chắc con sẽ đưa nó về Paris chứ?” Bà nói với giọng chán chường và tuyệt vọng.
“Con không quay lại Paris nữa.”
“Thế con định làm gì với một người vợ?”
“Mở một ngôi trường ở Budmouth, như con đã nói với mẹ rồi.”
“Thật là hoang đường! Nơi đó thầy giáo nhiều hơn cỏ. Con thì chẳng có năng khiếu đặc biệt gì. Một kẻ như con thì còn hy vọng gì nữa chứ?”
“Hy vọng làm giàu thì không có. Nhưng với phương pháp giáo dục của con, vừa mới mẻ lại vừa chân thực, con sẽ làm được rất nhiều điều hữu ích cho đồng loại.”
“Mộng tưởng, toàn là mộng tưởng! Nếu còn hệ thống nào chưa được phát minh ra thì người ta đã tìm ra nó ở các trường đại học từ lâu rồi.”
“Không bao giờ đâu, thưa Mẹ. Họ không thể tìm ra, bởi vì các giáo viên của họ không hề tiếp xúc với tầng lớp đang cần một hệ thống như vậy—đó là những người chưa từng qua trường lớp đào tạo sơ bộ nào. Kế hoạch của con là truyền đạt kiến thức uyên bác vào những bộ óc còn trống rỗng mà không cần phải nhồi nhét cho họ những thứ sau đó lại phải tống ra trước khi bắt đầu việc học thực thụ.”
“Mẹ đã có thể tin con nếu con không vướng vào mấy thứ rắc rối này; nhưng còn người phụ nữ đó—nếu con bé là một người đàng hoàng thì mọi chuyện đã đủ tồi tệ rồi; đằng này...
“Cô ấy là một cô gái đàng hoàng.”
“Con cứ nghĩ thế đi. Con gái của một tên chỉ huy ban quân nhạc ở Corfu! Quá khứ của nó ra sao? Ngay cả họ của nó cũng chẳng phải họ thật.”
“Cô ấy là cháu gái của Đại úy Vye, và bố cô ấy chỉ lấy họ của mẹ mình. Hơn nữa, cô ấy mang bản chất của một quý cô.”
“Người ta gọi lão ta là ‘đại úy’ đấy, chứ thời này ai mà chẳng là đại úy.”
“Lão từng phục vụ trong Hải quân Hoàng gia!”
“Chắc chắn lão đã từng đi biển trên cái thùng phế thải nào rồi chứ gì. Sao lão ta không chịu quản hạt con cháu mình? Chẳng có tiểu thư con nhà gia thế nào lại đi lang thang khắp vùng hoang mạc vào mọi thời điểm ngày đêm như nó cả. Nhưng đấy chưa phải là tất cả. Đã từng có chuyện mờ ám gì đó giữa nó và chồng của Thomasin—mẹ dám chắc chắn điều đó như việc mẹ đang đứng ở đây này.”
“Eustacia đã kể cho con nghe rồi. Anh ta có để ý đến cô ấy một chút cách đây một năm; nhưng chuyện đó chẳng có gì là xấu cả. Con lại càng mến cô ấy hơn.”
“Clym,” mẹ anh quả quyết nói, “thật không may là mẹ không có bằng chứng chống lại nó. Nhưng nếu nó làm vợ con ra hồn, thì trên đời này chẳng bao giờ có người vợ nào tồi tệ nữa.”
“Tin con đi, mẹ đang làm con phát điên lên đấy,” Yeobright hằn học nói. “Và ngay trong ngày hôm nay, con đã định sắp xếp một cuộc gặp gỡ giữa hai người. Nhưng mẹ chẳng cho con lấy một phút bình yên; lúc nào mẹ cũng tìm cách chống đối mọi mong muốn của con.”
“Mẹ căm ghét ý nghĩ đứa con trai duy nhất của mẹ lại lấy phải một người vợ talam! Ước gì mẹ chưa từng sống để chứng kiến cảnh này; mọi thứ quá sức chịu đựng đối với mẹ rồi—nó vượt xa cả những gì mẹ từng tưởng tượng!” Bà quay phắt về phía cửa sổ. Hơi thở của bà hổn hển, bờ môi nhợt nhạt, hé mở và run rẩy.
“Mẹ ơi,” Clym nói, “dù mẹ làm gì đi nữa, mẹ vẫn luôn là người vô cùng quan trọng đối với con—điều đó mẹ thừa biết. Nhưng con có quyền nói một điều, đó là ở độ tuổi của con, con đủ trưởng thành để biết điều gì là tốt nhất cho mình.”
Bà Yeobright lặng đi một lúc lâu, người run lên bần bật như thể chẳng thể nói thêm được lời nào nữa. Sau đó, bà đáp lại: “Tốt nhất ư? Liệu có phải là tốt nhất cho con khi hủy hoại tương lai vì một ả đàn bà lẳng lơ và lười biếng như thế không? Con không thấy rằng chính việc con chọn nó đã chứng tỏ con hoàn toàn không biết điều gì là tốt đẹp cho bản thân sao? Con dồn hết mọi tâm trí—con dâng hiến cả tâm hồn—chỉ để làm hài lòng một ả đàn bà.”
“Và người phụ nữ đó chính là mẹ.”
“Sao con lại có thể đối xử với mẹ một cách cợt nhả như vậy!” mẹ anh nói, quay lại nhìn anh với đôi mắt đẫm lệ. “Con thật bất hiếu, Clym, mẹ không thể ngờ tới.”
“Rất có thể là thế,” anh đáp lại với giọng lạnh ngắt. “Mẹ đã không lường trước được thước đo mà mẹ sắp dành cho con, và vì thế mẹ cũng chẳng biết cái thước đo nào sẽ được trả lại cho chính mẹ đâu.”
“Con lại dám cãi mẹ; con lúc nào cũng chỉ nghĩ đến nó. Con bênh vực nó trong mọi chuyện.”
“Điều đó chứng tỏ cô ấy xứng đáng. Con chưa từng bao giờ ủng hộ những điều xấu xa. Và con không chỉ quan tâm đến một mình cô ấy. Con quan tâm đến mẹ, đến bản thân con, và đến bất cứ điều gì tốt đẹp. Khi một người phụ nữ đã ghét ai thì họ thật tàn nhẫn làm sao!”
“Ôi Clym! xin con đừng có đổ lỗi cho cái tính ngoan cố sai quấy của chính mình như thế. Nếu con muốn dính líu đến một kẻ không ra gì thì sao con không về tận đây để làm điều đó? Sao con không làm thế ở Paris đi?—ở trển người ta chuộng kiểu đó hơn mà. Con về đây chỉ để làm khổ mẹ, một người đàn bà cô độc, và rút ngắn những ngày tháng cuối đời của mẹ thôi! Ước gì con mang cái sự hiện diện của con đến nơi con đặt tình yêu của con ấy!”
Clym nghẹn ngào nói: “Mẹ là mẹ của con. Con sẽ không nói thêm lời nào nữa—ngoại trừ việc này, con xin lỗi vì đã lầm tưởng đây là nhà của mình. Con sẽ không để bản thân làm phiền mẹ nữa; con đi đây.” Và anh bước ra ngoài với đôi mắt ngấn lệ.
Đó là một buổi chiều hè đầy nắng, và những khoảng trũng ẩm ướt trên vùng hoang mạc đã chuyển từ sắc nâu sang màu xanh mướt. Yeobright bước đi về phía rìa vùng lòng chảo trải dài từ Mistover và Rainbarrow.
Đến lúc này anh đã bình tĩnh trở lại, và anh phóng tầm mắt ngắm nhìn phong cảnh. Ở những thung lũng nhỏ, nằm giữa các gò đất làm phong phú thêm đường nét của thung lũng, những nhành dương xỉ non tơ đang mọc lên tươi tốt, rồi đây sẽ vươn cao tới năm hoặc sáu sải tay. Anh bước xuống một đoạn, ngả người nằm dài xuống một chỗ nơi có con đường mòn nhô ra từ một trong những hõm nhỏ, rồi chờ đợi. Chính tại nơi này, anh đã hứa với Eustacia sẽ đưa mẹ mình đến vào chiều nay, để họ gặp gỡ và làm hòa. Nỗ lực của anh đã thất bại hoàn toàn.
Anh đang nằm giữa một ổ xanh ngắt một màu. Thảm thực vật dương xỉ xung quanh anh, dẫu vô cùng rậm rạp, lại hoàn toàn đồng nhất—đó là một khu rừng lá được tạo ra bằng máy, một thế giới của những hình tam giác màu xanh có viền cưa, và không một bông hoa nào nở. Bầu không khí ấm áp hơi nước, và sự tĩnh lặng bao trùm không một tiếng động. Thằn lằn, châu chấu và kiến là những sinh vật sống duy nhất có thể nhìn thấy được. Cảnh tượng này có vẻ thuộc về thế giới cổ đại của kỷ than đá, khi các dạng thực vật còn thưa thớt, và toàn là loài dương xỉ; khi không có lấy một nụ hoa hay búp lá, chẳng có gì ngoài một thảm lá đơn điệu, giữa không gian không một tiếng chim ca.
Khi anh đã nằm nghỉ ngơi khá lâu, trầm ngâm trong ủ dột, anh chợt thoáng thấy phía trên đám dương xỉ một chiếc mũ lụa trắng viền ren đang tiến lại từ phía bên trái, và Yeobright nhận ra ngay lập tức rằng nó che chở cho mái đầu của người anh yêu. Trái tim anh bừng tỉnh khỏi sự tê dại để chìm vào niềm phấn khích nồng nàn, và bật dậy khỏi mặt đất, anh lớn tiếng nói: “Anh biết chắc chắn thể nào nàng cũng đến mà.”
Nàng biến mất xuống một hố trũng trong chốc lát, rồi toàn bộ vóc dáng của nàng vươn lên khỏi bụi cây.
“Chỉ có anh ở đây thôi ư?” nàng thốt lên, với vẻ mặt thất vọng mà sự giả tạo của nó đã bị vạch trần bởi đôi má đang ửng đỏ và tiếng cười khúc khích nửa như chột dạ. “Bà Yeobright đâu rồi?”
“Mẹ không đến,” anh đáp với giọng điềm tĩnh.
“Ước gì em biết là anh ở đây một mình,” nàng nghiêm túc nói, “và rằng chúng ta sẽ có một khoảng thời gian thảnh thơi, dễ chịu như thế này. Niềm vui mà không được báo trước trước sẽ bị phí hoài một nửa; mong chờ nó chính là nhân đôi niềm vui ấy. Từ sáng đến giờ em chưa hề nghĩ đến chuyện sẽ được ở riêng với anh suốt buổi chiều nay, mà khoảnh khắc thực sự của một sự việc thì trôi qua quá nhanh.”
“Quả thật là vậy.”
“Tội nghiệp Clym!” nàng tiếp lời, dịu dàng nhìn vào khuôn mặt anh. “Anh đang buồn. Đã có chuyện gì xảy ra ở nhà anh phải không. Đừng bận tâm đến những gì đang diễn ra—chúng ta hãy chỉ nhìn vào những gì đang hiện hữu thôi.”
“Nhưng em yêu, chúng ta sẽ phải làm sao đây?” anh nói.
“Cứ tiếp tục như bây giờ đi—cứ sống qua từng buổi gặp gỡ, chẳng cần bận tâm đến ngày mai. Em biết lúc nào anh cũng nghĩ đến chuyện đó—em nhìn là biết anh đang nghĩ gì. Nhưng anh đừng thế nữa—được chứ, anh Clym thân yêu?”
“Em y chang như mọi phụ nữ khác. Họ lúc nào cũng bằng lòng xây dựng cuộc sống của mình trên bất kỳ hoàn cảnh tình cờ nào xuất hiện; trong khi đàn ông lại luôn khao khát tạo ra cả thế giới theo ý mình. Hãy nghe anh đây, Eustacia. Có một vấn đề anh đã quyết định không thể trì hoãn thêm được nữa. Quan niệm của em về sự khôn ngoan của câu nói *Carpe diem* ngày hôm nay không làm anh ấn tượng chút nào đâu. Lối sống hiện tại của chúng ta sẽ phải sớm chấm dứt thôi.”
“Là vì mẹ anh sao?”
“Đúng vậy. Anh nói ra điều này không có nghĩa là anh bớt yêu em; nhưng em xứng đáng được biết sự thật.”
“Em đã từng sợ hãi hạnh phúc của chính mình,” nàng nói, đôi môi khẽ mấp máy. “Nó quá mãnh liệt và thiêu đốt.”
“Vẫn còn hy vọng mà. Anh vẫn còn sức lao động trong bốn mươi năm nữa cơ mà, hà cớ gì em phải tuyệt vọng? Anh mới chỉ đang vấp phải một khúc cua ngặt nghèo thôi. Ước gì người ta đừng quá dễ dãi cho rằng không thể có sự tiến bộ nếu thiếu đi sự đồng điệu.”
“À—tư tưởng của anh lại bay bổng sang khía cạnh triết lý rồi. Chà, những chướng ngại vật đáng buồn và vô vọng này xét cho cùng lại rất đáng mừng, vì chúng cho phép chúng ta nhìn bằng ánh mắt dửng dưng trước những trò chế giễu cay nghiệt mà Số phận rất thích bày trò. Em từng nghe kể về những kẻ, khi bất ngờ bước vào hạnh phúc, đã chết vì lo lắng không biết mình có sống nổi để tận hưởng nó hay không. Gần đây em cũng cảm thấy sự bất an kỳ quặc đó; nhưng giờ thì em sẽ được miễn trừ rồi. Nào, chúng ta đi tiếp thôi.”
Clym nắm lấy bàn tay đã sớm cởi găng sẵn cho anh—đó là cách đi dạo yêu thích của họ, tay trần trong tay trần—và dẫn nàng băng qua những cụm dương xỉ. Họ trông thật đẹp đôi, một bức tranh tình yêu đang độ nở rộ nhất, khi họ bước đi dọc theo thung lũng vào buổi chiều muộn đó, ánh mặt trời chênh vênh ngả về bên phải, hắt những cái bóng gầy gò, cao ngất như những rặng cây bạch dương của họ trải dài ra tận những vạt kim tước và dương xỉ. Eustacia bước đi với cái đầu ngẩng cao đầy vẻ kiêu kỳ, đôi mắt ánh lên niềm vui sướng và sự thỏa mãn đắc thắng khi tự sức mình chinh phục được một người đàn ông hoàn hảo từ học thức, diện mạo cho đến tuổi tác. Về phần chàng trai, sự nhợt nhạt trên khuôn mặt mà anh mang theo từ Paris, cùng những dấu vết chớm nở của thời gian và tư lự, đã bớt rõ rệt hơn so với khi mới trở về, nét khỏe khoắn và sự rắn rỏi đầy năng lượng vốn là bản chất của anh đã phần nào khôi phục lại vóc dáng ban đầu. Họ lang thang tiến bước cho đến khi chạm tới rìa dưới của vùng hoang mạc, nơi đất đai bắt đầu lầy lội và hòa lẫn vào cánh đồng hoang.
“Em phải chia tay anh ở đây thôi, Clym,” Eustacia nói.
Họ đứng sững lại và chuẩn bị chào tạm biệt nhau. Mọi thứ trước mắt họ phẳng lì một cách hoàn hảo. Mặt trời, tựa mình vào đường chân trời, chiếu rọi thứ ánh sáng xiên qua khoảng giữa những đám mây màu đồng và màu tử đinh hương, trải dài trên mặt đất dưới bầu trời màu xanh nhạt dịu dàng. Mọi vật thể tối màu trên mặt đất nằm về hướng mặt trời đều được phủ lên một lớp sương mù màu tía, làm nổi bật lên những đàn muỗi đang bay lượn kêu vo ve, bay vút lên cao và nhảy múa như những đóa hoa lửa.
“Ôi! Việc phải rời xa anh thế này thật quá khó khăn để chịu đựng!” Eustacia thốt lên trong tiếng thì thầm đầy đau đớn. “Mẹ anh sẽ ảnh hưởng đến anh quá nhiều; em sẽ không được phán xét một cách công bằng đâu, người ta sẽ đồn thổi rằng em không phải là một cô gái ngoan, và câu chuyện về phù thủy sẽ lại được gán cho để bôi nhọ em thêm!”
“Họ không thể làm thế đâu. Chẳng ai dám nói những lời bất kính với em hay với anh cả.”
“Ồ, em ước gì mình có thể chắc chắn sẽ không bao giờ mất anh—rằng anh không cách nào có thể bỏ rơi em được!”
Clym đứng lặng đi trong giây lát. Cảm xúc trong anh đang dâng trào, khoảnh khắc ấy thật nồng cháy, và anh đã quyết định tự tay thắt nút gỡ rối.
“Em sẽ có thể chắc chắn về anh, cục cưng ạ,” anh nói, ôm ghì lấy nàng vào lòng. “Chúng ta sẽ kết hôn ngay lập tức.”
“Ôi Clym!”
“Em đồng ý chứ?”
“Nếu—nếu chúng ta có thể.”
“Chúng ta hoàn chắc chắn có thể, khi cả hai đều đã đến tuổi trưởng thành. Hơn nữa, anh đi làm bao nhiêu năm nay không phải là không dành dụm được chút tiền; và nếu em đồng ý sống trong một ngôi nhà nhỏ xíu nào đó trên vùng hoang mạc này, cho đến khi anh thuê được một căn nhà ở Budmouth để mở trường học, chúng ta hoàn toàn có thể làm được với chi phí rất ít.”
“Chúng ta sẽ phải sống trong ngôi nhà nhỏ xíu ấy bao lâu, hở Clym?”
“Khoảng sáu tháng. Đến thời điểm đó là anh đã đọc xong sách—vâng, chúng ta sẽ làm thế, và nỗi dằn vặt xé lòng này sẽ chấm dứt. Tất nhiên chúng ta sẽ sống trong cảnh hoàn toàn ẩn dật, và đời sống vợ chồng của chúng ta sẽ chỉ thực sự bắt đầu trước mắt thiên hạ khi chúng ta chuyển đến căn nhà ở Budmouth, nơi anh đã gửi thư liên hệ về vấn đề này rồi. Liệu ông của em có đồng ý không?”
“Em nghĩ là ông sẽ đồng ý—với điều kiện là chuyện đó không kéo dài quá sáu tháng.”
“Anh sẽ bảo đảm điều đó, nếu không có tai họa nào xảy ra.”
“Nếu không có tai họa nào xảy ra,” nàng lặp lại chậm rãi.
“Chuyện đó chắc không xảy ra đâu. Em yêu, hãy ấn định ngày chính xác đi.”
Và rồi họ bàn bạc về vấn đề đó, và ngày cưới đã được chọn. Nó sẽ diễn ra trong vòng hai tuần kể từ hôm đó.
Đó là đoạn kết cuộc trò chuyện của họ, và Eustacia rời xa anh. Clym dõi theo bóng nàng đang lùi dần về phía mặt trời. Những tia nắng rực rỡ bao bọc lấy nàng theo khoảng cách ngày càng xa dần, và tiếng sột soạt từ chiếc váy của nàng lướt qua đám cói và cỏ non cũng lịm dần đi. Khi anh ngước nhìn, khung cảnh phẳng lặng chết chóc bỗng đè nặng lên tâm trí anh, dẫu anh vẫn cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp của sắc xanh đầu hạ tinh khôi đang khoác lên từng ngọn cỏ cằn cỗi nhất. Có cái gì đó trong sự trải dài nằm ngang đến ngột ngạt ấy cứ gợi nhắc anh quá nhiều về đấu trường cuộc đời; nó mang lại cho anh cảm giác bình đẳng trần trụi và chẳng hề có chút vượt trội nào so với dù chỉ một sinh vật sống dưới ánh mặt trời.
Eustacia giờ đây không còn là nữ thần nữa mà đã trở thành người phụ nữ của anh, một sinh sinh vật để anh chiến đấu, bảo vệ, nâng đỡ, và chịu đựng điều tiếng vì nàng. Giờ đây, khi đã chạm tới khoảnh khắc điềm tĩnh hơn, anh có lẽ sẽ thích một cuộc hôn nhân ít vội vã hơn; nhưng quân bài đã lật, và anh quyết định sẽ chơi đến cùng ván bài ấy. Việc liệu Eustacia có bổ sung thêm tên mình vào danh sách những kẻ yêu quá nồng nhiệt để rồi chẳng thể yêu lâu và yêu sâu sắc hay không, thì sự kiện sắp diễn ra chắc chắn sẽ là một cách nhanh chóng nhất để chứng minh điều đó.
